02/20/1858

Tám ngày kể từ khi chúng tôi được tự do.

Tôi vẫn chưa quen với cuộc sống bên ngoài. Không còn tiếng còi báo thức, không còn những buổi điểm danh và cũng chẳng còn những người lính đứng sau hàng rào thép gai.

Nhưng tự do không mang đến cho chúng tôi thức ăn, tiền bạc hay một mái nhà.

Chúng tôi đang ở một thị trấn nhỏ phía đông. Người dân ở đây khá thân thiện, mặc dù họ vẫn nhìn chúng tôi với ánh mắt dè chừng. Có lẽ họ không biết nên đối xử với những người vừa bước ra khỏi nhà tù như thế nào.

Hôm nay, tôi gặp lại một vài người đồng đội cũ. Họ nói rằng chính phủ đang chuẩn bị thành lập một hội đồng mới. Người đứng đầu phong trào giải phóng sẽ được đề cử làm lãnh đạo quốc gia.

Tôi hy vọng lần này mọi thứ sẽ khác.

05/16/1858

Một chính phủ mới đã chính thức được thành lập.

Người ta tổ chức lễ ăn mừng trên quảng trường trung tâm. Hàng nghìn người đổ ra đường, mang theo cờ và những biểu ngữ viết về tự do, hòa bình và độc lập.

Tôi đã nhìn thấy ông ấy hôm nay.

Người từng đứng trước chúng tôi trong những ngày đen tối nhất, người đã hứa rằng sẽ không bỏ rơi bất kỳ ai. Ông ấy đứng trên ban công tòa thị chính, phát biểu trước đám đông.

Ông ấy nói rằng đất nước này sẽ không bao giờ phải cúi đầu trước bất kỳ ai nữa.

Tôi đã khóc.

Lần đầu tiên sau nhiều năm, tôi khóc vì hạnh phúc.

11/03/1858

Công cuộc tái thiết đang diễn ra.

Những con đường bị phá hủy trong chiến tranh đang được sửa chữa. Các trường học bắt đầu mở cửa trở lại. Những nhà máy đầu tiên hoạt động sau nhiều tháng đình trệ.

Tuy nhiên, không phải ai cũng có được cuộc sống như mong muốn.

Nhiều gia đình vẫn chưa tìm được người thân. Những người trở về từ chiến tranh không có việc làm. Một số cựu tù nhân như chúng tôi vẫn phải sống nhờ sự giúp đỡ của người dân địa phương.

Chính phủ hứa sẽ giải quyết tất cả.

Tôi muốn tin họ.

04/21/1859

Hôm nay, tôi nhận được một công việc tại một văn phòng hành chính địa phương.

Mức lương không cao, nhưng ít nhất tôi cũng có thể tự nuôi sống bản thân.

Tôi nghe nói chính phủ đang chuẩn bị một bản hiến pháp mới. Một số người bạn của tôi muốn tham gia vào hội đồng lập pháp, trong khi những người khác cho rằng đất nước cần một nhà lãnh đạo mạnh mẽ để tránh rơi vào hỗn loạn.

Tôi không biết ai đúng.

Tôi chỉ hy vọng rằng những người đã hy sinh trong cuộc chiến sẽ không trở thành những cái tên bị lãng quên.

12/31/1859

Một năm nữa sắp kết thúc.

Thành phố đã thay đổi rất nhiều kể từ ngày chúng tôi được tự do. Những tòa nhà mới mọc lên, các khu chợ đông đúc trở lại và trẻ em có thể đến trường mà không phải lo sợ tiếng súng.

Ông ấy vẫn là người được kính trọng nhất đất nước.

Tôi nhìn thấy chân dung ông ấy trong hầu hết các cơ quan công quyền. Người ta gọi ông là cha đẻ của nền độc lập.

Tôi không phản đối điều đó.

Nếu không có ông ấy, có lẽ chúng tôi đã chẳng bao giờ có được ngày hôm nay.

Tôi chỉ mong ông ấy sẽ nhớ rằng chúng tôi đã chiến đấu vì một đất nước tự do, chứ không phải vì một người duy nhất.

Chúc mừng năm mới.

01/15/1860

Năm mới bắt đầu với nhiều tin tức tốt đẹp.

Chính phủ vừa công bố kế hoạch xây dựng một tuyến đường sắt nối thủ đô với các thành phố công nghiệp phía bắc. Đây được xem là dự án lớn nhất kể từ ngày đất nước giành được tự do.

Tôi cũng nghe nói quân đội sẽ được tái tổ chức. Những người lính từng tham gia giải phóng sẽ được ưu tiên tuyển dụng vào lực lượng mới.

Ông ấy đã phát biểu rằng đất nước cần một nền kinh tế vững mạnh và một quân đội đủ sức bảo vệ nền độc lập.

Tôi đồng ý với ông ấy.

Chúng tôi đã mất quá nhiều người để có được nền tự do này. Tôi không muốn nhìn thấy nó bị tước đoạt thêm một lần nữa.

06/28/1860

Tôi vừa trở lại thủ đô sau chuyến công tác kéo dài hai tuần.

Thành phố đang thay đổi nhanh chóng. Những công trường xây dựng xuất hiện ở khắp nơi. Các nhà máy tuyển thêm công nhân, thương mại phát triển và những khu dân cư mới được hình thành.

Tôi chưa từng nghĩ mình sẽ được chứng kiến cảnh tượng này.

Trong một buổi lễ hôm qua, hàng nghìn người đã tập trung tại quảng trường để chào đón ông ấy. Họ hô vang tên ông, tung hoa và giơ cao những biểu ngữ cảm ơn.

Tôi cũng đứng trong đám đông.

Có lẽ chúng tôi thực sự đã chọn đúng người.

02/17/1861

Một đạo luật mới vừa được thông qua, trao thêm quyền điều hành quân đội và ngân sách quốc gia cho nguyên thủ.

Trong cuộc họp tại văn phòng, một vài đồng nghiệp cho rằng quyền lực đang tập trung quá nhiều vào một cá nhân. Họ muốn quốc hội giữ vai trò giám sát lớn hơn.

Nhưng cũng có những người phản bác rằng đất nước vẫn còn quá nhiều bất ổn, và việc chia sẻ quyền lực lúc này có thể khiến chính phủ hoạt động kém hiệu quả.

Tôi không tham gia tranh luận.

Thành thật mà nói, tôi không thấy có lý do gì để nghi ngờ ông ấy vào thời điểm này.

08/09/1861

Một lễ kỷ niệm lớn được tổ chức nhân dịp những thành tựu của công cuộc tái thiết.

Tôi nhìn thấy những đứa trẻ mặc đồng phục mới, những người công nhân được nhận thưởng và các cựu binh được trao huân chương.

Ông ấy xuất hiện trước công chúng trong bộ quân phục màu đen.

Trong bài phát biểu, ông ấy nói:

"Chúng ta đã giành được tự do bằng máu. Chúng ta sẽ bảo vệ nó bằng sức mạnh."

Cả quảng trường vỗ tay không ngớt.

Tôi nhận thấy các bức chân dung của ông ấy đã xuất hiện nhiều hơn trước. Trường học mới cũng bắt đầu đưa cuộc đời và sự nghiệp của ông vào chương trình giảng dạy.

Một đồng nghiệp đùa rằng có lẽ một ngày nào đó trẻ em sẽ biết tên ông trước cả tên những người thân trong gia đình.

Chúng tôi đã cười.

12/31/1861

Năm 1861 kết thúc.

Đất nước đã mạnh hơn rất nhiều so với ba năm trước. Những tuyến đường mới được hoàn thành, quân đội được trang bị tốt hơn và chính phủ tuyên bố ngân khố quốc gia đang ở trạng thái ổn định.

Ông ấy vừa được quốc hội trao thêm một nhiệm kỳ lãnh đạo.

Tôi nghe nói cuộc bỏ phiếu gần như không có sự phản đối đáng kể.

Tôi tự hỏi liệu có ai thực sự muốn thay thế ông ấy hay không.

Dù sao, tôi cũng không nghĩ điều đó quan trọng.

Người dân vẫn tin tưởng ông ấy. Tôi cũng vậy.

Nhưng có một điều khiến tôi suy nghĩ.

Trong bài phát biểu cuối năm, ông ấy không còn nhắc nhiều đến những người đã hy sinh để giành độc lập.

Thay vào đó, ông nói về tương lai, sức mạnh và sự đoàn kết dưới một chính quyền thống nhất.

Có lẽ đó chỉ là cách diễn đạt của một nhà lãnh đạo.

Chúc mừng năm mới.

01/19/1862

Tình hình kinh tế không còn tốt như những năm trước.

Giá lương thực tăng liên tục trong vài tháng qua. Một số nhà máy phải giảm giờ làm, trong khi chính phủ vẫn tiếp tục chi tiêu cho quân đội và các dự án xây dựng.

Tại văn phòng, mọi người bắt đầu bàn tán về những khoản thuế mới.

Tôi nghe nói Artem đã triệu tập một cuộc họp khẩn cấp với các bộ trưởng. Ông cho rằng đất nước cần một số biện pháp cứng rắn để vượt qua giai đoạn khó khăn.

Tôi hy vọng ông ấy biết mình đang làm gì.

04/07/1862

Một cuộc biểu tình lớn đã diễn ra tại thủ đô.

Hàng nghìn công nhân xuống đường yêu cầu chính phủ giảm thuế và tăng lương. Ban đầu, mọi thứ diễn ra khá ôn hòa. Nhưng đến chiều, một số người đã đụng độ với cảnh sát.

Chính phủ tuyên bố những người tổ chức biểu tình có liên hệ với các tổ chức chống đối từ nước ngoài.

Tối nay, quân đội được triển khai trên các tuyến phố chính.

Tôi chưa từng nghĩ mình sẽ nhìn thấy binh lính đứng đối diện với chính những người dân mà chúng tôi từng chiến đấu để bảo vệ.

09/22/1862

Quốc hội vừa thông qua Đạo luật An ninh Quốc gia.

Theo đó, chính phủ có quyền đình chỉ một số quyền tự do dân sự trong trường hợp đất nước bị đe dọa. Các cuộc tụ tập đông người phải được cấp phép, báo chí phải trải qua kiểm duyệt và cảnh sát được mở rộng quyền điều tra.

Artem nói đây chỉ là những biện pháp tạm thời.

Tôi đã nghe câu nói ấy ở đâu đó rồi.

Một người bạn cũ của tôi, Pavel, đã công khai phản đối đạo luật. Anh cho rằng không thể dùng tự do để biện minh cho việc tước đoạt tự do của người khác.

Hôm nay, Pavel không đến văn phòng.

02/11/1863

Tôi đã không gặp Pavel suốt bốn tháng.

Hôm nay, tôi biết anh bị bắt vào giữa đêm và bị đưa đến một cơ sở thẩm vấn ở ngoại ô. Gia đình anh không được thông báo lý do bắt giữ.

Tôi đã thử hỏi một vài người quen trong chính quyền nhưng không nhận được câu trả lời.

Trên báo, tên Pavel được nhắc đến như một phần tử gây bất ổn, có hành vi chống phá nhà nước.

Tôi không tin điều đó.

Chúng tôi từng cùng nhau trải qua những ngày tháng ở Nov. Tôi biết anh đã hy sinh những gì để có được đất nước này.

Có lẽ tôi nên im lặng.

07/26/1863

Một buổi lễ lớn vừa được tổ chức tại thủ đô để kỷ niệm những chiến thắng trong chiến dịch giải phóng Nov lần thứ nhất.

Shov, con trai thứ của Artem, được trao huân chương cao quý nhất quốc gia. Trong bài phát biểu, ông được ca ngợi là người có đóng góp quyết định trong việc thống nhất lực lượng và đưa chiến dịch đến thắng lợi.

Tôi nhớ Maka.

Tôi nhớ những câu chuyện về cách ông tổ chức các đơn vị, những trận đánh mà ông trực tiếp chỉ huy và những quyết định đã cứu hàng trăm người khỏi cái chết.

Nhưng trong buổi lễ hôm nay, tên ông chỉ được nhắc đến một lần, như tên của một sĩ quan cấp dưới.

Tôi không biết chuyện gì đang xảy ra.

Tôi chỉ biết rằng lịch sử mà chúng tôi từng sống qua dường như đang được viết lại.

12/17/1863

Hôm nay, chính phủ công bố một cuộc cải tổ lớn.

Nhiều vị trí trong quân đội và chính quyền được thay thế bởi những người trung thành với Artem. Quốc hội vẫn tồn tại, nhưng những cuộc tranh luận ngày càng trở nên hình thức.

Shov được bổ nhiệm vào một vị trí đại diện cấp cao của chính phủ, trực tiếp phụ trách các vấn đề quốc gia.

Maka không xuất hiện trong bất kỳ thông cáo nào.

Tôi đã tìm lại những tài liệu cũ từ năm 1858. Trong đó có tên của những người từng chỉ huy các chiến dịch quan trọng nhất.

Tên Maka xuất hiện ở hầu hết các trang.

Tôi tự hỏi nếu một ngày nào đó những tài liệu này biến mất, liệu còn ai nhớ những gì thực sự đã xảy ra không.

Tám năm trước, chúng tôi chiến đấu để không ai có thể viết lại sự thật bằng quyền lực.

Giờ đây, có vẻ như chính chúng tôi đang sống trong một đất nước như thế.

02/14/1864

Hôm nay, một bản hiến pháp sửa đổi đã được công bố.

Theo những điều khoản mới, nguyên thủ quốc gia có quyền bổ nhiệm và bãi nhiệm các thành viên nội các mà không cần sự chấp thuận của quốc hội. Quân đội cũng được đặt dưới quyền chỉ huy trực tiếp của ông.

Artem gọi đây là bước đi cần thiết để bảo vệ sự ổn định của quốc gia.

Tại văn phòng, mọi người đều bàn tán về nó. Một số người cho rằng chính phủ đang vượt quá giới hạn, nhưng không ai muốn công khai phản đối.

Tôi nhận thấy những cuộc họp quốc hội ngày càng ngắn hơn.

Có lẽ từ giờ, người ta không cần phải tranh luận để đưa ra quyết định nữa.

06/03/1864

Một tờ báo độc lập vừa bị đình bản.

Tờ báo này từng đăng nhiều bài viết chỉ trích chính phủ, đặc biệt là những chính sách liên quan đến thuế và quân đội. Chính quyền cáo buộc ban biên tập có hành vi kích động chống phá nhà nước.

Tôi từng đọc tờ báo ấy.

Họ không phải lúc nào cũng đúng, nhưng ít nhất họ có quyền được nói.

Hôm nay, trên trang nhất của tất cả các tờ báo còn lại đều xuất hiện cùng một dòng tiêu đề:

"ĐOÀN KẾT LÀ SỨC MẠNH CỦA QUỐC GIA."

Tôi bắt đầu cảm thấy sợ hãi khi nhìn thấy những khẩu hiệu giống hệt nhau.

11/19/1864

Tôi nhận được tin về Maka.

Ông được giao quyền chỉ huy một chiến dịch quân sự mới nhằm củng cố ảnh hưởng của Nov tại khu vực biên giới phía nam. Đây được xem là một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược rất lớn.

Tuy nhiên, có điều gì đó không ổn.

Theo một người quen trong quân đội, Maka không được cung cấp đầy đủ quân số và trang thiết bị như đã cam kết. Một số đơn vị quan trọng còn bị điều chuyển vào phút cuối.

Trong khi đó, Shov liên tục xuất hiện trên báo chí với tư cách người giám sát chiến dịch.

Tôi không hiểu tại sao chính phủ lại đối xử với một vị tướng từng lập công lớn như vậy.

Hay họ đang chờ đợi điều gì đó?

03/08/1865

Một cuộc cải tổ chính trị vừa được hoàn thành.

Các tổ chức đối lập lớn nhất đã bị giải thể. Nhiều chính trị gia từng phản đối Artem không còn xuất hiện trước công chúng.

Shov hiện là một trong những người có ảnh hưởng nhất trong chính phủ. Anh ta xuất hiện trong các buổi lễ, tiếp đón các phái đoàn nước ngoài và phát biểu thay mặt nguyên thủ.

Tôi từng gặp Shov một lần vào năm 1858. Khi ấy, anh ta còn trẻ và khá thân thiện.

Tôi tự hỏi liệu anh ta có nhớ những gì đã xảy ra với Maka hay không.

Hay anh ta đã quen với việc sống trong một câu chuyện mà chính mình là người anh hùng?

08/17/1865

Chính phủ vừa thành lập một cơ quan an ninh mới.

Nhiệm vụ của họ là giám sát các tổ chức chính trị, phát hiện những âm mưu chống chính phủ và bảo vệ trật tự quốc gia.

Một số người bạn của tôi đã bắt đầu rời khỏi thủ đô. Họ nói rằng không còn cảm thấy an toàn khi sống ở đây.

Tôi cũng đã nghĩ đến việc rời đi.

Nhưng tôi không biết mình có thể đi đâu.

Đất nước mà chúng tôi từng chiến đấu để giải phóng giờ đây dường như không còn chỗ cho những người bất đồng chính kiến.

12/29/1865

Năm 1865 sắp kết thúc.

Hôm nay, tôi nhìn thấy một tấm áp phích khổng lồ được treo trước tòa nhà quốc hội.

Đó là chân dung Artem, phía dưới có dòng chữ:

"NGƯỜI BẢO VỆ NỀN ĐỘC LẬP VĨ ĐẠI."

Tôi đã đứng nhìn nó khá lâu.

Tôi nhớ ngày 12 tháng 2 năm 1858. Tôi nhớ những người đã chết, những người đã chịu tra khảo và những người không bao giờ được trở về.

Chúng tôi từng tin rằng không một ai có quyền đứng trên nhân dân.

Nhưng giờ đây, mọi quyết định đều phải được thông qua bởi một người.

Tôi nghe nói Kiev đang tập hợp những người bất mãn ở phía đông. Một vài người từng chiến đấu cùng chúng tôi cũng đã gia nhập nhóm của cô ấy.

Tôi không biết họ sẽ làm gì.

Tôi chỉ biết rằng đất nước này đang đứng trước một điều gì đó rất lớn.

Và lần này, tôi không chắc mình có thể gọi đó là một cuộc giải phóng hay không.

01/08/1866

Tôi đã gặp họ hôm nay.

Một người thợ máy mất việc sau khi nhà máy đóng cửa. Một người lính trở về từ biên giới với một cánh tay không còn nguyên vẹn. Một người mẹ có chồng bị bắt vì phát tán những tờ báo chống chính phủ.

Họ không quen biết nhau. Họ cũng chẳng có điểm gì chung ngoài một điều: tất cả đều từng tin vào Artem.

Giờ đây, họ không còn tin nữa.

Tôi hỏi họ muốn gì. Người lính trả lời rằng anh ta muốn được trả lại những năm tháng đã mất. Người mẹ chỉ muốn biết chồng mình còn sống hay không.

Tôi không biết phải trả lời thế nào.

Có lẽ chúng tôi đã bắt đầu cuộc chiến này quá muộn.

03/19/1866

Những cuộc gặp đã trở nên thường xuyên hơn.

Ban đầu chỉ có năm người. Sau đó là mười hai, rồi hơn ba mươi. Chúng tôi gặp nhau trong những căn nhà bỏ hoang, nhà kho cũ và đôi khi là tầng hầm của những quán rượu.

Không ai gọi chúng tôi là một tổ chức. Chúng tôi cũng không có tên.

Mỗi người đều mang theo một câu chuyện. Một người mất gia đình, một người mất công việc, một người mất tự do. Có những người từng chiến đấu cùng Artem năm 1858. Họ nói rằng nếu biết ngày hôm nay sẽ xảy ra, họ đã không cầm súng năm ấy.

Tôi không trách họ.

Tôi chỉ tự hỏi liệu chúng tôi có đang chuẩn bị tạo ra một phiên bản khác của chính những gì mình căm ghét hay không.

Lyosha nói tôi suy nghĩ quá nhiều.

Có lẽ anh ấy đúng. Nhưng tôi không muốn thêm một thế hệ phải viết nhật ký về những người đã chết vì tự do.

06/02/1866

Chính phủ vừa ban hành lệnh kiểm soát chặt chẽ việc đi lại giữa các thành phố lớn.

Quân đội xuất hiện tại các nhà ga. Những cuộc kiểm tra giấy tờ diễn ra cả ngày lẫn đêm. Một số người trong nhóm của chúng tôi đã biến mất. Không ai biết họ bị bắt hay đã bỏ trốn.

Lyosha nói chúng tôi cần chuẩn bị cho tình huống xấu nhất.

Tôi hỏi anh ấy liệu chúng tôi có đủ khả năng chống lại quân đội của Artem không.

Anh ấy im lặng rất lâu.

Rồi anh ấy nói:

"Chúng ta từng đánh bại một đế chế với ít hơn những gì chúng ta có hôm nay."

Tôi muốn tin điều đó.

Nhưng năm 1858, chúng tôi chiến đấu để giành lấy một đất nước. Năm 1866, chúng tôi phải chiến đấu để giành lại chính đất nước ấy từ tay người đã giải phóng nó.

08/14/1866

Tôi đã nhìn thấy Shov hôm nay.

Anh ta xuất hiện tại quảng trường trung tâm trong một buổi lễ của chính phủ. Đám đông vỗ tay khi anh ta bước lên bục. Những tấm áp phích lớn phía sau ghi rằng anh ta là người đã dẫn dắt Nov đến chiến thắng trong cuộc chiến giành độc lập.

Tôi nhìn anh ta và nhớ đến những câu chuyện Maka từng kể.

Những kế hoạch quân sự, những đêm không ngủ, những đoàn quân phải rút lui để tránh bị bao vây. Tất cả đều là công sức của Maka. Nhưng lịch sử đã trao những chiến công ấy cho người khác.

Tôi không biết Shov có thực sự tin vào những gì mình nói hay không.

Có lẽ anh ta cũng chỉ là một người bị mắc kẹt trong bộ máy của cha mình.

Tôi không còn chắc mình có thể tin bất kỳ ai từng đứng trên bục phát biểu ấy.

10/27/1866

Chúng tôi đã có kế hoạch.

Không phải một kế hoạch hoàn hảo. Chúng tôi thiếu người, thiếu vũ khí và thiếu cả những thứ cơ bản nhất. Nhưng lần đầu tiên, các nhóm phản kháng ở phía đông, phía nam và thủ đô đã đồng ý phối hợp với nhau.

Một số cựu binh sẽ hỗ trợ huấn luyện. Công nhân sẽ đình công. Những người làm việc trong ngành đường sắt hứa sẽ giúp chúng tôi truyền tin.

Tôi đã được đề nghị trở thành người đứng đầu.

Tôi không trả lời ngay.

Tôi nhớ những người đã chết năm 1858. Tôi nhớ những lời hứa của Artem. Tôi nhớ cả những người đã bị bắt chỉ vì dám nói rằng đất nước này không thuộc về một cá nhân nào.

Nếu chúng tôi thất bại, rất nhiều người sẽ chết.

Nếu chúng tôi thành công, tôi không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.

Maka nói rằng tôi không cần phải trở thành một vị anh hùng. Tôi chỉ cần nhớ lý do mình bắt đầu.

Tôi hy vọng mình sẽ không quên.

12/10/1866

Họ đã bắt đầu truy lùng chúng tôi.

Hai căn nhà bị khám xét. Một kho hàng bị niêm phong. Những người từng giúp đỡ chúng tôi giờ đây không dám mở cửa khi nghe tiếng gõ.

Tôi nhận được tin một thành viên trong nhóm đã khai ra một số địa điểm gặp mặt. Chúng tôi phải chuyển toàn bộ tài liệu và thay đổi kế hoạch.

Lyosha muốn tôi rời khỏi thành phố.

Anh ấy nói nếu tôi bị bắt, mọi thứ sẽ kết thúc.

Tôi tức giận. Tôi nói rằng anh ấy không thể cứ mãi quyết định thay tôi.

Chúng tôi cãi nhau.

Đến tối, anh ấy đặt một khẩu súng lên bàn rồi rời đi mà không nói thêm lời nào.

Tôi đã nhìn khẩu súng ấy rất lâu.

Tôi chưa từng nghĩ rằng mình sẽ phải cầm nó để chống lại chính quân đội của đất nước mình.

12/10/1866 

Ngày mai có thể là ngày cuối cùng chúng tôi còn được tự do.

Tôi đã đốt những tài liệu không cần thiết. Những bức thư, danh sách thành viên và các địa điểm liên lạc đều đã được chuyển đi.

Lyosha vẫn chưa trở về.

Tôi không biết anh ấy đang ở đâu. Tôi cũng không biết liệu ngày mai chúng tôi có còn được gặp nhau hay không.

Tôi mở lại cuốn nhật ký cũ. Trang đầu tiên ghi những ngày tháng sau khi chúng tôi được giải phóng khỏi hàng rào thép gai năm 1858.

Khi ấy, tôi đã nghĩ rằng đau khổ cuối cùng cũng kết thúc.

Tôi đã sai.

Có lẽ tự do không phải là thứ có thể giành được một lần rồi giữ mãi mãi. Có lẽ nó phải được bảo vệ bởi từng thế hệ, kể cả khi những người đi trước đã phản bội chính lý tưởng của mình.

Ngày mai, chúng tôi sẽ bước ra đường.

Tôi không biết mình sẽ trở thành ai sau ngày đó.

Nhưng tôi biết mình không thể tiếp tục sống như thế này.