THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH  VIỆT NAM- HƯỚNG CẢI CÁCH 

Trong gần 20 năm đổi mới  thị trường tài chính và các thị trường cấu thành đã có sự phát triển nhất định: Thị trường tài chính được thành lập với  cấu trúc đầy đủ; ngày càng mở rộng phạm vi hoạt động và trở nên linh hoạt, đa dạng hơn, thu hút nhiều đối tượng tham gia hơn; hệ thống các định chế tài chính tham gia thị trường tăng nhanh về số lượng, đa dạng về loại hình, hình thức kinh doanh; năng lực tài chính, chất lượng kinh doanh và khả năng cạnh tranh được cải thiện; từng bước hoàn thiện cơ cấu tổ chức, tăng cường lực quản trị, kinh doanh và thích ứng dần với môi trường kinh doanh mới; quy tắc vận hành của các loại thị trường được xác lập và cơ bản đáp ứng yêu cầu vận hành, phát triển; cơ sở vật chất, công nghệ các thị trường được tạo dựng theo hướng đi thẳng vào hiện đại; thể chế giám sát đối với các thị trường bộ phận được xác lập; sự quản lý của Nhà nước đối với thị trường tài chính đã được thể chế hóa và có sự phối hợp chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu xẩy ra đúng lúc Việt Nam vừa mới bắt đầu hội nhập sâu vào nền kinh tế quốc tế, vì vậy mà thị trường tài chính Việt Nam tuy không chịu tác động mạnh như các nước quanh “ Trung tâm bão”, nhưng cũng bị chao đảo, làm bộc lộ rõ những yếu kém và những thách thức phải đối mặt, cụ thể:

- Khả năng ứng phó với các cú sốc của thị trường  và điều tiết  nguồn vốn từ bên ngoài vào là rất hạn chế. 

Trong năm 2007-2008, khi dòng vốn nước ngoài gia tăng, nhất là dòng vốn đầu tư gián tiếp đã thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển, thị trường tín dụng tăng quá mức cùng với các yếu tố tác động bất lợi khác của thị trường tài chính quốc tế đã gây áp lực tăng lạm phát, tăng thâm hụt thương mại, qua đó gây hoang mang với nhà đầu tư nước ngoài, từ đó tác động làm suy giảm thị trường chứng khoán . Điều này cho thấy khả năng điều tiết nguồn vốn bên ngoài vào là rất yếu. Hạn chế trên là do: khả năng quản trị nguồn vốn của các định chế tài chính là rất thấp, tính bảo hộ của Chính phủ đối với các thành viên thị trường còn phổ biến nên tạo tính ỷ lại của các thành viên thị trường, làm cho họ thiếu năng động không thiết lập những công cụ dự phòng để ứng phó truớc những cú sốc; hiệu quả luân chuyển vốn chưa cao, thị trường còn biểu hiện cạnh tranh thiếu lành mạnh ;  tính  liên kết giữa các cấu thành thị trường còn nỏng manh; tình thanh khoản của thị trường còn bị hạn chế.

-  Thị trường tài chính chưa thiết lập được một cơ chế  vận hành có hiệu quả và các lực lượng của thị trường chưa thể phát huy tác dụng đầy đủ do: 

(i) Cấu trúc của thị trường tài chính còn chưa thật phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Theo thể chế kinh tế này, thì nền kinh tế tồn tại nhiều thành phần kinh tế, nhiều loại hình doanh nghiệp. Mỗi thành phần kinh tế và loại hình doanh nghiệp đều có nhu cầu về dịch vụ tài chính cũng như nguồn vốn phù hợp với mức độ phát triển của thành phần kinh tế đó. Do vậy cấu trúc của thị trường tài chính đòi hỏi phải có những định chế tài chính tương thích đáp ứng nhu cầu đa dạng của các thành phần kinh tế. Tuy nhiên, trên thực tế dịch vụ tài chính ngân hàng và sự phân bổ nguồn vốn ngân hàng  hiện nay chưa đáp ứng được nhu cầu cho các thành phần kinh tế đa dạng này, Do vậy, làm hạn chế khả năng vận hành có hiệu quả của thị trường tài chính. 

(ii) Hệ thống chính sách, cơ sở phát lý cho hoạt động của thị trường còn chưa đầy đủ, các qui định điều tiết thị trường chưa hoàn chỉnh, đồng bộ. Khả năng của NHNN còn hạn chế trong điều tiết, can thiệp thị trường một cách chủ động, linh hoạt và kịp thời; 

(iii) Thị trường thiếu hệ thống giám sát rủi ro và cảnh báo sớm; chưa hình thành được hệ thống chỉ tiêu chuẩn để phản ánh tình trạng thị trường và định hướng kỳ vọng cho các thành viên, đặc biệt chưa có được đường cong lãi suất chuẩn; 

(iv) Hệ thống công nghệ thông tin và hệ thống thanh toán còn nhiều bất cập kể cả hệ thống báo cáo, thống kê. Điều này đã cản trở khả năng điều tiết thị trường của ngân hàng Nàh nước 

(v) Các TCTD tham gia thị trường liên ngân hàng nhằm mục tiêu chủ yếu để bảo đảm khả năng thanh khoản, chưa quan tâm nhiều đến phát triển các nghiệp vụ đầu tư trên thị trường liên ngân hàng để kết hợp 2 mục tiêu bảo đảm khả năng thanh khoản và sinh lời. 

(vi) Hoạt động thị trường liên ngân hàng còn đơn điệu, chủ yếu là các giao dịch tiền gửi và tín dụng truyền thống, các nghiệp vụ phái sinh tiền gửi và đầu tư liên ngân hàng chưa được triển khai (đầu thầu tiền gửi, giao dịch kỳ hạn vốn, …) 

(vii) Tiềm ẩn nhiều rủi ro: thị trường còn tiểm ẩn những rủi ro về mất cân đối kỳ hạn , năng lực kiểm soát rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản và rủi ro thị trường của các TCTD còn yếu. Nhiều TCTD chưa có khả năng kiểm soát và quản lý vốn tập trung toàn hệ thống, chưa thiết lập lên bộ phận kinh doanh vốn, hệ thống quản lý rủi ro độc lập và năng lực tài chính của các TCTD còn nhiều yếu kém.  

Những hạn chế như vậy, đã làm nảy sinh những thách thức khi khủng hoảng tài chính mang tính toàn cầu xẩy ra cùng với hội nhập kinh tế quốc tế đối với thị trường tài chính Việt Nam, đó là những thách thức:

- Xét trên  phương diện vĩ mô, đó là sức ép về tỷ giá và dịch chuyển dòng vốn giữa Việt Nam đồng sang ngoại tệ và ngược lại. Xét về mặt vi mô, là những thách thức sẽ nẩy sinh từ những tác động của khu vực sản suất. Cuộc khủng khoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu ngày càng sâu rộng, cho đến nay chưa rõ điểm dừng. Cuộc khủng hoảng này đã có tác động tương đối rõ nét vào nền kinh tế Việt Nam những tháng đầu năm 2009, đặc biệt là đến khu vực sản suất. Các doanh nghiệp trong nước, nhất là các doanh nghiệp xuất khẩu, các doanh nghiệp có sử dụng FDI  sẽ rất khó khăn để duy trì và mở rộng sản xuất. Thậm chí, đã có một số doanh nghiệp đã phải thu hẹp xản suất do khó mở rộng thị trường xuất khẩu, hạn chế về vốn đối với các dự án FDI. Sự khó khăn đối với khu vực sản suất sẽ gây khó khăn trực tiếp cho khu vực tài chính.

- Ngoài ra, tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đến kinh tế Việt Nam cùng với những yếu kém nội tại của nền kinh tế vẫn là thách thức lớn nhất đối với thị trường tài chính mà trực tiếp là thị trường chứng khoán. Khủng hoảng và suy thoái kinh tế khiến các doanh nghiệp hoạt động khó khăn hơn làm ảnh hưởng đến lợi nhuận doanh nghiệp, thêm vào đó thị sự sụt giảm giá chứng khoán trong năm 2008 còn ảnh hưởng nặng nề đến tâm lý các nhà đầu tư, khiến nhiều nhà đầu tư không còn mặn nồng đầu tư vào thị trường chứng khoàn. Điều này dẫn đến những khó khăn trong hoạt động của các công ty chứng khoán, các quĩ đầu tư làm cho dòng vốn lưu chuyển trên thị trường chứng khoán chậm lại, kém hiệu quả. 

- Hiện nay, thị trường tài chính trên thế giới, nhất là thị trường tài chính của các nước G8 đang trong tình trạng khủng hoảng, các giao dịch trên thị trường dường như ách tắc, thị trường tìn dụng, thị trường chứng khoán suy giảm mạnh. Chính vì vậy, hầu hết các quốc gia này đang tập trung mọi giải pháp để phục hồi lại thị trường, và hầu hết các giải pháp tập trung giải quyết các nguyên nhân gây khủng hoảng. Hiện nay, nhiều thách thức đang được đặt ra với các quốc gia với nhiều câu hỏi chưa có câu trả lời: Chẳng hạn kết cấu của hệ thống tài chính hiện nay có phù hợp với  mức độ phát triển sâu rộng của thị trường tài chính chưa? Mô hình thanh tra, giám sát hiện tại có tương xứng với mức độ phát triển của thị trường tài chính chưa?; Vấn đề minh bạch hóa thông tin thị trường cũng là vấn đề cần xem xét, cân nhắc, vì minh bạch hóa thông tin vừa có tác động tích cực đến thị trường, nhưng cũng có những tác động tiêu cực, nhất là trong bối cảnh khủng hoảng lòng tin là cốt lõi của vấn đề phục hồi. Đây cũng chính là những thách thức đối với thị trường tài chính Việt Nam.

* Định hướng cải cách thị trường tài chính Việt Nam

Thị trường tài chính Việt Nam hiện nay cần được cải cách theo hướng “ thiết lập một cơ chế vận hành thị trường có hiệu quả, đảm bảo tính ổn định bền vững, thông suốt và  phát huy tốt nhất vai trò của các lực lượng thị trường” 

Để đạt được mục tiêu chiến lược này, cần:

+ Điều chỉnh cấu trúc của thị trường tài chính cho phù hợp với cấu trúc kinh tế; gắn kết các cấu thành thị trường ( thị trường tiền tệ, thị trường vốn và thị trường ngoại hối)  vận hành thành một thể thống nhất, ăn khớp, bổ trợ cho nhau.

+ Xây dựng một hệ thống tài chính tốt, tạo nền tảng cho thị trường tài chính phát triển ổn định. Theo giáo sư Joshep Stigliz ( giải thưởng Nobel kinh tế) phát biểu tại hội thảo cao cấp ở Malaysia( tháng 2/2009), cho rằng một hệ thống tài chính tốt  cần phải là trung gian cho các giao dịch tài chính, phân bổ vốn và nguồn lực hợp lý với một chi phí thấp nhất có thể. Để có một hệ thống tài chính hoạt động hiệu quả thì mỗi bộ phần của hệ thống tài chính ngân hàng cần phân bổ nguồn lực và quản lý nguồn vốn hiệu quả.

Theo quan điểm này, để xây dựng được một thị trường tài chính phát triển ổn định, phân bổ nguồn vốn hiệu quả với chi phí thấp nhất, Việt Nam cần thực hiện những bước cải cách cách căn bản trong từng lĩnh vực của hệ thống. Mỗi lĩnh vực, mỗi một ngành trong hệ thống tài chính cần làm tốt, phản ánh đươc một tầm nhìn và lợi ích xã hội mà ngành và lĩnh vực đó đảm nhận. Theo đó:

- Ngân hàng Nhà nước cần tập trung chủ yếu vào tầm nhìn, triển vọng và lợi ích của khu vực tài chính. NHNN cần giành được niền tin của công chúng đối với những động thái chính sách của mình, và chứng tỏ rằng những động thái chính sách đó phản ảnh những lo lắng, quan ngại của dân chúng.

- Các định chế tài chính khác, nhất là các NHTM cần có những đổi mới mạnh mẽ, trong quản trị kinh doanh, năng lực tài chính và  xây dựng những điều kiện tín dụng mới, tạo khả năng tiếp cận nguồn vốn của các doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, phát triển tín dụng vi mô, phương thức ngân hàng mới để đáp ứng tốt hơn nhu cầu vốn và những dịch vụ tài chính  của nền kinh tế. Điều này vừa nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tài chính vừa điều chỉnh được cấu trúc của thị trường tài chính.

+ Xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động của thị trường tài chính theo hướng tạo sân chơi bình đẳng cho các thành phần kinh tế tiếp cận như nhau nguồn vốn ngân hàng và các giao dịch thị trường, sản phẩm tài chính được minh bạch hóa, rõ ràng, không chồng chéo..

+ Củng cố, đổi mới và hoàn thiện hệ thống thanh tra giám sát thị trường lên một tầm cao mới với những mô hình giám sát bao trùm được các hoạt động phức tạp, đa dạng của thị trường tài chính. Xây dựng một hệ thống các chỉ số chuẩn để đánh giá tính ổn định, an toàn của thị trường tài chính. Cần xây dựng một hệ thống công nghệ tin học phục vụ cho công tác thanh tra, giám sát thị trường tài chính.