M?C L?C

Ch??ng N?i dung Trang M? ??u Nh?p môn Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin 2 1 Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng 23 2 Phép bi?n ch?ng duy v?t 43 3 Ch? ngh?a duy v?t l?ch s? 87 4 H?c thuy?t giá tr? 119 5 H?c thuy?t giá tr? th?ng d? 138 6 H?c thuy?t v? ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n và ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c 175 7 S? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân và cách m?ng x? h?i ch? ngh?a 195 8 Nh?ng v?n ?? chính tr?-x? h?i có tính quy lu?t trong ti?n tr?nh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a 229 9 Ch? ngh?a x? h?i- hi?n th?c và tri?n v?ng 258-273 1 Ph?n th? nh?t. Tri?t h?c Mác-Lênin 2-118 2 Ph?n th? hai. Kinh t? chính tr? Mác-Lênin 119-194 3 Ph?n th? ba. Ch? ngh?a x? h?i khoa h?c 195-273

CH??NG M? ??U. NH?P MÔN 

NH?NG NGUYÊN L? C? B?N C?A CH? NGH?A MÁC-LÊNIN

I. KHÁI L??C V? CH? NGH?A MÁC-LÊNIN 

1. Ch? ngh?a Mác-Lênin và ba b? ph?n c?u thành 

a. Ch? ngh?a Mác-Lênin 

Ch? ngh?a Mác-Lênin là "h? th?ng các quan ?i?m và h?c thuy?t" khoa h?c, g?m tri?t h?c, kinh t? chính tr? và ch? ngh?a x? h?i khoa h?c c?a C.Mác và Ph.?ngghen, do V.I.Lênin b?o v? và phát tri?n. Ch? ngh?a ?ó h?nh thành trên c? s? k? th?a và phát tri?n bi?n ch?ng nh?ng giá tr? l?ch s? t? t??ng nhân lo?i ?? gi?i thích, nh?n th?c th?c ti?n th?i ??i; là th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng và ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t c?a nh?n th?c khoa h?c và th?c ti?n cách m?ng; là khoa h?c v? s? nghi?p t? gi?i phóng giai c?p vô s?n, gi?i phóng nhân dân lao ??ng và gi?i phóng con ng??i, v? nh?ng quy lu?t chung nh?t c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a, xây d?ng ch? ngh?a x? h?i và ch? ngh?a c?ng s?n, t?o nên h? t? t??ng khoa h?c c?a giai c?p công nhân.  

b. Ba b? ph?n l? lu?n c? b?n c?u thành ch? ngh?a Mác-Lênin 

- N?i dung ch? ngh?a Mác-Lênin bao g?m h? th?ng tri th?c phong phú bao quát nhi?u l?nh v?c v?i nh?ng giá tr? l?ch s?, th?i ??i và khoa h?c to l?n; nh?ng tri?t h?c, kinh t? chính tr? và ch? ngh?a x? h?i khoa h?c là nh?ng b? ph?n l? lu?n quan tr?ng nh?t. Tri?t h?c là h? th?ng tri th?c chung nh?t v? th? gi?i, v? v? trí, vai tr? c?a con ng??i trong th? gi?i ?y. Kinh t? chính tr? là h? th?ng tri th?c v? nh?ng quy lu?t chi ph?i quá tr?nh s?n xu?t và trao ??i t? li?u sinh ho?t v?t ch?t trong ??i s?ng x? h?i mà tr?ng tâm c?a nó là nh?ng quy lu?t kinh t? c?a quá tr?nh v?n ??ng, phát tri?n, di?t vong t?t y?u c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i t? b?n ch? ngh?a c?ng nh? s? ra ??i t?t y?u c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a. Ch? ngh?a x? h?i khoa h?c là h? th?ng tri th?c chung nh?t v? cách m?ng x? h?i ch? ngh?a và quá tr?nh h?nh thành, phát tri?n c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a; v? s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân trong s? nghi?p xây d?ng h?nh thái kinh t?-x? h?i ?ó. 

- Gi?a các b? ph?n l? lu?n c?u thành ch? ngh?a Mác-Lênin có s? khác nhau t??ng ??i, th? hi?n ? ch? ch? ngh?a x? h?i khoa h?c không nghiên c?u nh?ng quy lu?t x? h?i tác ??ng trong t?t c? ho?c trong nhi?u h?nh thái kinh t?-x? h?i nh? ch? ngh?a duy v?t l?ch s?, mà ch? nghiên c?u các quy lu?t ??c thù c?a s? h?nh thành, phát tri?n c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a. Ch? ngh?a x? h?i khoa h?c c?ng không nghiên c?u các quan h? kinh t? nh? kinh t? chính tr?, mà ch? nghiên c?u các quan h? chính tr?-x? h?i c?a ch? ngh?a x? h?i và ch? ngh?a c?ng s?n.  

- Gi?a các b? ph?n l? lu?n c?u thành ch? ngh?a Mác-Lênin có s? th?ng nh?t t??ng ??i, th? hi?n ? quan ni?m duy v?t v? l?ch s? mà t? t??ng chính c?a nó là do s? phát tri?n khách quan c?a l?c l??ng s?n xu?t nên t? m?t h?nh thái kinh t?-x? h?i này n?y sinh ra m?t h?nh thái kinh t?-x? h?i khác ti?n b? h?n và chính quan ni?m nh? th? ?? thay th? s? l?n x?n, tùy ti?n trong các quan ni?m v? x? h?i trong các h?c thuy?t tr??c ?ó; th? hi?n ? vi?c C.Mác và Ph.?ngghen v?n d?ng th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng và phép bi?n ch?ng duy v?t vào vi?c nghiên c?u kinh t?, t? ?ó sáng t?o ra h?c thuy?t giá tr? th?ng d? ?? nh?n th?c chính xác s? xu?t hi?n, phát tri?n và di?t vong t?t y?u c?a ch? ngh?a t? b?n. ??n l??t m?nh, h?c thuy?t giá tr? th?ng d? cùng v?i quan ni?m duy v?t v? l?ch s? ?? ??a s? phát tri?n c?a ch? ngh?a x? h?i t? không t??ng ??n khoa h?c. B?i v?y, ch? ngh?a Mác-Lênin "cung c?p cho loài ng??i và nh?t là cho giai c?p công nhân, nh?ng công c? nh?n th?c v? ??i" và "kiên ??nh ch? ngh?a Mác-Lênin, t? t??ng H? Chí Minh là n?n t?ng t? t??ng, kim ch? nam cho hành ??ng c?a ??ng". 

2. Khái l??c s? ra ??i và phát tri?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin 

a. Nh?ng ?i?u ki?n, ti?n ?? cho s? ra ??i c?a ch? ngh?a Mác 

- ?i?u ki?n kinh t?-x? h?i 

+ Vào cu?i th? k? XVIII ??n gi?a th? k? XIX, cu?c cách m?ng công nghi?p di?n ra ? n??c Anh, sau ?ó mau chóng lan r?ng ra các n??c tây Âu tiên ti?n. Cu?c cách m?ng ?ó ?? không nh?ng ?ánh d?u b??c chuy?n t? s?n xu?t th? công sang s?n xu?t công nghi?p, làm cho ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a tr? thành h? th?ng kinh t? th?ng tr?, tính h?n h?n c?a ch? ?? t? b?n so v?i ch? ?? phong ki?n th? hi?n r? nét, mà c?n làm thay ??i sâu s?c c?c di?n x? h?i mà tr??c h?t là s? h?nh thành và phát tri?n c?a giai c?p vô s?n. 

??ng th?i v?i s? phát tri?n ?ó, mâu thu?n v?n có, n?i t?i n?m trong ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ngày càng th? hi?n sâu s?c và gay g?t h?n. ?ó là mâu thu?n gi?a tính x? h?i c?a quá tr?nh s?n xu?t và tr?nh ?? phát tri?n ngày càng cao c?a l?c l??ng s?n xu?t v?i h?nh th?c s? h?u t? li?u s?n xu?t t? nhân và phân chia s?n ph?m x? h?i b?t b?nh ??ng. S?n ph?m x? h?i t?ng lên nh?ng l? t??ng t? do, b?nh ??ng, bác ái không ???c th?c hi?n. B?t công x? h?i t?ng, ??i kháng x? h?i thêm sâu s?c mà tiêu bi?u là cu?c kh?ng ho?ng kinh t? n?m 1825; ng??i lao ??ng b? b?n cùng hoá v? b? bóc l?t 

+ Mâu thu?n gi?a vô s?n v?i t? s?n, v?n mang tính ??i kháng, ?? bi?u hi?n thành ??u tranh giai c?p. Kh?i ngu?n là cu?c kh?i ngh?a c?a th? d?t Lyông (1831, 1834) ?? v?ch ra m?t ?i?u bí m?t quan tr?ng- ?ó là cu?c ??u tranh di?n ra bên trong x? h?i, gi?a giai c?p nh?ng ng??i có c?a và giai c?p nh?ng k? không có g? h?t; phong trào Hi?n ch??ng ? Anh (1830-1840) là phong trào cách m?ng vô s?n to l?n ??u tiên, th?t s? có tính ch?t qu?n chúng và có h?nh th?c chính tr?. S? phát tri?n nhanh chóng c?a giai c?p vô s?n và cu?c ??u tranh c?a th? d?t ? Xilêdi n?m 1844 ? ??c mang tính giai c?p t? phát ?? d?n ??n s? ra ??i ??ng minh nh?ng ng??i chính ngh?a- m?t t? ch?c vô s?n cách m?ng. ??n nh?ng n?m 40 c?a th? k? XIX, giai c?p vô s?n xu?t hi?n v?i t? cách là m?t l?c l??ng chính tr?-x? h?i ??c l?p và ?? ? th?c ???c nh?ng l?i ích c? b?n c?a m?nh ?? ti?n hành ??u tranh t? giác ch?ng giai c?p t? s?n. Nh?ng v?n ?? c?a th?i ??i do s? phát tri?n c?a ch? ngh?a t? b?n n?y sinh ???c ph?n ánh t? nh?ng l?p tr??ng giai c?p khác nhau, h?nh thành nên nh?ng h?c thuy?t tri?t h?c, kinh t? và chính tr?-x? h?i khác nhau ?? lý gi?i v? nh?ng khuy?t t?t c?a x? h?i t? b?n ???ng th?i, s? c?n thi?t ph?i thay th? nó b?ng x? h?i hi?n th?c ???c t? do, b?nh ??ng, bác ái theo nh?ng l?p tr??ng khác nhau ?? s?n sinh ra nhi?u h?nh th?c l? lu?n v? ch? ngh?a x? h?i nh? ch? ngh?a x? h?i phong ki?n, ch? ngh?a x? h?i t? s?n, ch? ngh?a x? h?i ti?u t? s?n, ch? ngh?a x? h?i chân chính ??c v.v.  

Th?c ti?n x? h?i nh? v?y n?y sinh yêu c?u khách quan là nh?ng v?n ?? mà th?i ??i ??t ra ph?i ???c soi sáng và gi?i ?áp v? m?t lý lu?n trên l?p tr??ng c?a giai c?p vô s?n. Ph?i tr? l?i r? ràng nh?ng v?n ?? mà m?i giai c?p trong x? h?i quan tâm là s? ph?n c?a loài ng??i s? ra sao; l?c l??ng nào ?óng vai tr? ch? y?u trong cu?c ??u tranh cho t??ng lai c?a nhân lo?i. ?ó là ?i?u ki?n kinh t?-x? h?i cho s? xu?t hi?n c?a ch? ngh?a Mác và ch? ngh?a Mác xu?t hi?n v?i t? cách là h? t? t??ng khoa h?c c?a giai c?p vô s?n- phong trào công nhân ?? b??c sang giai ?o?n phát tri?n m?i v? ch?t v? ?? có l? lu?n khoa h?c và cách m?ng d?n ???ng. 

- Ti?n ?? lý lu?n. Theo V.I.Lênin, toàn b? thiên tài c?a C.Mác chính là ? ch? h?c thuy?t c?a ông ra ??i là s? th?a k? th?ng và tr?c ti?p nh?ng h?c thuy?t tri?t h?c, kinh t? chính tr? h?c và ch? ngh?a x? h?i c?a các ??i bi?u xu?t s?c nh?t  

+ Tri?t h?c c? ?i?n ??c là ngu?n g?c l? lu?n tr?c ti?p c?a tri?t h?c Mác (??c bi?t là phép bi?n ch?ng duy tâm c?a Hêghen và t? t??ng duy v?t v? nh?ng v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c c?a Phoi?b?c). Phép bi?n ch?ng duy tâm c?a Hêghen phê phán phép siêu h?nh; xây d?ng phép bi?n ch?ng t? ph?m trù "? ni?m tuy?t ??i", coi phát tri?n là nguyên l? c? b?n nh?t c?a phép bi?n ch?ng v?i ph?m trù trung tâm là tha hoá và kh?ng ??nh tha hoá di?n ra ? m?i n?i, m?i lúc trong c? t? nhiên, x? h?i và tinh th?n. C.Mác và Ph.?ngghen ?? k? th?a Hêghen b?ng cách duy v?t hóa nh?ng "h?t nhân h?p l?" c?a phép bi?n ch?ng ?? xây d?ng nên phép bi?n ch?ng duy v?t. Nh?ng quan ?i?m duy v?t v? gi?i t? nhiên c?a Phoi?b?c ch?ng minh th? gi?i là th? gi?i v?t ch?t; c? s? t?n t?i c?a gi?i t? nhiên chính là gi?i t? nhiên không do ai sáng t?o ra và t?n t?i ??c l?p v?i ý th?c. Tuy nhiên, trong l?nh v?c x? h?i, Phoi?b?c l?i coi s? phát tri?n c?a x? h?i là s? phát tri?n c?a tôn giáo. C.Mác và Ph.?ngghen ?? k? th?a ch? ngh?a duy v?t c? b?ng cách lo?i b? tính siêu h?nh và m? r?ng h?c thuy?t ?y t? ch? ch? nh?n th?c gi?i t? nhiên sang nh?n th?c c? x? h?i loài ng??i, làm cho ch? ngh?a duy v?t tr? nên hoàn b? và tri?t ??. 

+ Kinh t? chính tr? h?c Anh mà ??c bi?t là các quan ?i?m kinh t? c?a A?am Xmít và ?avít Ricác?ô là y?u t? không th? thi?u trong s? h?nh thành quan ni?m duy v?t v? l?ch s? c?a tri?t h?c Mác. A?am Xmít cho r?ng ch? ngh?a t? b?n t?n t?i theo các quy lu?t kinh t? khách quan; lý lu?n v? kinh t? hàng hóa, ??c bi?t là h?c thuy?t giá tr? th?ng d? là c? s? c?a h? th?ng kinh t? t? b?n ch? ngh?a t?o cho C.Mác cách nh?n ?úng v? ch? ngh?a t? b?n. ?avít Ricác?ô th?a nh?n các quy lu?t khách quan c?a ??i s?ng kinh t? x? h?i, ??t quy lu?t giá tr? làm c? s? cho toàn b? h? th?ng kinh t? và r?ng, do ?ó ch? ngh?a t? b?n là v?nh c?u. 

+ Ch? ngh?a x? h?i không t??ng Pháp v?i nh?ng phê phán x? h?i t? b?n và nh?ng d? báo thiên tài c?a Xanh Ximông, Phuriê mà tr??c h?t là l?ch s? loài ng??i là m?t quá tr?nh ti?n hóa không ng?ng, ch? ?? sau ti?n b? h?n ch? ?? tr??c; các ông cho r?ng s? xu?t hi?n các giai c?p ??i kháng trong x? h?i t? b?n là k?t qu? c?a s? chi?m ?o?t; ??ng th?i phê phán ch? ngh?a t? b?n là ? ?ó con ng??i b? bóc l?t và l?a b?p, chính ph? không quan tâm t?i dân nghèo. V? m?t s? ??c ?i?m c?a x? h?i x? h?i ch? ngh?a t??ng lai, các ông kh?ng ??nh ?ó là x? h?i công nghi?p mà trong ?ó, công nông nghi?p ??u ???c khuy?n khích, ?a s? ng??i lao ??ng ???c b?o ??m nh?ng ?i?u ki?n v?t ch?t cho cu?c s?ng v.v là c? s? ?? ch? ngh?a Mác phát tri?n thành l? lu?n c?i t?o x? h?i. 

- Ti?n ?? khoa h?c t? nhiên. Trong nh?ng th?p k? ??u th? k? XIX, khoa h?c t? nhiên phát tri?n m?nh v?i nhi?u phát minh quan tr?ng, cung c?p c? s? tri th?c khoa h?c ?? t? duy bi?n ch?ng v??t lên tính t? phát c?a t? duy bi?n ch?ng c? ??i, thoát kh?i tính th?n bí c?a phép bi?n ch?ng duy tâm và tr? thành khoa h?c.  

+ ??nh lu?t b?o toàn và chuy?n hoá n?ng l??ng c?a các nhà khoa h?c t? nhiên nh? Lômônôx?p, Lenx? (Nga), Maye (??c), G?r?p, Giul?ôn (Anh) và Côn?inhg? (?an M?ch) ch?ng t? l?c c? h?c, nhi?t, ánh sáng, ?i?n t?, các quá tr?nh hoá h?c không tách r?i nhau, mà liên h? v?i nhau và h?n th? n?a, trong nh?ng ?i?u ki?n nh?t ??nh, chúng chuy?n hoá cho nhau mà không m?t ?i, ch? có s? chuy?n hoá không ng?ng c?a n?ng l??ng t? d?ng này sang d?ng khác. ??nh lu?t này ?? d?n ??n k?t lu?n tri?t h?c là s? phát tri?n c?a v?t ch?t là m?t quá tr?nh vô t?n c?a s? chuy?n hoá nh?ng h?nh th?c v?n ??ng c?a chúng. 

+ Thuy?t t? bào (ra ??i trong nh?ng n?m 30 c?a th? k? XIX) c?a Svann? (sinh h?c) và S?lây?en (th?c v?t h?c) ???c xây d?ng nh? các công tr?nh nghiên c?u tr??c ?ó c?a Húc (1665), Vonph?, Gôriannhin?p (t? nhiên h?c), Púckin (sinh h?c). Thuy?t này ch?ng minh r?ng t? bào là c? s? c?a k?t c?u và s? phát tri?n chung c?a th?c v?t và ??ng v?t; b?n ch?t s? phát tri?n c?a chúng ??u n?m trong s? h?nh thành và phát tri?n c?a t? bào. Nh? v?y, thuy?t t? bào ?? xác ??nh s? th?ng nh?t v? m?t ngu?n g?c và h?nh th?c gi?a ??ng v?t và th?c v?t; gi?i thích quá tr?nh phát tri?n c?a chúng; ??t c? s? cho s? phát tri?n c?a toàn b? n?n sinh h?c; bác b? quan ni?m siêu h?nh v? ngu?n g?c và h?nh th?c gi?a th?c v?t v?i ??ng v?t. 

+ Thuy?t ti?n hoá c?a ?ácuyn (Anh), gi?i thích duy v?t v? ngu?n g?c và s? phát tri?n c?a các loài th?c v?t và ??ng v?t (1859). Các loài th?c v?t và ??ng v?t bi?n ??i, các loài ?ang t?n t?i ???c sinh ra t? các loài khác b?ng con ???ng ch?n l?c t? nhiên và ch?n l?c nhân t?o. Phát minh này ?? kh?c ph?c ???c quan ?i?m cho r?ng gi?a th?c v?t và ??ng v?t không có s? liên h?; là b?t bi?n; do Th??ng ?? t?o ra và ?em l?i cho sinh h?c c? s? khoa h?c, xác ??nh tính bi?n d? và di truy?n gi?a các loài.  

?ánh giá v? ? ngh?a c?a nh?ng phát minh trong khoa h?c t? nhiên th?i ?y, Ph. ?ngghen vi?t "Quan ni?m m?i v? gi?i t? nhiên ?? ???c hoàn thành trên nh?ng nét c? b?n: t?t c? cái g? c?ng nh?c ??u b? tan ra, t?t c? cái g? là c? ??nh ??u bi?n thành mây khói, và t?t c? nh?ng g? ??c bi?t mà ng??i ta cho là t?n t?i v?nh c?u th? ?? tr? thành nh?t th?i; và ng??i ta ?? ch?ng minh r?ng toàn b? gi?i t? nhiên ??u v?n ??ng theo m?t d?ng và m?t tu?n hoàn v?nh c?u". 

b. Giai ?o?n h?nh thành và phát tri?n ch? ngh?a Mác 

- Gi?i thi?u s? l??c v? C.Mác và Ph.?ngghen. "C.Mác là con m?t nhà qu? phái, Ph.?ngghen là con m?t nhà t? b?n, nh?ng hai ông ?? hoàn toàn dâng m?nh cho cách m?ng và tr? thành nh?ng ng??i sáng l?p ch? ngh?a c?ng s?n". Tên ??y ?? c?a C.Mác là Karl Henrix Marx, sinh ngày 5 tháng 5 n?m 1818 t?i T?ria, t?nh Ranh, n??c ??c trong m?t gia ??nh lu?t s? ng??i Do thái có t? t??ng khai sáng và t? do; t? tr?n ngày 14 tháng 3 n?m 1883, an táng t?i ngh?a trang Khaigh?t, Luân ?ôn, Anh. Ph.?ngghen sinh ngày 28 tháng 11 n?m 1820 t?i Bácmen, t?nh Ranh, n??c ??c trong m?t gia ??nh t? b?n công nghi?p d?t b?o th? v? t? t??ng; t? tr?n ngày mùng 5 tháng 8 n?m 1895 t?i Luân ?ôn, Anh. Theo nguy?n v?ng c?a Ph.?ngghen, sau khi ho? táng, tro thi hài ???c th? xu?ng eo bi?n g?n Ixtôbôrn, phía Nam b? n??c Anh. 

- C.Mác, Ph.?ngghen v?i quá tr?nh h?nh thành ch? ngh?a Mác (1842-1848) 

Th?i k? 1842-1843, nh?ng bài vi?t c?a C.Mác ??ng trên báo Sông Ranh nh?m b?o v? l?i ích c?a nh?ng ng??i lao ??ng nghèo kh?, ??u tranh v? t? do và dân ch?; ?ánh d?u s? h?nh thành t? t??ng v? vai tr? l?ch s? c?a giai c?p vô s?n c?a ông. Th?c ti?n ??u tranh thông qua báo chí ?? làm cho t? t??ng dân ch? cách m?ng có n?i dung r? ràng h?n và s? chuy?n bi?n v? th? gi?i quan ? C.Mác di?n ra t?ng b??c. Khi phê phán chính quy?n nhà n??c ???ng th?i, ông th?y cái khách quan quy ??nh ho?t ??ng c?a nhà n??c không ph?i là hi?n thân c?a "? ni?m tuy?t ??i" nh? Hêghen ?? ch?ng minh, mà là nh?ng l?i ích; c?n chính quy?n nhà n??c là c? quan ??i di?n ??ng c?p c?a nh?ng l?i ích t? nhân. Trong th?i gian ? Croix?n?c (tháng 5 ??n tháng 10 n?m 1843), C.Mác vi?t tác ph?m Góp ph?n phê phán tri?t h?c pháp quy?n c?a Hêghen phê phán nh?ng quan ni?m duy tâm c?a Hêghen v? x? h?i và ?i t?i k?t lu?n, không ph?i nhà n??c quy ??nh x? h?i công dân, mà ng??c l?i, x? h?i công dân quy ??nh nhà n??c. Có th? coi ?ây là ?i?m xu?t phát c?a nh?n th?c duy v?t v? l?ch s? c?a C.Mác trong t??ng lai. 

Tháng 12 n?m 1843, C.Mác vi?t tác ph?m Góp ph?n phê phán tri?t h?c pháp quy?n c?a Hêghen. L?i nói ??u. Tuy nhiên, s? chuy?n bi?n t? t??ng trong th?i gian ông s?ng ? Pari th? hi?n trong L?i nói ??u này, ?? khi?n nó v??t kh?i tính ch?t c?a m?t l?i nói ??u. ??ng trên quan ni?m duy v?t v? l?ch s? ?ang h?nh thành, C.Mác phân tích ? ngh?a to l?n và c? m?t h?n ch? c?a cu?c cách m?ng t? s?n mà ông g?i là "cu?c cách m?ng b? ph?n", c?n cu?c cách m?ng vô s?n ???c g?i là "cu?c cách m?ng tri?t ??" và kh?ng ??nh "cái kh? n?ng tích c?c" c?a cu?c cách m?ng ?? th?c hi?n s? gi?i phóng con ng??i chính là giai c?p vô s?n. C.Mác c?ng nh?n m?nh ? ngh?a to l?n c?a l? lu?n cách m?ng trong s? g?n bó v?i phong trào cách m?ng, nh?m c?i bi?n x? h?i v? c?n b?n, "D? nhiên, v? khí phê phán không th? thay th? cho s? phê phán b?ng v? khí, s?c m?nh v?t ch?t ph?i ???c l?t ?? b?ng chính ngay s?c m?nh v?t ch?t; nh?ng lý lu?n c?ng tr? thành m?t s?c m?nh v?t ch?t khi nó thâm nh?p vào qu?n chúng" và "Gi?ng nh? tri?t h?c th?y giai c?p vô s?n là v? khí v?t ch?t c?a m?nh, giai c?p vô s?n c?ng th?y tri?t h?c là v? khí tinh th?n c?a m?nh".  

S? h?nh thành ch? ngh?a Mác ???c ?ánh d?u b?ng nh?ng tác ph?m kinh ?i?n b?t h? nh? B?n th?o kinh t?-tri?t h?c n?m 1844, Gia ??nh th?n thánh (1845), Lu?n c??ng v? Phoi?b?c (1845), H? t? t??ng ??c (1845-1846) v.v; th? hi?n r? nét vi?c C.Mác và Ph.?ngghen k? th?a tinh hoa quan ?i?m duy v?t và phép bi?n ch?ng c?a các nhà t? t??ng trong l?ch s? tri?t h?c ?? xây d?ng các quan ?i?m ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng. B?n th?o kinh t?-tri?t h?c n?m 1844 là tác ph?m ??u tiên c?a th?i k? h?nh thành nh?ng nguyên l? tri?t h?c Mác v?i m?c ?ích phê phán kinh t? chính tr? h?c ???ng th?i và ch? ?? t? h?u ?? rút ra nh?ng v?n ?? có ? ngh?a tri?t h?c và nhân v?n sâu s?c. Xu?t phát t? vi?c nghiên c?u kinh t?-chính tr? h?c Anh, C.Mác ?? phân tích b?n ch?t c?a x? h?i t? b?n t? các ph?m trù c? th? nh? ti?n công, l?i nhu?n, t? b?n, ??a tô, s?c lao ??ng ?? ch? ra s? ??i kháng gi?a ng??i công nhân v?i nhà t? b?n. C.Mác l? gi?i m?i quan h? qua l?i gi?a ch? ?? t? h?u, tính t? l?i, c?nh tranh, giá tr? s?c lao ??ng và giá c? c?a nó v.v ?? lu?n ch?ng cho tính t?t y?u c?a ch? ngh?a c?ng s?n trong s? phát tri?n x? h?i. T? góc ?? tri?t h?c, C.Mác ?? nh?n th?c ch? ngh?a c?ng s?n là n?c thang l?ch s? cao h?n ch? ngh?a t? b?n, b?i ??n ch? ngh?a t? b?n th? lao ??ng b? tha hóa t?i ?? phát tri?n cao nh?t khi?n cho s? ph? ??nh ch? ngh?a t? b?n tr? nên t?t y?u v?i nh?ng ti?n ?? do chính ch? ngh?a t? b?n ?? t?o ra. H? t? t??ng ??c (1845-1846) là tác ph?m ?ánh d?u m?t m?c quan tr?ng, m?t b??c ti?n m?i trong vi?c phát tri?n ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng và ch? ngh?a duy v?t l?ch s? c?ng nh? ch? ngh?a x? h?i khoa h?c. ?ó không ch? là tác ph?m có quy mô l?n nh?t trong giai ?o?n này, mà c?n có th? ???c coi là tác ph?m chín mu?i ??u tiên c?a ch? ngh?a Mác. Thông qua vi?c phê phán tri?t h?c m?i c?a ??c (??i di?n là Phoi?b?c, Bau?, Sti?cn?) và ch? ngh?a x? h?i "chân chính" ??c, C.Mác và Ph. ?ngghen ?? tr?nh bày h? th?ng quan ni?m duy v?t l?ch s? và ??a ra nhi?u nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a c?ng s?n khoa h?c nh? nh?ng h? qu? c?a quan ni?m ?ó. Xu?t phát t? hi?n th?c l?ch s?, C.Mác và Ph.?ngghen vi?t "Ti?n ?? ??u tiên c?a m?i s? t?n t?i c?a con ng??i, và do ?ó là ti?n ?? c?a m?i l?ch s?, ?ó là ng??i ta ph?i có kh? n?ng s?ng ?? r?i m?i có th? làm ra l?ch s?". Tuy nhiên, mu?n s?ng ???c th? tr??c h?t c?n có th?c ?n, th?c u?ng (...) nên hành vi l?ch s? ??u tiên c?a con ng??i là s?n xu?t ra b?n thân ??i s?ng v?t ch?t ?? th?a m?n nh?ng nhu c?u ?y. Trong H? t? t??ng ??c, C.Mác và Ph.?ngghen c?n tr?nh bày quá tr?nh phát tri?n c?a l?ch s? d??i d?ng v?n t?t mà h?t nhân c?a nó là s? h?u v? t? li?u s?n xu?t. Th?c ch?t, ?ó là bi?u hi?n c?a quy lu?t v? s? phù h?p c?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t- quy lu?t có ý ngh?a ph? bi?n trong s? phát tri?n c?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i. 

Các tác ph?m S? kh?n cùng c?a tri?t h?c (1847) và Tuyên ngôn c?a ??ng C?ng s?n (1848) ?? tr?nh bày ch? ngh?a Mác trong h? th?ng các quan ?i?m n?n t?ng v?i ba b? ph?n lý lu?n c?u thành. Trong tác ph?m S? kh?n cùng c?a tri?t h?c, C.Mác phân tích-phê phán ph??ng pháp c?i l??ng, th?a hi?p c?a Pru?ông v? ??u tranh giai c?p, mà th?c ch?t là s? v?n d?ng ph??ng pháp Hêghen ?? b? t??c b? tinh th?n bi?n ch?ng. T? ?ó, g?n v?i cu?c ??u tranh ch?ng t? t??ng kinh t? ph?n ??ng c?a Pru?ông, C.Mác ?? phát tri?n thêm nh?ng nguyên l? c?a tri?t h?c, kinh t? chính tr? h?c và ch? ngh?a x? h?i khoa h?c. Tác ph?m S? kh?n cùng c?a tri?t h?c ti?p t?c ?? xu?t các nguyên l? tri?t h?c, ch? ngh?a c?ng s?n khoa h?c và ??c bi?t là nghiên c?u v? giá tr? s? d?ng và giá tr? trao ??i; giá tr? c?u thành hay giá tr? t?ng h?p; ti?n t?; s? d? th?a do lao ??ng mang l?i; phân công lao ??ng và máy móc; c?nh tranh và ??c quy?n v.v nh? chính C.Mác nói, tác ph?m ?? ch?a ??ng nh?ng m?m m?ng c?a h?c thuy?t ???c tr?nh bày trong b? T? b?n sau hai m??i n?m tr?i lao ??ng. S? kh?n cùng c?a tri?t h?c là tác ph?m bi?u hi?n s? chín mu?i trong nh?n th?c c?a C.Mác nh?ng t? tu?ng v? ch? ngh?a x? h?i khoa h?c và s? v?n d?ng t? t??ng ?ó vào th?c ti?n ??u tranh c?a giai c?p vô s?n v? x? h?i t??ng lai. Tuyên ngôn c?a ??ng C?ng s?n là v?n ki?n có tính c??ng l?nh ??u tiên c?a ch? ngh?a Mác; là tác ph?m ?ánh d?u s? tr??ng thành c?a ch? ngh?a Mác v? c? ba ph??ng di?n tri?t h?c, kinh t? chính tr? h?c và ch? ngh?a x? h?i khoa h?c. Theo V.I.Lênin, tác ph?m này tr?nh bày sáng s?a và r? ràng th? gi?i quan m?i, ch? ngh?a duy v?t tri?t ??- ch? ngh?a duy v?t này bao quát c? l?nh v?c sinh ho?t x? h?i; phép bi?n ch?ng v?i t? cách là h?c thuy?t toàn di?n nh?t và sâu s?c nh?t v? s? phát tri?n; l? lu?n ??u tranh giai c?p và vai tr? cách m?ng- trong l?ch s? toàn th? gi?i- c?a giai c?p vô s?n, t?c là giai c?p sáng t?o ra m?t x? h?i m?i, x? h?i c?ng s?n 

V? quan ni?m duy v?t v? l?ch s?, hai ông ?? tr?nh bày quan ?i?m ch? ??o là s?n xu?t v?t ch?t, xét ??n cùng, là y?u t? quy ??nh ??i s?ng chính tr? và t? t??ng c?a m?i x? h?i, m?i th?i ??i l?ch s?. Chính s?n xu?t v?t ch?t, ???c ti?n hành trong khuôn kh? m?t ph??ng th?c s?n xu?t nh?t ??nh, ? m?t tr?nh ?? nh?t ??nh c?a l?c l??ng s?n xu?t và v?i m?t quan h? s?n xu?t phù h?p, là c? s? khách quan c?a t?t c? nh?ng s? bi?n trong l?nh v?c chính tr?, t? t??ng, t?c là trong l?nh v?c ki?n trúc th??ng t?ng và các h?nh thái ? th?c x? h?i. C.Mác và Ph.?ngghen ?? v?n d?ng t? t??ng này vào xem xét xu h??ng v?n ??ng c?a x? h?i t? s?n và ch? ra r?ng do s? phát tri?n c?a b?n thân l?c l??ng s?n xu?t c?a ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ?ang v??t quá khuôn kh? ch? ?? s? h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a mà n?n s?n xu?t ?y ?ang lâm vào nh?ng cu?c kh?ng ho?ng có tính ch?t chu k? và ngày càng tr?m tr?ng. Bi?u hi?n chính tr? c?a cu?c kh?ng ho?ng ?ó là nh?ng cu?c ??u tranh ngày càng có tính ch?t chính tr?, ngày càng t? giác c?a giai c?p vô s?n. Các ông c?n ch? r? pháp quy?n t? s?n ch?ng qua là ? chí c?a giai c?p t? s?n ???c ?? lên thành lu?t- cái ? chí mà n?i dung b? quy ??nh b?i ?i?u ki?n sinh ho?t v?t ch?t c?a giai c?p ?y; s?n xu?t v?t ch?t quy?t ??nh s?n xu?t tinh th?n, t? t??ng th?ng tr? trong m?t th?i ??i là t? t??ng c?a giai c?p th?ng tr? v? kinh t? 

V? l? lu?n ??u tranh giai c?p, c?ng trong L?i t?a trên, Ph.?ng ghen vi?t, do ?ó (t? khi ch? ?? công h?u ru?ng ??t nguyên thu? tan r?), toàn b? l?ch s? là l?ch s? các cu?c ??u tranh giai c?p, ??u tranh gi?a nh?ng giai c?p b? bóc l?t và nh?ng giai c?p ?i bóc l?t, gi?a nh?ng giai c?p b? tr? và nh?ng giai c?p th?ng tr?. Nguyên nhân kinh t? c?a hi?n t??ng ?ó là ch? ?? t? h?u v? t? li?u s?n xu?t. Ch? ?? ?ó ?? làm cho x? h?i, v?n không có khác bi?t giai c?p, phân chia thành nh?ng giai c?p khác nhau, trong ?ó nh?ng giai c?p n?m ???c t? li?u s?n xu?t, ?i?u hành n?n s?n xu?t x? h?i th?ng tr?, bóc l?t nh?ng giai c?p khác 

V?n d?ng quan ?i?m này vào xem xét x? h?i t? b?n, hai ông ch? ra r?ng cu?c ??u tranh giai c?p hi?n th?i, gi?a giai c?p vô s?n và giai c?p t? s?n, ?? phát tri?n t?i m?c là, giai c?p vô s?n s? không th? l?t ?? giai c?p t? s?n, không th? t? gi?i phóng cho m?nh n?u không ??p ?? toàn b? ch? ?? t? h?u,- mà bi?u hi?n tr?c ti?p và cao nh?t chính là ch? ?? t? h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a- xoá b? toàn b? các giai c?p, gi?i phóng toàn x? h?i. Các ông d? ?oán r?ng, cu?c ??u tranh c?a giai c?p vô s?n t?t y?u s? d?n t?i cu?c cách m?ng vô s?n trên quy mô toàn th? gi?i và nh?ng y?u t? phá s?p n?n t?ng c?a giai c?p t? s?n là n?n s?n xu?t ??i công nghi?p và s? l?n m?nh v? l?c l??ng c?ng nh? ? th?c chính tr? c?a giai c?p vô s?n hi?n ??i d?n ??n s? s?p ?? c?a giai c?p t? s?n và th?ng l?i c?a giai c?p vô s?n ??u t?t y?u nh? nhau. Ph?n l? lu?n c?a tác ph?m k?t thúc v?i ??nh ngh?a kinh ?i?n v? b?n ch?t c?a x? h?i c?ng s?n t??ng lai "Thay cho x? h?i t? s?n c? v?i nh?ng giai c?p và nh?ng s? ??i kháng giai c?p c?a nó, s? xu?t hi?n m?t liên h?p, trong ?ó s? phát tri?n t? do c?a m?i ng??i là ?i?u ki?n cho s? phát tri?n t? do c?a t?t c? m?i ng??i". K?t lu?n này ?? xác ??nh m?c ?ích cu?i cùng c?a x? h?i c?ng s?n và là nguyên t?c nhân ??o nh?t c?a ch? ngh?a c?ng s?n. 

- C.Mác, Ph.?ngghen v?i quá tr?nh phát tri?n ch? ngh?a Mác 1849-1895. Sau tháng 2 n?m 1948, tri?t h?c Mác ti?p t?c ???c b? sung và phát tri?n trong s? g?n bó gi?a t? t??ng v?i th?c ti?n cách m?ng c?a C.Mác và Ph.?ngghen. T? kinh nghi?m th?c ti?n cách m?ng, b?ng t? duy l? lu?n sâu s?c, C.Mác và Ph.?ngghen ?? vi?t nh?ng tác ph?m c? s? cho nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a duy v?t l?ch s?; ??a phong trào công nhân t? t? phát lên t? giác và phát tri?n ngày càng m?nh m? và chính trong quá tr?nh ?ó, h?c thuy?t c?a các ông c?ng không ng?ng ???c phát tri?n. Các tác ph?m ch? y?u c?a C.Mác nh? ??u tranh giai c?p ? Pháp, Ngày 18 tháng S??ng Mù c?a Lui Bônapact?, Phê phán C??ng l?nh Gôta v.v cho th?y vi?c t?ng k?t th?c ti?n và các thành t?u khoa h?c có vai tr? ??c bi?t quan tr?ng trong s? phát tri?n lý lu?n. Nhi?u v?n ??, ??c bi?t nh?ng v?n ?? ph??ng pháp lu?n duy v?t bi?n ch?ng và duy v?t l?ch s? ???c C.Mác phát tri?n trong các tác ph?m nghiên c?u kinh t?-chính tr?, tiêu bi?u là b? T? b?n. 

T? b?n (1843-1883) là công tr?nh ?? s? b? sung, phát tri?n ch? ngh?a Mác nói chung; là h?nh m?u c?a s? phân tích khoa h?c v? h?nh thái x? h?i ph?c t?p nh?t, là tác ph?m kinh t?-chính tr?, tri?t h?c và l?ch s? v? ??i nh?t c?a C.Mác. Nghiên c?u ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, T? b?n ch? ra quy lu?t v?n ??ng kinh t? c?a x? h?i t? b?n, t?o c? s? l? lu?n kinh t? ?? thi?t l?p x? h?i c?ng s?n. N?i dung c? b?n nh?t c?a T? b?n là xu?t phát t? s? v?n ??ng c?a kinh t? t? b?n ch? ngh?a, C.Mác ?? tr?nh bày nh?ng nguyên l? tri?t h?c, kinh t? chính tr? h?c, ch? ngh?a x? h?i khoa h?c trên tinh th?n bi?n ch?ng c?a s? phát tri?n l?ch s?-x? h?i. Có th? khái quát n?i dung T? b?n t? góc ?? tri?t h?c hai v?n ?? ch? y?u là quan ni?m duy v?t l?ch s? và phép bi?n ch?ng 

Quan ni?m duy v?t v? l?ch s?. Xu?t phát t? ph??ng th?c s?n xu?t, t?c t? hai m?t c?a m?t quá tr?nh s?n xu?t v?t ch?t trong ??i s?ng x? h?i là l?c l??ng s?n xu?t và quan h? s?n xu?t, C.Mác kh?ng ??nh s? phát tri?n c?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i là m?t quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên. Có th? khái quát r?ng, toàn b? quan ni?m duy v?t l?ch s? c?a C.Mác trong tác ph?m th? hi?n ? ph?m trù h?nh thái kinh t?-x? h?i. B?n ch?t c?a ph?m trù này n?m ? quy lu?t v?n ??ng, phát tri?n c?a l?ch s? x? h?i loài ng??i b? quy ??nh b?i các y?u t? c? b?n là l?c l??ng s?n xu?t, quan h? s?n xu?t và ki?n trúc th??ng t?ng; các y?u t? khác trong l?ch s? x? h?i c?ng có vai tr? chi ph?i tác ??ng, nh?ng trên c? s? các y?u t? c? b?n ?ó. Tính l?ch s?-t? nhiên c?a s? phát tri?n x? h?i ???c ch?ng minh b?i s? phát tri?n v?a tu?n t? v?a nh?y v?t, v?a ?a d?ng phong phú, ph?c t?p v?a th? hi?n nh?ng quy lu?t ph? bi?n có ý ngh?a xuyên su?t toàn b? ti?n tr?nh l?ch s? x? h?i loài ng??i 

M?t v?n ?? khác, n?i b?t, ??ng th?i là k?t qu? c?a s? v?n ??ng n?i t?i c?a n?i dung tác ph?m- ?ó là phép bi?n ch?ng duy v?t. Xu?t phát t? vi?c nghiên c?u hàng hóa v?i t? cách là t? bào kinh t? c?a ch? ngh?a t? b?n, C.Mác ?? t?ng b??c th? hi?n b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n thông qua ph??ng pháp l?ch s?-lôgíc, tr?u t??ng-c? th?. Quá tr?nh v?n ??ng và phát tri?n c?a n?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a bi?u hi?n l?ch s? c?a nó v?i tính ?a d?ng, phong phú, ph?c t?p c?a m?t h? th?ng, m?t ph??ng th?c s?n xu?t. Cho nên, l?ch s? là b?n thân quá tr?nh s?n xu?t; lôgíc là b?n ch?t c?a n?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a; là bóc l?t giá tr? th?ng d?. C.Mác c?ng phân tích r? m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a cái tr?u t??ng v?i cái c? th?; theo ?ó, cái tr?u t??ng ch? là s? ph?n ánh m?t m?t, m?t y?u t? c?a quá tr?nh nh?n th?c ??i t??ng, cái c? th? lý tính, v? b?n ch?t, là s? ph?n ánh khái quát các thu?c tính c?a ??i t??ng trong t? duy. B?i v?y, n?n s?n xu?t x? h?i bi?u hi?n t? s?n xu?t, phân ph?i, trao ??i, tiêu dùng ??n b?n ch?t c?a n?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a c?ng chính là con ???ng ?i t? tr?u tu?ng ??n c? th? trong t? duy. Các quy lu?t c?a ph??ng pháp bi?n ch?ng duy v?t nh? quy lu?t mâu thu?n, quy lu?t l??ng ch?t, quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh, ??u ???c C.Mác v?n d?ng vào quá tr?nh phân tích b?n ch?t ch? ?? t? b?n ch? ngh?a. Ph??ng pháp bi?n ch?ng c?a C.Mác là m?t bi?u hi?n s? th?ng nh?t gi?a n?i dung v?i ph??ng pháp; là ph??ng pháp nh?n th?c thông qua s? v?n ??ng c?a n?i dung. T? b?n là m?t trong nh?ng c?ng hi?n v? ??i c?a C.Mác. B?ng ph??ng pháp bi?n ch?ng duy v?t, C.Mác ?? làm r? quy lu?t v?n ??ng, phát tri?n c?a l?ch s? x? h?i loài ng??i thông qua vi?c phân tích n?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a; ông ?? v?ch ra ?i?u bí m?t quan tr?ng nh?t c?a ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, ch? ra tính hai m?t c?a hàng hoá; s?c lao ??ng là hàng hoá; phân chia ti?n v?n th??ng xuyên và ti?n v?n t?m th?i v.v và ?ó là nh?ng c? s? c?a h?c thuy?t v? giá tr? th?ng d?, cùng v?i quan ni?m duy v?t v? l?ch s? và s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân là các phát minh v? ??i và quan tr?ng nh?t c?a ch? ngh?a Mác.  

N?m 1875, C.Mác vi?t Phê phán C??ng l?nh Gôta, ?ây là tác ph?m l? lu?n quan tr?ng nh?t sau Tuyên ngôn c?a ??ng C?ng s?n và b? T? b?n. Trong tác ph?m, C.Mác làm sâu s?c và phong phú thêm h?c thuy?t v? h?nh thái kinh t?-x? h?i (nêu và v?n d?ng các khái ni?m t? li?u lao ??ng, th?i gian lao ??ng, thu nh?p lao ??ng, t?ng s?n ph?m x? h?i v.v). Ông c?ng phát tri?n thêm h?c thuy?t v? nhà n??c và cách m?ng "Gi?a x? h?i t? b?n ch? ngh?a và x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a là m?t th?i k? c?i bi?n cách m?ng t? x? h?i n? sang x? h?i kia. Thích ?ng v?i th?i k? ?y là m?t th?i k? quá ?? chính tr?, và nhà n??c c?a th?i k? ?y không th? là cái g? khác h?n là n?n chuyên chính cách m?ng c?a giai c?p vô s?n".  

Trong khi ?ó, Ph.?ngghen phát tri?n ch? ngh?a Mác thông qua vi?c khái quát các thành t?u khoa h?c và phê phán các l? lu?n tri?t h?c duy tâm, siêu h?nh và c? nh?ng quan ni?m duy v?t t?m th??ng ? nh?ng ng??i t? nh?n là ng??i mácxít nh?ng l?i không hi?u ?úng th?c ch?t ch? ngh?a Mác. V?i nh?ng tác ph?m c?a m?nh, Ph.?ngghen ?? tr?nh bày ch? ngh?a Mác trong m?t h? th?ng l? lu?n; nh?ng ? ki?n b? sung, gi?i thích c?a Ph. ?ngghen sau khi C.Mác qua ??i ??i v?i m?t s? lu?n ?i?m c?a các ông tr??c ?ây c?ng có ý ngh?a r?t quan tr?ng trong vi?c phát tri?n ch? ngh?a Mác. 

c. Giai ?o?n b?o v? và phát tri?n ch? ngh?a Mác 

Sau khi C.Mác và Ph.?ngghen qua ??i, V.I.Lênin là ng??i b?o v?, b? sung, phát tri?n và v?n d?ng sáng t?o ch? ngh?a Mác. Ch? ngh?a Lênin h?nh thành và phát tri?n trong cu?c ??u tranh ch?ng ch? ngh?a duy tâm, xét l?i và giáo ?i?u; là s? ti?p t?c và là giai ?o?n m?i trong l?ch s? ch? ngh?a Mác ?? gi?i quy?t nh?ng v?n ?? cách m?ng vô s?n trong giai ?o?n ch? ngh?a ?? qu?c và b??c ??u xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. 

- B?i c?nh l?ch s? m?i và nhu c?u khách quan c?a vi?c b?o v? và phát tri?n ch? ngh?a Mác 

Nh?ng n?m cu?i th? k? XIX, ??u th? k? XX, ch? ngh?a t? b?n ?? b??c sang giai ?o?n ch? ngh?a ?? qu?c. B?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n th? hi?n tinh vi, tàn b?o h?n; mâu thu?n ??c thù v?n có c?a ch? ngh?a t? b?n ngày càng b?c l? sâu s?c mà ?i?n h?nh là mâu thu?n gi?a giai c?p t? s?n và giai c?p vô s?n. T?i các n??c thu?c ??a, phong trào ??u tranh ch?ng ch? ngh?a ?? qu?c v?i tính th?ng nh?t gi?a cách m?ng gi?i phóng dân t?c v?i cách m?ng vô s?n, gi?a nhân dân các n??c thu?c ??a v?i giai c?p công nhân ? chính qu?c. N??c Nga là trung tâm c?a phong trào này; giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng Nga d??i s? l?nh ??o c?a ??ng Bôsêvích là ng?n c? ??u c?a phong trào cách m?ng th? gi?i. 

Nh?ng n?m cu?i c?a th? k? XIX, b??c sang th? k? XX, có nh?ng phát minh v?t lý mang tính v?ch th?i ??i, làm ??o l?n c?n b?n quan ni?m ngàn ??i v? v?t ch?t. ?ây là c? s? ?? ch? ngh?a Makh?- m?t th? ch? ngh?a duy tâm ch? quan- t?n công ch? ngh?a Mác; m?t s? nhà khoa h?c t? nhiên r?i vào t?nh tr?ng kh?ng ho?ng v? th? gi?i quan, gây ?nh h??ng tr?c ti?p ??n nh?n th?c và hành ??ng c?a phong trào cách m?ng. ??ng th?i, tuy ch? ngh?a Mác ?? ???c truy?n bá vào n??c Nga; nh?ng ?? b?o v? ??a v? và l?i ích c?a giai c?p t? s?n, nh?ng trào l?u t? t??ng nh? ch? ngh?a kinh nghi?m phê phán, ch? ngh?a th?c d?ng, ch? ngh?a xét l?i v.v ?? nhân danh ??i m?i ch? ngh?a Mác ?? xuyên t?c và ph? nh?n ch? ngh?a ?ó. 

Trong b?i c?nh ?ó, nhu c?u khách quan v? vi?c khái quát nh?ng thành t?u khoa h?c t? nhiên ?? rút ra nh?ng k?t lu?n v? th? gi?i quan và ph??ng pháp lu?n tri?t h?c cho các khoa h?c chuyên ngành; ??u tranh ch?ng l?i nh?ng trào l?u t? t??ng ph?n ??ng và phát tri?n ch? ngh?a Mác ?? ???c th?c ti?n n??c Nga ??t ra. Ho?t ??ng lý lu?n c?a V.I.Lênin nh?m ?áp ?ng nhu c?u l?ch s? ?ó. 

- Vai tr? c?a V.I.Lênin ??i v?i vi?c b?o v? và phát tri?n ch? ngh?a Mác. Quá tr?nh V.I.Lênin b?o v? và phát tri?n ch? ngh?a Mác ???c chia thành ba th?i k?, t??ng ?ng v?i ba nhu c?u khách quan c?a th?c ti?n n??c Nga.  

Trong th?i k? 1893-1907, V.I.Lênin dùng l? lu?n ch?ng l?i phái dân túy th? hi?n r? nét trong các tác ph?m Nh?ng "ng??i b?n dân là th? nào" và h? ??u tranh ch?ng nh?ng ng??i dân ch?-x? h?i ra sao? (1894) và tác ph?m Làm g?? (1902). Trong tác ph?m th? nh?t, V.I.Lênin ?? phê phán tính duy tâm c?a phái dân túy v? nh?ng v?n ?? l?ch s?-x? h?i và ch? ra r?ng, thông qua vi?c xóa nh?a ranh gi?i gi?a phép bi?n ch?ng duy v?t v?i phép bi?n ch?ng duy tâm c?a Hêghen, phái dân túy ?? xuyên t?c ch? ngh?a Mác. ??ng th?i, tác ph?m c?ng ??a ra nhi?u t? t??ng v? vai tr? quan tr?ng c?a l? lu?n, th?c ti?n và m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a hai ph?m trù này. Trong tác ph?m Làm g??, V.I.Lênin ?? phát tri?n quan ?i?m c?a ch? ngh?a Mác v? các h?nh th?c ??u tranh giai c?p c?a giai c?p vô s?n tr??c khi giành ???c chính quy?n; trong ?ó các v?n ?? v? ??u tranh kinh t?, chính tr?, t? t??ng ???c ?? c?p r? nét; ??c bi?t, V.I.Lênin nh?n m?nh quá tr?nh h?nh thành h? t? t??ng c?a giai c?p vô s?n. Tr??c th?m cách m?ng Nga 1905-1907, V.I.Lênin t?p trung vi?t v? c? s? th?c ti?n c?a cu?c cách m?ng ???c coi là cu?c t?ng di?n t?p cho cách m?ng Tháng M??i (Nga) n?m 1917. Tác ph?m Hai sách l??c c?a ??ng Dân ch?-X? h?i trong cách m?ng dân ch? (1905) phát tri?n ch? ngh?a Mác v? nh?ng v?n ?? nh? ph??ng pháp; nhân t? ch? quan và y?u t? khách quan; vai tr? c?a qu?n chúng nhân dân; c?a các ??ng chính tr? v.v trong cách m?ng ? giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a. 

Trong th?i k? 1907-1917, V.I.Lênin vi?t tác ph?m Ch? ngh?a duy v?t và ch? ngh?a kinh nghi?m phê phán (1909). Tác ph?m khái quát t? góc ?? tri?t h?c nh?ng thành t?u m?i nh?t c?a khoa h?c t? nhiên. ??ng th?i b?o v? và ti?p t?c phát tri?n ch? ngh?a Mác; phê phán tri?t h?c duy tâm ch? quan (??c bi?t là c?a Makh? và Avênariút) ?ang ch?ng l?i ch? ngh?a duy v?t nói chung và ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng nói riêng v?i m?c ?ích làm s?ng l?i ch? ngh?a duy tâm, thuy?t không th? bi?t c?a Béccli và Hium. Trong tác ph?m, v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c và ph?m trù v?t ch?t có ? ngh?a h? t? t??ng và ph??ng pháp lu?n h?t s?c to l?n. "N?u cho r?ng cái th? nh?t là gi?i t? nhiên, là v?t ch?t, là v?t th?, là th? gi?i bên ngoài và cho r?ng cái th? hai là ? th?c, là c?m giác, là tinh th?n, tâm l? v.v, (th?) ?ó là v?n ?? c?i r?, v?n ?? trên th?c t? ti?p t?c phân chia các nhà tri?t h?c thành hai tr??ng phái l?n". ??ng th?i, khi ch? ra s? bi?n ch?ng gi?a tính tuy?t ??i v?i tính t??ng ??i trong s? ??i l?p gi?a v?t ch?t v?i ý th?c, V.I.Lênin cho r?ng "s? ??i l?p gi?a v?t ch?t v?i ý th?c có ngh?a tuy?t ??i trong nh?ng ph?m vi h?t s?c h?n ch?: trong tr??ng h?p này, ch? gi?i h?n trong v?n ?? nh?n th?c lu?n c? b?n là th?a nh?n cái g? là cái có tr??c và cái g? là cái có sau? Ngoài gi?i h?n ?ó, th? không c?n nghi ng? g? n?a r?ng s? ??i l?p ?ó là t??ng ??i". Trong tác ph?m, V.I.Lênin c?n v?n d?ng phép bi?n ch?ng vào xây d?ng h?c thuy?t ph?n ánh. ?ó là nh?ng v?n ?? nh? chân lý, tính khách quan và tính c? th? c?a chân l?; bi?n ch?ng gi?a chân l? tuy?t ??i v?i chân lý t??ng ??i. ??ng th?i V.I.Lênin c?ng làm phong phú thêm ch? ngh?a Mác v? th?c ti?n, ông nh?n m?nh "Quan ?i?m c?a cu?c s?ng, c?a th?c ti?n c?n ph?i tr? thành quan ?i?m ??u tiên và quan ?i?m c? s? c?a lý lu?n nh?n th?c". B?o v? và phát tri?n ch? ngh?a Mác v? nh?n th?c, V.I.Lênin c?ng ch? ra s? th?ng nh?t bên trong, không tách r?i gi?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng v?i ch? ngh?a duy v?t l?ch s?; s? th?ng nh?t c?a nh?ng lu?n gi?i duy v?t v? t? nhiên, v? x? h?i, v? con ng??i và t? duy c?a nó. N?m 1913, V.I.Lênin vi?t tác ph?m Ba ngu?n g?c và ba b? ph?n c?u thành ch? ngh?a Mác; tác ph?m nêu ngu?n g?c l?ch s?, b?n ch?t và k?t c?u c?a ch? ngh?a Mác. Tác ph?m Bút k? tri?t h?c (1914-1916) là nh?ng tóm t?t m?t s? tác ph?m tri?t h?c, Nh?ng bài gi?ng v? l?ch s? tri?t h?c và Nh?ng bài gi?ng v? tri?t h?c l?ch s? c?a Hêghen; nh?ng tác ph?m c?a Phoi?b?c và L?cxan; Siêu h?nh h?c c?a Arítxt?t và m?t lo?t nh?ng tác ph?m khác theo chuyên ngành tri?t h?c và khoa h?c t? nhiên. Trong tác ph?m, V.I.Lênin ti?p t?c khai thác "h?t nhân h?p l?" c?a tri?t h?c Hêghen ?? làm phong phú thêm phép bi?n ch?ng duy v?t, ??c bi?t là l? lu?n v? s? th?ng nh?t c?a các m?t ??i l?p. N?m 1917, V.I.Lênin vi?t tác ph?m Nhà n??c và cách m?ng; trong tác ph?m này v?n ?? nhà n??c chuyên chính vô s?n, b?o l?c cách m?ng và vai tr? c?a ??ng công nhân và con ???ng xây d?ng ch? ngh?a x? h?i ?? ???c ?? c?p r? nét. Khi bi?t tin v? cu?c cách m?ng Tháng Hai n?m 1917, V.I.Lênin l?p t?c quay v? T? qu?c; ông vi?t cho báo S? Th?t "Nh?ng b?c th? g?i t? xa", trong ?ó nói v? tính t?t y?u s? chuy?n hoá c?a cách m?ng dân ch? t? s?n vào cách m?ng x? h?i ch? ngh?a và nh?ng v?n ?? v? b? máy nhà n??c c?a giai c?p vô s?n. Ngày 4 tháng 4 n?m 1917, V.I.Lênin vi?t Lu?n c??ng Tháng T?, trong ?ó kh?ng ??nh con ???ng ?i ??n th?ng l?i c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a; ??a ra t? t??ng v? nhà n??c Xôvi?t, coi ?ó là h?nh th?c c?a chuyên chính vô s?n; v?ch ra nh?ng nhi?m v? chính tr? và kinh t? mà nhà n??c ?ó ph?i th?c hi?n và ch? ra nh?ng ngu?n g?c v?t ch?t c?a ch? ngh?a x? h?i ???c t?o ra do s? phát tri?n c?a ch? ngh?a t? b?n. Trong tác ph?m Nh?ng ng??i Bônsêvích có th? gi? v?ng ???c chính quy?n nhà n??c hay không? (10-1917), V.I.Lênin ?? b?o v? và phát tri?n ch? ngh?a Mác v? cách m?ng; v? chuyên chính vô s?n; v? nh?ng con ???ng c?a s? nghi?p xây d?ng x? h?i không có giai c?p và các giai ?o?n phát tri?n c?a nó. 

Th?i k? 1917-1924. Th?ng l?i c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a Tháng M??i (Nga) n?m 1917 m? ra th?i ??i quá ?? t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a x? h?i. S? ki?n này làm n?y sinh nh?ng nhu c?u m?i v? l? lu?n mà sinh th?i C.Mác và Ph.?ng ghen ch?a th? hi?n; V.I.Lênin ti?p t?c t?ng k?t th?c ti?n ?? ?áp ?ng nhu c?u ?ó b?ng các tác ph?m nh? Nhi?m v? ti?p theo c?a chính quy?n Xôvi?t (1918); B?nh ?u tr? "t? khuynh" trong phong trào c?ng s?n (1920); L?i bàn v? công ?oàn, v? t?nh h?nh tr??c m?t và v? nh?ng sai l?m c?a các ??ng chí T?r?txki và Bukharin (1921) v.v. Ông cho r?ng vi?c th?c hi?n ki?m tra, ki?m soát toàn dân; t? ch?c thi ?ua x? h?i ch? ngh?a là nh?ng ?i?u ki?n c?n thi?t ?? chuy?n sang xây d?ng "ch? ngh?a x? h?i k? ho?ch". V.I. Lênin c?ng nh?n m?nh tính lâu dài c?a th?i k? quá ??, không th? tránh kh?i ph?i ?i qua nh?ng n?c thang trên con ???ng ?ó. Trong giai ?o?n xây d?ng ch? ngh?a x? h?i th?i b?nh, V.I.Lênin tiên ?oán ???c s? nguy hi?m c?a vi?c áp d?ng nh?ng chính sách kinh t? th?i chi?n. Ông vi?t tác ph?m V? chính sách kinh t? m?i (1921); trong ?ó, kh?ng ??nh vai tr? kinh t? hàng hóa trong ?i?u ki?n n?n s?n xu?t hàng hoá nh? ?ang chi?m ?u th? trong công cu?c xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. Trong nh?ng tác ph?m cu?i ??i nh? V? t?p th? hoá nông nghi?p; V? cu?c cách m?ng c?a chúng ta; Thà ít mà t?t, C??ng l?nh c?a chúng ta v.v, V.I.Lênin nh?n th?y s? quan liêu ?? b?t ??u xu?t hi?n trong nhà n??c công nông non tr? nên ?? ngh? nh?ng ng??i c?ng s?n c?n th??ng xuyên ch?ng ba k? thù chính là s? kiêu ng?o, ít h?c và tham nh?ng. V.I.Lênin c?ng chú ? ??n vi?c ch?ng ch? ngh?a giáo ?i?u khi v?n d?ng ch? ngh?a Mác, "Chúng ta không h? coi lý lu?n c?a Mác nh? là m?t cái g? ?? xong xuôi h?n và b?t kh? xâm ph?m, trái l?i, chúng ta tin r?ng l? lu?n ?ó ch? ??t n?n móng cho môn khoa h?c mà nh?ng ng??i x? h?i ch? ngh?a c?n ph?i phát tri?n h?n n?a v? m?i m?t n?u h? không mu?n tr? thành l?c h?u ??i v?i cu?c s?ng". 

Di s?n kinh ?i?n c?a V.I.Lênin tr? thành c? s? cho vi?c nghiên c?u nh?ng v?n ?? lý lu?n và th?c ti?n c?a các ??ng c?ng s?n. Thiên tài v? l? lu?n và th?c ti?n c?a ông trong vi?c k? th?a, b?o v? và phát tri?n sáng t?o ch? ngh?a Mác ???c nh?ng ng??i c?ng s?n ?ánh giá cao. H? ??t tên cho h?c thuy?t c?a m?nh là ch? ngh?a Mác-Lênin.  

d. Ch? ngh?a Mác-Lênin và th?c ti?n phong trào cách m?ng th? gi?i 

Ch? ngh?a Mác-Lênin có nh?ng ?nh to l?n lên th?c ti?n phong trào công nhân và nhân dân lao ??ng th? gi?i. Cách m?ng tháng 3 n?m 1871 ? Pháp ???c coi là s? ki?m nghi?m th?c t? ??u tiên ??i v?i ch? ngh?a Mác-Lênin; nhà n??c ki?u m?i- nhà n??c chuyên chính vô s?n ??u tiên trong l?ch s? nhân lo?i (Công x? Pari) ?? ???c thành l?p; tuy ch? t?n t?i 71 ngày, nh?ng là kinh nghi?m th?c ti?n ??u tiên c?a l? lu?n cách m?ng. Tháng 8 n?m 1903, ??ng Bônsêvích Nga ???c thành l?p theo t? t??ng c?a ch? ngh?a Mác; là ??ng c?a giai c?p vô s?n l?nh ??o cu?c cách m?ng 1905 ? Nga. Ch? sau 14 n?m (n?m 1917), ??ng ?ó ?? làm nên Cách m?ng X? h?i ch? ngh?a Tháng M??i (Nga) v? ??i, m? ra k? nguyên phát tri?n m?i cho nhân lo?i; ch?ng minh tính hi?n th?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin trong l?ch s?. N?m 1919, Qu?c t? C?ng s?n ???c thành l?p; n?m 1922, Liên bang C?ng h?a X? h?i ch? ngh?a Xôvi?t (g?i t?t là Liênxô) ra ??i, ?ánh d?u s? liên minh giai c?p vô s?n c?a 12 qu?c gia và n?m 1940, Liênxô ?? g?m 15 n??c h?p thành. V?i s?c m?nh c?a liên minh giai c?p vô s?n ?ó, trong chi?n tranh th? gi?i th? II, Liênxô ?? không nh?ng b?o v? ???c m?nh, mà c?n gi?i phóng các n??c ?ông Âu ra kh?i s? xâm l??c c?a phátxít ??c. H? th?ng x? h?i ch? ngh?a ???c thi?t l?p g?m Anbani, BaLan, Bungari, CuBa, C?ng h?a dân ch? ??c, Hunggari, Nam T?, Liênxô, Ruma ni, Ti?p Kh?c, C?ng h?a dân ch? nhân dân Tri?u tiên, Trung Qu?c, Vi?t Nam. S? ki?n này ?? làm cho ch? ngh?a t? b?n không c?n là h? th?ng chính tr? x? h?i duy nh?t mà nhân lo?i h??ng t?i; vai tr? ??nh h??ng xây d?ng x? h?i m?i c?a ch? ngh?a Mác-Lênin ?? c? v? phong trào công nhân, phong trào ??u tranh gi?i phóng dân t?c v? h?a b?nh, dân t?c, dân ch? và ti?n b? x? h?i. Do nhi?u nguyên nhân khách quan và ch? quan, tháng 12 n?m 1991, ch? ngh?a x? h?i hi?n th?c ? Liênxô và ?ông Âu s?p ??; nhi?u ??ng c?ng s?n ? tây Âu t? b? m?c tiêu ch? ngh?a; th?t b?i c?a ki?u nhà n??c phúc l?i ? các n??c t? b?n ??i h?i nh?ng ng??i c?ng s?n không ch? có l?p tr??ng v?ng vàng, kiên ??nh, mà c?n ph?i h?t s?c t?nh táo, b? sung, phát tri?n ch? ngh?a Mác-Lênin m?t cách khoa h?c.  

Th?i ??i ngày nay là th?i ??i c?a nh?ng bi?n ??ng sâu s?c. ??c ?i?m c?a nó là s? t??ng tác gi?a hai quá tr?nh cách m?ng- cách m?ng khoa h?c, công ngh? và cách m?ng x? h?i, t?o nên s? bi?n ??i r?t n?ng ??ng c?a ??i s?ng x? h?i. Trong ?i?u ki?n ?ó, quá tr?nh t?o ra nh?ng ti?n ?? cho ch? ngh?a x? h?i ?ang di?n ra trong x? h?i t? b?n phát tri?n là m?t xu h??ng khách quan. S? phát tri?n m?nh m? c?a khoa h?c k? thu?t ??i h?i ch? ngh?a Mác-Lênin ph?i ???c b? sung, phát tri?n nh? Ph.?ngghen ?? ch? r? và l?ch s? phát tri?n c?a khoa h?c t? nhiên và tri?t h?c c?ng ?? ch?ng minh. Th?i ??i ngày nay cho th?y vai tr? h?t s?c to l?n c?a l? lu?n, c?a khoa h?c trong s? phát tri?n c?a x? h?i. Nh?ng ?i?u ?ó t?t y?u ??i h?i ch? ngh?a Mác-Lênin ph?i ???c b? sung, phát tri?n, ph?i có nh?ng khái quát m?i. Ch? có nh? v?y, ch? ngh?a Mác-Lênin m?i gi? ???c vai tr? th? gi?i quan, ph??ng pháp lu?n trong quan h? v?i khoa h?c c? th? và trong s? ??nh h??ng phát tri?n c?a x? h?i loài ng??i.  

C.Mác, Ph.?ngghen và V.I.Lênin không ?? l?i cho nh?ng ng??i c?ng s?n nói chung, nh?ng ng??i c?ng s?n Vi?t Nam nói riêng nh?ng ch? d?n c? th? v? con ???ng quá ?? lên ch? ngh?a x? h?i ? m?i n??c. Các qu?c gia, dân t?c khác nhau có nh?ng con ???ng ?i khác nhau lên ch? ngh?a x? h?i, b?i l? m?i qu?c gia, dân t?c ??u có nh?ng ??c thù riêng và ?i?u ki?n kinh t?, chính tr?, x? h?i, l?ch s?, v?n hoá riêng. "?? ??t m?c ?ích chi?n th?ng giai c?p t? s?n th? ??u gi?ng nhau v? b?n ch?t, song m?i n??c l?i hoàn thành quá tr?nh phát tri?n ?y theo cách th?c riêng c?a m?nh" và cách th?c riêng ?ó "??i h?i ph?i áp d?ng nh?ng nguyên t?c c?a ch? ngh?a c?ng s?n sao cho nh?ng nguyên t?c ?y ???c c?i bi?n ?úng ??n trong nh?ng v?n ?? chi ti?t, ???c làm cho phù h?p, cho thích h?p v?i ??c ?i?m dân t?c và ??c ?i?m nhà n??c-dân t?c". Trên c? s? kiên tr? ch? ngh?a Mác-Lênin, t? t??ng H? Chí Minh; xu?t phát t? nh?ng bài h?c c?i t?o và xây d?ng ch? ngh?a x? h?i t? th?c tr?ng kinh t?-x? h?i ??t n??c, ??ng C?ng s?n Vi?t Nam ?? ra ???ng l?i ??a ??t n??c ta t?ng b??c quá ?? lên ch? ngh?a x? h?i. Th?c ti?n c?a quá tr?nh ??i m?i ?ang ??t ra hàng lo?t v?n ?? m?i m? và ph?c t?p v? kinh t?, chính tr?, v?n hoá và nh?ng v?n ?? ?ó không th? gi?i quy?t ???c ch? b?ng lý lu?n, nh?ng ch?c ch?n không th? gi?i quy?t ???c n?u không có t? duy lý lu?n Mác-Lênin.

I. ??I T??NG, M?C ?ÍCH VÀ YÊU C?U V? PH??NG PHÁP H?C T?P, NGHIÊN C?U MÔN H?C NH?NG NGUYÊN L? C? B?N C?A CH? NGH?A MÁC-LÊNIN 

1. ??i t??ng và m?c ?ích c?a vi?c h?c t?p, nghiên c?u  

a. ??i t??ng h?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin là nh?ng quan ?i?m và h?c thuy?t c?a C.Mác, Ph.?ngghen và V.I.Lênin trong ph?m vi nh?ng quan ?i?m, h?c thuy?t c? b?n nh?t thu?c ba b? ph?n lý lu?n c?u thành ch? ngh?a Mác-Lênin. 

V?i tri?t h?c Mác-Lênin, ?ó là nh?ng n?i dung c? b?n c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng; phép bi?n ch?ng duy v?t là khoa h?c v? t?nh tr?ng t?n t?i c?a s? v?t, hi?n t??ng trong t? nhiên, x? h?i và t? duy; ?ó là vai tr? ph??ng pháp và ph??ng pháp lu?n và quan ni?m duy v?t v? x? h?i c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng. V?i kinh t? chính tr? Mác-Lênin, ?ó là nh?ng ki?n th?c c? b?n c?a kinh t? chính tr? h?c, bao g?m h?c thuy?t giá tr? và giá tr? th?ng d? và ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n và ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c. V?i ch? ngh?a x? h?i khoa h?c, ?ó là nh?ng ki?n th?c c? b?n c?a ch? ngh?a x? h?i khoa h?c, bao g?m s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân và cách m?ng x? h?i ch? ngh?a; m?t s? v?n ?? chính tr?-x? h?i có tính quy lu?t trong ti?n tr?nh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a và ch? ngh?a x? h?i trong hi?n th?c và tri?n v?ng c?a nó. 

b. M?c ?ích c?a vi?c h?c t?p, nghiên c?u. H?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin là ?? xây d?ng th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng, ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t và v?n d?ng sáng t?o nh?ng nguyên l? ?ó vào ho?t ??ng nh?n th?c và th?c ti?n. H?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin là ?? hi?u r? c? s? l? lu?n quan tr?ng nh?t c?a T? t??ng H? Chí Minh và ???ng l?i cách m?ng c?a ??ng C?ng s?n Vi?t Nam. H?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin là ?? giúp sinh viên hi?u r? n?n t?ng t? t??ng c?a ??ng C?ng s?n Vi?t Nam. H?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin là ?? xây d?ng ni?m tin, lý t??ng cho sinh viên.

2. M?t s? yêu c?u c? b?n v? ph??ng pháp h?c t?p, nghiên c?u  

H?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin c?n ph?i theo ph??ng pháp g?n nh?ng quan ?i?m c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-lênin v?i th?c ti?n ??t n??c và th?i ??i; 

H?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin c?n ph?i hi?u ?úng tinh th?n, th?c ch?t c?a nó; tránh b?nh kinh vi?n, giáo ?i?u trong h?c t?p, nghiên c?u và v?n d?ng các nguyên l? ?ó trong th?c ti?n; 

H?c t?p, nghiên c?u môn h?c m?i nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin trong m?i quan h? v?i các nguyên l? khác; m?i b? ph?n l? lu?n c?u thành này ph?i g?n k?t v?i các b? ph?n l? lu?n c?u thành c?n l?i ?? th?y s? th?ng nh?t c?a các b? ph?n ?ó trong ch? ngh?a Mác-Lênin; ??ng th?i c?ng nên nh?n th?c các nguyên l? ?ó trong ti?n tr?nh phát tri?n c?a l?ch s? t? t??ng nhân lo?i.

Câu h?i ôn t?p

1. Ch? ngh?a Mác-Lênin và ba b? ph?n l? lu?n c?u thành c?a nó? (??nh ngh?a; ba b? ph?n c?u thành; khái l??c s? ra ??i và phát tri?n c?a ch? ngh?a Mác). 

2. S? khác nhau và s? th?ng nh?t gi?a ba b? ph?n l? lu?n c?u thành c?a ch? ngh?a Mác-Lênin? (s? khác nhau; s? gi?ng nhau; vai tr? c?a t?ng b? ph?n ??i v?i ch? ngh?a Mác-Lênin). 

3. Nh?ng ?i?u ki?n, ti?n ?? c?a s? ra ??i ch? ngh?a Mác? (m?t ?i?u ki?n, hai ti?n ??) 

4. T?i sao chúng ta g?i ch? ngh?a Mác là ch? ngh?a Mác-Lênin? (V.I.Lênin b?o v? và phát tri?n ch? ngh?a Mác). 

5. Ch? ngh?a Mác-Lênin v?i phong trào cách m?ng Vi?t Nam và th? gi?i? 

6. M?c ?ích và yêu c?u c?a vi?c h?c t?p, nghiên c?u môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin?

PH?N TH? NH?T

TH? GI?I QUAN DUY V?T BI?N CH?NG VÀ PH??NG PHÁP LU?N BI?N CH?NG DUY V?T TRI?T H?C C?A CH? NGH?A MÁC-LÊNIN 

Tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin có nhi?u ch?c n?ng, nh?ng c? b?n nh?t là ch?c n?ng th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng và ch?c n?ng ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t ??i v?i nh?n th?c khoa h?c và th?c ti?n cách m?ng.  

Th? gi?i quan tri?t h?c th? hi?n m?nh b?ng h? th?ng l? lu?n thông qua các quy lu?t, ph?m trù, khái ni?m ?? không ch? nêu ra quan ?i?m c?a con ng??i v? th? gi?i, mà c?n ch?ng minh chúng b?ng l? lu?n. Là h? th?ng nh?ng nguyên t?c, quan ?i?m, ni?m tin v? th? gi?i; v? b?n thân con ng??i, v? cu?c s?ng và v? trí c?a con ng??i trong th? gi?i ?y. Vai tr? c? b?n c?a th? gi?i quan là ??nh h??ng ho?t ??ng và quan h? gi?a cá nhân, giai c?p, t?p ?oàn ng??i, c?a x? h?i nói chung ??i v?i hi?n th?c. Tri?t h?c là b? ph?n quan tr?ng nh?t c?a th? gi?i quan, là h?t nhân l? lu?n c?a th? gi?i quan, b?i tri?t h?c chi ph?i các quan ?i?m c?n l?i thu?c h?nh thái ? th?c x? h?i. Th? gi?i quan duy v?t tri?t h?c và th? gi?i quan duy tâm tri?t h?c là hai h?nh th?c c?a th? gi?i quan tri?t h?c.  

H? th?ng các quan ni?m tri?t h?c, kinh t? và chính tr?-x? h?i là c? s? khoa h?c c?a th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng và th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng th? hi?n tr??c h?t ? cách gi?i quy?t v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c; theo ?ó v?t ch?t có tr??c và quy ??nh ý th?c (duy v?t), nh?ng ý th?c t?n t?i ??c l?p t??ng ??i và tác ??ng tr? l?i v?t ch?t (bi?n ch?ng). Trong l?nh v?c kinh t?, th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng th? hi?n ? ch? l?c l??ng s?n xu?t (cái th? nh?t) quy ??nh ý quan h? s?n xu?t (cái th? hai), c? s? h? t?ng (cái th? nh?t) quy ??nh ki?n trúc th??ng t?ng (cái th? hai); nh?ng cái th? hai luôn t?n t?i ??c l?p t??ng ??i và tác ??ng tr? l?i cái th? nh?t. Trong l?nh v?c x? h?i, t?n t?i x? h?i (cái th? nh?t) quy ??nh ý th?c x? h?i (cái th? hai); nh?ng ? th?c x? h?i t?n t?i ??c l?p t??ng ??i và tác ??ng tr?c ti?p hay gián ti?p tr? l?i t?n t?i x? h?i.  

Ph??ng pháp lu?n là h? th?ng nh?ng quan ?i?m, nh?ng nguyên t?c xu?t phát h??ng d?n ch? th? trong vi?c xác ??nh ph??ng pháp c?ng nh? trong vi?c xác ??nh ph?m vi, kh? n?ng áp d?ng chúng m?t cách h?p lý, có hi?u qu? t?i ?a. Ph??ng pháp lu?n là l? lu?n v? ph??ng pháp, là khoa h?c v? ph??ng pháp. Nhi?m v? c?a ph??ng pháp lu?n là gi?i quy?t nh?ng v?n ?? nh? ph??ng pháp là g?? B?n ch?t, n?i dung, h?nh th?c c?a ph??ng pháp ra sao? Phân lo?i ph??ng pháp c?n d?a vào nh?ng tiêu chí g?? Vai tr? c?a ph??ng pháp trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n? v.v. ?i?u này ch?ng t? vai tr? ti?n ?? c?a ph??ng pháp lu?n, cho phép ?ánh giá các ph??ng pháp t? góc ?? tính chân th?c, hi?u qu? c?a chúng.  

Ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t là h? th?ng các nguyên t?c, ph??ng pháp t? ch?c và xây d?ng ho?t ??ng lý lu?n và ho?t ??ng th?c ti?n, ??ng th?i c?ng chính là h?c thuy?t v? h? th?ng ?ó; là ph??ng pháp lu?n c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng và c?a các khoa h?c chuyên ngành. Ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t là s? th?ng nh?t bi?n ch?ng gi?a các ph??ng pháp lu?n b? môn, ph??ng pháp lu?n chung ?? ???c c? th? hoá trong các l?nh v?c c?a ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. M?i lu?n ?i?m c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng ??ng th?i là m?t nguyên t?c trong vi?c xác ??nh, lý lu?n v? ph??ng pháp. Nh?ng nguyên t?c trên t?o ra kh? n?ng c?i t?o th? gi?i c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng, tr? thành công c? h?u hi?u trong ho?t ??ng chinh ph?c t? nhiên và s? nghi?p gi?i phóng con ng??i. 

Ch?c n?ng ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t c?a ch? ngh?a Mác-Lênin th? hi?n ? h? th?ng quan ?i?m, nguyên t?c ch? ??o s? t?m ki?m, xây d?ng, l?a ch?n và v?n d?ng các ph??ng pháp trong khi th?c hi?n ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. Trong h? th?ng trên, th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng ?óng vai tr? ??nh h??ng trong quá tr?nh t?m ki?m, xây d?ng, l?a ch?n và v?n d?ng ph??ng pháp bi?n ch?ng duy v?t. Do v?y, toàn b? h? th?ng tri th?c ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t ??u g?n v?i s? di?n gi?i th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng- c? s? c?a s? nghiên c?u và ?ánh giá nh?ng k?t qu? c?a nó.  

Th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng và ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t tri?t h?c là c? s? l? lu?n n?n t?ng c?a ch? ngh?a Mác-Lênin. N?m v?ng chúng ch?ng nh?ng là ?i?u ki?n tiên quy?t ?? nghiên c?u toàn b? h? th?ng l? lu?n ch? ngh?a Mác-Lênin, mà c?n là c? s? ?? v?n d?ng sáng t?o và phát tri?n chúng vào ho?t ??ng nh?n th?c; gi?i thích, nh?n th?c và gi?i quy?t nh?ng v?n ?? c?p bách c?a th?c ti?n ??t n??c và th?i ??i ??t ra. 

CH??NG 1. CH? NGH?A DUY V?T BI?N CH?NG 

I. CH? NGH?A DUY V?T VÀ CH? NGH?A DUY V?T BI?N CH?NG 

1. S? ??i l?p gi?a ch? ngh?a duy v?t v?i ch? ngh?a duy tâm trong vi?c gi?i quy?t v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c 

a. Tri?t h?c là g??  

L?ch s? loài ng??i b?t ??u vào kho?ng 2,6 tri?u ??n 2 tri?u n?m tr??c ? ?ông và Nam Phi. Nh?ng m?i vào kho?ng h?n 2500 n?m tr??c, trong m?t s? n?n v?n minh c? ??i, con ng??i m?i có quan h? tr?c ti?p h?n v?i gi?i t? nhiên và c?m nh?n ???c trong ?ó có các tr?t t? mà con ng??i c?n hoà nh?p vào ?? sinh t?n. Các nhà thông thái b?t ??u nêu các câu h?i nh? th? gi?i xung quanh con ng??i là g?? ngu?n g?c, k?t c?u và h?nh th?c t?n t?i c?a th? gi?i ?ó nh? th? nào? con ng??i là g? và m?i quan h? c?a con ng??i ??i v?i th? gi?i ?ó ra sao? ??c thù c?a ? th?c và c?m xúc c?a con ng??i ? ch? nào? Tôi có th? bi?t g?? Tôi c?n ph?i làm g?? Tôi có th? hy v?ng vào cái g?? Tôi s?ng v? cái g? và s?ng ra sao, làm th? nào ?? có cu?c s?ng th?c s? h?nh phúc? v.v. T?m nh?ng câu tr? l?i cho nh?ng câu h?i trên là kh?i ngu?n c?a nh?ng t? t??ng tri?t h?c và thu?t ng? "Tri?t h?c" g?m hai y?u t? c? b?n là y?u t? nh?n th?c (s? hi?u bi?t v? v? tr? và con ng??i; gi?i thích hi?n th?c b?ng t? duy) và y?u t? nh?n ??nh (?ánh giá v? m?t ??o lý ?? có thái ?? và hành ??ng ?úng). 

Th?i c? ??i, ng??i Trung Qu?c coi tri?t h?c là s? t?m t?i ?? nh?n bi?t b?n ch?t c?a th? gi?i và con ng??i; ng??i ?n ?? coi tri?t h?c là con ???ng suy ng?m ?? d?t con ng??i ??n v?i l? ph?i; ng??i Hy L?p coi tri?t h?c là yêu m?n s? thông thái. Arítxt?t (384-322 tr.c.n) coi ngu?n g?c c?a tri?t h?c là "s? ng?c nhiên (hay tính t? m?, hi?u k?)" c?a con ng??i. Xôcrát (469-399 tr.c.n) coi "s? tr?n tr? v? tính t?t y?u c?a cái ch?t" ?? gây c?m h?ng tri?t h?c. Theo C.Mác và Ph.?ngghen, tri?t h?c h?nh thành trong h?nh thái ? th?c tôn giáo ?? có t? th?i ti?n s? mà m?i th?i ??i thu nh?n theo cách c?a m?nh. Tri?t h?c xu?t hi?n c? ? ph??ng ?ông và ph??ng Tây g?n nh? cùng m?t lúc, kho?ng t? th? k? th? VIII ??n th? k? VI tr??c Công nguyên (tr.c.n) ? m?t s? n?n v?n minh nh? Trung Qu?c, ?n ??, Ai C?p, Trung ?ông v.v, nh?ng ? Hy L?p là phát tri?n h?n c?. Theo các tác gi? Hy L?p c? ??i, khái ni?m tri?t h?c xu?t hi?n trong các tác ph?m c?a Pitago (kho?ng 571-447 tr.c.n); c?n Platôn (427-347 tr.c.n) là ng??i ??u tiên s? d?ng khái ni?m tri?t h?c v?i ngh?a là l?nh v?c ??c bi?t c?a nh?n th?c.  

Tri?t h?c là m?t trong nh?ng h?nh thái c?a ? th?c x? h?i; là h? th?ng tri th?c l? lu?n chung nh?t c?a con ng??i v? th? gi?i; v? v? trí, vai tr? c?a con ng??i trong th? gi?i ?y. Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng là khoa h?c nghiên c?u nh?ng quy lu?t chung nh?t v? s? v?n ??ng, phát tri?n c?a các s? v?t, hi?n t??ng trong t? nhiên, x? h?i và t? duy; ??ng th?i ti?p t?c làm r? v?n ?? v? m?i quan h? gi?a t? duy v?i t?n t?i. Nhi?m v? c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng là gi?i thích, nh?n th?c và c?i t?o th? gi?i; xác ??nh m?i liên h? gi?a tri?t h?c v?i th?c ti?n, c?i t?o hi?n th?c, xây d?ng x? h?i m?i.  

b. V?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c 

Khái ni?m v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c. B?t k? m?t ngành khoa h?c nào c?ng có hàng lo?t v?n ?? thu?c ??i t??ng nghiên c?u c?a m?nh; trong ?ó, có v?n ?? ?óng vai tr? h? tr?, có v?n ?? ?óng vai tr? quan tr?ng, l?i có v?n ?? ?óng vai tr? c?c k? quan tr?ng ??n m?c nó là n?n t?ng, ??nh h??ng cho ngành khoa h?c ?y gi?i quy?t nh?ng n?i dung c?n l?i. ?ó chính là v?n ?? c? b?n c?a m?t ngành khoa h?c. V?i t? cách là h? th?ng tri th?c l? lu?n chung nh?t, tri?t h?c có h? th?ng v?n ?? c?a m?nh; trong ?ó, có v?n ?? ?óng vai tr? là n?n t?ng, ??nh h??ng ?? gi?i quy?t nh?ng v?n ?? khác. Kh?i ?i?m lý lu?n c?a b?t k? h?c thuy?t tri?t h?c nào ??u là v?n ?? v? m?i quan h? gi?a t? duy v?i t?n t?i; gi?a cái tinh th?n v?i cái v?t ch?t; gi?a cái ch? quan v?i cái khách quan. B?i v?y, trong tác ph?m Lútvích Phoi?b?c và s? cáo chung c?a n?n tri?t h?c c? ?i?n ??c (1886), Ph.?ngghen vi?t "V?n ?? c? b?n l?n c?a m?i tri?t h?c, ??c bi?t là c?a tri?t h?c hi?n ??i, là v?n ?? quan h? gi?a t? duy và t?n t?i". 

V?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c có ??c ?i?m 1) ?ó là v?n ?? r?ng nh?t, chung nh?t ?óng vai tr? n?n t?ng, ??nh h??ng ?? gi?i quy?t nh?ng v?n ?? khác. 2) N?u không gi?i quy?t ???c v?n ?? này th? không có c? s? ?? gi?i quy?t các v?n ?? khác, ít chung h?n c?a tri?t h?c. 3) Gi?i quy?t v?n ?? này nh? th? nào th? hi?n th? gi?i quan c?a các nhà tri?t h?c và th? gi?i quan ?ó là c? s? t?o ra ph??ng h??ng nghiên c?u và gi?i quy?t nh?ng v?n ?? c?n l?i c?a tri?t h?c. 

c. N?i dung v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c. Ch? ngh?a duy v?t và ch? ngh?a duy tâm tri?t h?c 

N?i dung v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c th? hi?n ? hai m?t.  

- M?t th? nh?t (m?t b?n th? lu?n) v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c gi?i quy?t m?i quan h? gi?a ý th?c v?i v?t ch?t. Cái g? sinh ra và quy ??nh cái g?- th? gi?i v?t ch?t sinh ra và quy ??nh th? gi?i tinh th?n; ho?c ng??c l?i, th? gi?i tinh th?n sinh ra và quy ??nh th? gi?i v?t ch?t. Có các cách gi?i quy?t m?t th? nh?t v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c, t?o ra s? khác bi?t mang tính nguyên t?c gi?a tri?t h?c duy v?t v?i tri?t h?c duy tâm; gi?a tri?t h?c nh?t nguyên v?i tri?t h?c nh? nguyên.  

Cách gi?i quy?t m?t th? nh?t v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c là c? s? phân chia các nhà tri?t h?c và các h?c thuy?t c?a h? vào hai tr??ng phái ??i l?p nhau là ch? ngh?a duy v?t (materialis) và ch? ngh?a duy tâm (idea) tri?t h?c. "Các nhà tri?t h?c ???c chia ra thành hai phái chính. Nh?ng ng??i kh?ng ??nh r?ng, tinh th?n t?n t?i tr??c t? nhiên...- t?o nên phái duy tâm. Nh?ng ng??i cho r?ng, c? s? ban ??u là t? nhiên, gia nh?p vào các tr??ng phái khác nhau c?a ch? ngh?a duy v?t". Cu?c ??u tranh gi?a hai ch? ngh?a này nói chung và c?a các trào l?u tri?t h?c khác nhau nói riêng, là bi?u hi?n v? m?t t? t??ng c?a cu?c ??u tranh giai c?p và cu?c ??u tranh ?ó ph?n ánh t?n t?i x? h?i c?a các giai c?p, các t?ng l?p nhân dân trong x? h?i, t?o nên n?i dung chính c?a l?ch s? tri?t h?c.  

M?i quan h? gi?a v?t ch?t và ? th?c c?n ???c gi?i quy?t 1) Tính th? nh?t c?a v?t ch?t; tính th? hai c?a ý th?c. 2) Tính th? nh?t c?a ý th?c; tính th? hai c?a v?t ch?t. Hai cách này ??u th?a nh?n tính th? nh?t c?a m?t nguyên th? (ho?c v?t ch?t, ho?c ? th?c) và thu?c v? tri?t h?c nh?t nguyên (c?n g?i là nh?t nguyên lu?n). 3) V?t ch?t và ? th?c t?n t?i hoàn toàn ??c l?p v?i nhau. Cách gi?i quy?t này không th?a nh?n tính th? nh?t c?a m?t nguyên th? nào, thu?c v? tri?t h?c nh? nguyên (c?n g?i là nh? nguyên lu?n). Tri?t h?c nh? nguyên gi?i thích th? gi?i t? hai xu?t phát ?i?m, t? v?t ch?t và tinh th?n ?? gi?i thích m?i hi?n t??ng c?a th? gi?i; theo ?ó, th? gi?i v?t ch?t sinh ra t? nguyên th? v?t ch?t, th? gi?i tinh th?n sinh ra t? nguyên th? tinh th?n.  

- M?t th? hai (m?t nh?n th?c lu?n) v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c gi?i quy?t m?i quan h? gi?a khách th? v?i ch? th? nh?n th?c, t?c tr? l?i câu h?i li?u con ng??i có kh? n?ng nh?n th?c ???c th? gi?i (hi?n th?c khách quan) hay không? Gi?i quy?t m?t này nh? th? nào chia các nhà tri?t h?c và các h?c thuy?t c?a h? thành phái kh? tri (có th? bi?t v? th? gi?i), b?t kh? tri (không th? bi?t v? th? gi?i) và hoài nghi lu?n (hoài nghi b?n ch?t nh?n th?c c?a con ng??i v? th? gi?i). Ch? ngh?a duy v?t và ch? ngh?a duy tâm ??u th?a nh?n s? t?n t?i c?a cái phi v?t ch?t; trong ?ó, ch? ngh?a duy v?t coi cái phi v?t ch?t là ? th?c, tinh th?n, là s?n ph?m c?a d?ng v?t ch?t c? th? (n?o ng??i), là cái ph?n ánh v?t ch?t, là cái b? v?t ch?t quy ??nh; ch? ngh?a duy tâm coi cái phi v?t ch?t là th?c th? siêu t? nhiên (không có ngu?n g?c t? t? nhiên), th? gi?i v?t ch?t là s?n ph?m thu?n trí c?a th?c th? siêu t? nhiên này nên th? gi?i v?t ch?t không có th?c.  

2. Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng- h?nh th?c phát tri?n cao nh?t c?a ch? ngh?a duy v?t 

Trong l?ch s? tri?t h?c, ch? ngh?a duy v?t ?? th? hi?n trong ba h?nh th?c c? b?n. H?nh th?c c? b?n th? nh?t là ch? ngh?a duy v?t ch?t phác, ra ??i do k?t qu? nh?n th?c tr?c quan, coi v?t ch?t ch? là m?t hay nhi?u d?ng c? th? c?a v?t ch?t c?a các nhà tri?t h?c c? ??i. Ch? ngh?a duy v?t này l?y t? nhiên ?? gi?i thích t? nhiên nên có tác d?ng ch?ng huy?n tho?i, tôn giáo, duy tâm. H?nh th?c c? b?n th? hai là ch? ngh?a duy v?t siêu h?nh th? hi?n trong tri?t h?c duy v?t th? k? XV-XVIII và ??t ??nh cao ? th? k? XIX, là k?t qu? s? tác ??ng c?a nh?ng thành t?u trong l?nh v?c c? h?c lên t? duy c?a các nhà tri?t h?c. Theo ?ó, th? gi?i là m?t c? máy kh?ng l? mà m?i b? ph?n c?a nó t?n t?i trong tr?ng thái cô l?p v?i nhau. H?nh th?c này c?a ch? ngh?a duy v?t này có tác d?ng ch?ng l?i duy tâm, tôn giáo th?i Trung c? và là c? s? cho nh?ng nghiên c?u t?ng b? ph?n riêng l? c?a th? gi?i t?ng th?. H?nh th?c c? b?n th? ba là ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng. Ngoài các h?nh th?c c? b?n trên, trong l?ch s? phát tri?n c?a ch? ngh?a duy v?t c?n có ch? ngh?a duy v?t t?m th??ng- không th?y s? khác bi?t gi?a v?t ch?t v?i ? th?c mà cho r?ng ? th?c c?ng ch? là m?t d?ng c?a v?t ch?t; trong l?nh v?c kinh t?, có ch? ngh?a duy v?t kinh t?- xu?t hi?n vào cu?i th? k? XIX- coi kinh t? là cái duy nh?t quy?t ??nh s? phát tri?n c?a x? h?i v.v. 

Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng là tri?t h?c Mác-Lênin; là c? s? l? lu?n c?a th? gi?i quan khoa h?c; là khoa h?c v? nh?ng quy lu?t chung nh?t c?a s? v?n ??ng và phát tri?n trong t? nhiên, x? h?i và t? duy. Tri?t h?c Mác-Lênin là tri?t h?c duy v?t, b?i v? tri?t h?c ?ó coi ý th?c là tính ch?t c?a d?ng v?t ch?t có t? ch?c cao là b? n?o ng??i. Nhi?m v? c?a b? n?o ng??i là là ph?n ánh th? gi?i t? nhiên; s? ph?n ánh ?ó ???c g?i là bi?n ch?ng, b?i nh? nó mà con ng??i nh?n th?c ???c m?i quan h? qua l?i chung nh?t gi?a các s? v?t, hi?n t??ng c?a th? gi?i; ??ng th?i nh?n th?c ???c r?ng, s? v?n ??ng và phát tri?n c?a th? gi?i là k?t qu? c?a các mâu thu?n ?ang t?n t?i bên trong th? gi?i ?ang v?n ??ng ?ó. 

Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng là h?nh th?c cao nh?t trong các h?nh th?c c?a ch? ngh?a duy v?t. Nó kh?c ph?c ???c tính tr?c quan, siêu h?nh, coi b?n ch?t con ng??i m?t cách tr?u t??ng c?a các h?nh th?c tri?t h?c duy v?t tr??c ?ó.  

B?n ch?t c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng th? hi?n ? 1) Gi?i quy?t khoa h?c v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c. 2) Có s? th?ng nh?t gi?a ch? ngh?a duy v?t v?i phép bi?n ch?ng t?o nên ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng và ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng không ch? là ph??ng pháp gi?i thích, nh?n th?c th? gi?i, mà c?n là ph??ng pháp c?i t?o th? gi?i c?a giai c?p công nhân. 3) Quan ni?m duy v?t v? l?ch s? là cu?c cách m?ng trong h?c thuy?t v? x? h?i. 4) S? th?ng nh?t gi?a tính khoa h?c v?i tính cách m?ng; l? lu?n v?i th?c ti?n t?o nên tính sáng t?o c?a tri?t h?c Mác.  

II. QUAN ?I?M C?A CH? NGH?A DUY V?T BI?N CH?NG V? V?T CH?T, Ý TH?C VÀ V? M?I QUAN H? GI?A V?T CH?T V?I ? TH?C 

1. V?t ch?t 

a. Ph?m trù v?t ch?t 

V?t ch?t, (ti?ng Latinh là materia) v?i ngh?a là ch?t, v?t ch?t. ?ây là ph?m trù tri?t h?c ?? có l?ch s? h?n 2500 n?m và k? t? khi xu?t hi?n, ?? di?n ra cu?c ??u tranh không khoan nh??ng gi?a ch? ngh?a duy v?t v?i ch? ngh?a duy tâm xoay quanh ph?m trù này. C?ng gi?ng nh? các ph?m trù khác, s? phát tri?n c?a ph?m trù v?t ch?t g?n li?n v?i ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n c?a con ng??i.  

Trong ch? ngh?a duy v?t ch?t phác c? ??i, có nh?ng quan ni?m thô s?, coi s? th?ng nh?t trong tính nhi?u h?nh, muôn v? và vô t?n c?a các v?t trong t? nhiên là ?i?u hi?n nhiên và t?m th?y s? th?ng nh?t ?ó trong m?t v?t h?u h?nh nh?t ??nh. ? ph??ng ?ông, tr??ng phái tri?t h?c Lôkayata cho r?ng, b?n nguyên t? ??t, n??c, l?a và không khí t?n t?i v?nh vi?n, không t? sinh ra và c?ng không m?t ?i (b?n nguyên). Thuy?t Âm D??ng cho r?ng kh?i thu? c?a m?i v?t là Thái c?c, t? ?ó sinh ra m?i v?t (t? nhiên và x? h?i), phân tán th? muôn ph?n khác nhau, th?ng nh?t th? muôn ph?n là m?t. Thuy?t Ng? hành coi n?m y?u t? kim, m?c, thu?, ho?, th? là nh?ng y?u t? kh?i nguyên t?o nên m?i v?t. ? Hy L?p c? ??i, các nhà tri?t h?c duy v?t nh? Talét (624-546 tr.c.n) cho r?ng v?t ch?t là n??c; Anaximen (585-524 tr.c.n) coi là không khí; Hêraclít (540- 480 tr.c.n) coi là l?a; Anaximan??r? (610-540 tr.c.n) coi là Apâyrôn. Thành qu? v? ??i nh?t c?a ch? ngh?a duy v?t th?i c? ??i trong h?c thuy?t v? v?t ch?t là thuy?t nguyên t? c?a L?xíp (500-440 tr.c.n) và h?c tr? c?a ông là ?êmôcrít (460-370 tr.c.n). Các ông cho r?ng nguyên t? là nh?ng h?t v?t ch?t nh? nh?t không th? phân chia ???c; là cái t?o ra m?i v?t. Thuy?t nguyên t? này (th??ng ???c g?i là thuy?t nguyên t? c? ??i, t?n t?i trong các h? th?ng tri?t h?c duy v?t m?i cho ??n cu?i th? k? XIX ??u th? k? XX) là m?t b??c phát tri?n m?i c?a ch? ngh?a duy v?t trên con ???ng h?nh thành ph?m trù v?t ch?t v?i tính cách là m?t ph?m trù tri?t h?c. Trong ch? ngh?a duy v?t siêu h?nh c?n ??i th? k? XVII-XVIII, do c? h?c phát tri?n m?nh và chi?m ?u th? nên các quan ni?m v? th? gi?i (v? v?t ch?t) c?ng mang tính c? h?c. Niut?n (1642-1727) cho r?ng kh?i l??ng c?a các v?t th? là b?t bi?n, không ph? thu?c vào v?n ??ng nên ?? ??ng nh?t kh?i l??ng v?i v?t ch?t, coi v?n ??ng c?a v?t ch?t ch? là v?n ??ng c? h?c; c?n ngu?n g?c v?n ??ng c?a v?t ch?t là do "cái hích ??u tiên" c?a Th??ng ??.  

Cu?i th? k? XIX ??u th? k? XX, các phát minh c?a v?t lý h?c ?? bác b? quan ni?m ??ng nh?t v?t ch?t v?i các d?ng c? th? c?a v?t ch?t ho?c v?i thu?c tính c?a v?t ch?t c?a các nhà tri?t h?c duy v?t c? ??i và c?n ??i. N?m 1895, R?nghen phát hi?n ra tia X là sóng ?i?n t? có b??c sóng r?t ng?n. N?m 1896, Bécc?ren phát hi?n ra hi?n t??ng sau khi b?c x? ra h?t Anpha, nguyên t? Urani chuy?n thành nguyên t? khác. N?m 1897, Tôm x?n phát hi?n ra ?i?n t? và ch?ng minh ???c r?ng ?i?n t? là m?t trong nh?ng thành ph?n t?o nên nguyên t?. N?m 1901, Kaufman ?? phát hi?n kh?i l??ng c?a ?i?n t? bi?n ??ng và k?t qu? các th?c nghi?m khoa h?c cho th?y kh?i l??ng c?a các ?i?n t? t?ng lên khi v?n t?c c?a ?i?n t? t?ng. L?i d?ng t?nh h?nh ?ó, ch? ngh?a duy tâm ?? gi?i thích sai l?ch nh?ng phát minh l?n c?a ngành v?t l?; th?m chí các nhà khoa h?c "gi?i v? khoa h?c nh?ng kém c?i v? tri?t h?c" mang quan ?i?m duy v?t siêu h?nh tr??t vào quan ?i?m duy tâm. H? cho r?ng "v?t ch?t (???c h? ??ng nh?t v?i nguyên t?) tiêu tan m?t"; ch? ngh?a duy v?t ?? m?t ch? d?a v.v. ?i?u này ??i h?i kh?c ph?c "cu?c kh?ng ho?ng" ph??ng pháp lu?n c?a v?t l?; t?o ?à cho phát tri?n ti?p theo c?a nh?n th?c duy v?t bi?n ch?ng v? v?t ch?t, v? nh?ng tính ch?t c? b?n c?a nó. 

Phê phán tính siêu h?nh c?a ch? ngh?a duy v?t, ch?ng l?i ch? ngh?a duy tâm trong quan ni?m v? v?t ch?t và ?? làm r? quan ?i?m c?a tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác v? v?t ch?t, trong tác ph?m Ch? ngh?a duy v?t và ch? ngh?a kinh nghi?m phê phán (1909), V.I.Lênin, cho r?ng không ph?i "v?t ch?t tiêu tan" mà gi?i h?n hi?u bi?t c?a con ng??i v? v?t ch?t b? "tiêu tan"; nh?ng phát minh v?t l? trên ?? ch?ng t? s? hi?u bi?t c?a con ng??i v? v?t ch?t c?n b? h?n ch?. ??ng th?i, ông nêu ??nh ngh?a "V?t ch?t là m?t ph?m trù tri?t h?c dùng ?? ch? th?c t?i khách quan ???c ?em l?i cho con ng??i trong c?m giác, ???c c?m giác c?a chúng ta chép l?i, ch?p l?i, ph?n ánh và t?n t?i không l? thu?c vào c?m giác".  

Nh?ng n?i dung c? b?n c?a ??nh ngh?a v?t ch?t c?a V.I.Lênin  

N?i dung th? nh?t. V?t ch?t là g?? 1) V?t ch?t là "ph?m trù tri?t h?c" do v?y v?a có tính tr?u t??ng v?a có tính c? th?. a) Tính tr?u t??ng c?a v?t ch?t dùng ?? ch? ??c tính chung, b?n ch?t nh?t c?a v?t ch?t- ?ó là ??c tính t?n t?i khách quan, ??c l?p v?i ý th?c con ng??i và ?ây c?ng là tiêu chí duy nh?t ?? phân bi?t cái g? là v?t ch?t và cái g? không ph?i là v?t ch?t. b) Tính c? th? c?a v?t ch?t th? hi?n ? ch? ch? có th? nh?n bi?t ???c v?t ch?t b?ng các giác quan c?a con ng??i; ch? có th? nh?n th?c ???c v?t ch?t thông qua vi?c nghiên c?u các s? v?t, hi?n t??ng v?t ch?t c? th?. 2) V?t ch?t là "th?c t?i khách quan" có ??c tính c? b?n là t?n t?i không ph? thu?c vào các giác quan c?a con ng??i. 3) V?t ch?t có tính khách th?- con ng??i có th? nh?n bi?t ???c v?t ch?t b?ng các giác quan.  

N?i dung th? hai. ? th?c là g?? ? th?c là s? "chép l?i, ch?p l?i, ph?n ánh l?i" th?c t?i khách quan. B?ng các giác quan c?a m?nh, con ng??i có th? tr?c ti?p ho?c gián ti?p nh?n bi?t ???c th?c t?i khách quan; ch? có nh?ng s? v?t, hi?n t??ng c?a th?c t?i khách quan ch?a ???c nh?n bi?t bi?t ch? không th? không bi?t.  

N?i dung th? ba ???c suy ra t? hai n?i dung trên ?? xác ??nh m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a th?c t?i khách quan (v?t ch?t) v?i c?m giác (ý th?c). V?t ch?t (cái th? nh?t) là cái có tr??c, t?n t?i ??c l?p, không ph? thu?c vào ? th?c và quy ??nh ý th?c. Ý th?c (cái th? hai) là cái có sau v?t ch?t, ph? thu?c vào v?t ch?t và nh? v?y, v?t ch?t là n?i dung, là ngu?n g?c khách quan c?a ? th?c, là nguyên nhân làm cho ? th?c phát sinh. Tuy nhiên, ? th?c t?n t?i ??c l?p t??ng ??i so v?i v?t ch?t và có tác ??ng, th?m chí chuy?n thành s?c m?nh v?t ch?t khi nó thâm nh?p vào qu?n chúng và ???c qu?n chúng v?n d?ng.  

? ngh?a th? gi?i quan và ph??ng pháp lu?n c?a ??nh ngh?a v?t ch?t c?a V.I. Lênin ??i v?i ho?t ??ng nh?n th?c và th?c ti?n 

??nh ngh?a ??a l?i th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng khi gi?i quy?t v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c. V? m?t th? nh?t, ??nh ngh?a kh?ng ??nh v?t ch?t có tr??c, ý th?c có sau; v?t ch?t là ngu?n g?c khách quan c?a c?m giác, c?a ? th?c (kh?c ph?c ???c quan ?i?m v? v?t ch?t c?a ch? ngh?a duy v?t c? và c?n ??i). V? m?t th? hai, ??nh ngh?a kh?ng ??nh ý th?c con ng??i có kh? n?ng nh?n th?c ???c th? gi?i v?t ch?t (ch?ng l?i thuy?t không th? bi?t và hoài nghi lu?n). Th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng xác ??nh ???c v?t ch?t và m?i quan h? c?a nó v?i ? th?c trong l?nh v?c x? h?i; ?ó là t?n t?i x? h?i quy ??nh ý th?c x? h?i, kinh t? quy ??nh chính tr? v.v t?o c? s? lý lu?n cho các nhà khoa h?c t? nhiên, ??c bi?t là các nhà v?t l? v?ng tâm nghiên c?u th? gi?i v?t ch?t.  

??nh ngh?a ??a l?i ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t c?a m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a v?t ch?t v?i ? th?c. Theo ?ó, v?t ch?t có tr??c ý th?c, là ngu?n g?c và quy ??nh ý th?c nên trong m?i ho?t ??ng c?n xu?t phát t? hi?n th?c khách quan, tôn tr?ng các quy lu?t v?n có c?a s? v?t, hi?n t??ng; ??ng th?i c?n th?y ???c tính n?ng ??ng, tích c?c c?a ý th?c ?? phát huy tính n?ng ??ng ch? quan nh?ng tránh ch? quan duy ý chí mà bi?u hi?n là tuy?t ??i hoá vai tr?, tác d?ng c?a ? th?c, cho r?ng con ng??i có th? làm ???c t?t c? mà không c?n ??n s? tác ??ng c?a các quy lu?t khách quan, các ?i?u ki?n v?t ch?t c?n thi?t.  

b. Ph??ng th?c và h?nh th?c t?n t?i c?a v?t ch?t 

Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng kh?ng ??nh, v?n ??ng là ph??ng th?c t?n t?i; không gian, th?i gian là h?nh th?c t?n t?i c?a v?t ch?t. 

V?n ??ng là ph??ng th?c t?n t?i c?a v?t ch?t. Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng cho r?ng, "V?n ??ng, hi?u theo ngh?a chung nh?t,- t?c ???c hi?u nh? là ph??ng th?c t?n t?i c?a v?t ch?t, là m?t thu?c tính c? h?u c?a v?t ch?t,- th? bao g?m t?t c? m?i s? thay ??i và m?i quá tr?nh di?n ra trong v? tr?, k? t? s? thay ??i v? trí ??n gi?n cho ??n t? duy". ??nh ngh?a v?n ??ng trên ?ây th? hi?n v?n ??ng là s? bi?n ??i nói chung và là ph??ng th?c t?n t?i, là thu?c tính không tách r?i c?a v?t ch?t. 

??nh ngh?a trên v? v?n ??ng kh?c ph?c ???c quan ?i?m c?a ch? ngh?a duy v?t siêu h?nh coi v?n ??ng c?a v?t ch?t ch? là s? chuy?n d?ch v? trí trong không gian; ho?c ch? là v?n ??ng c? h?c. V? v?y, ??nh ngh?a v?n ??ng c?a Ph.?ngghen là c? s? ?? chuy?n quan ni?m siêu h?nh v? v?n ??ng sang quan ni?m duy v?t bi?n ch?ng v? v?n ??ng. Ph.?ngghen nh?n m?nh, các h?nh th?c và các d?ng khác nhau c?a v?t ch?t ch? có th? nh?n th?c ???c thông qua v?n ??ng; thu?c tính c?a v?t th? ch? b?c l? ra qua v?n ??ng, v? m?t v?t th? không v?n ??ng th? không có g? ?áng nói c?. Nh? v?y, thông qua v?n ??ng mà các d?ng v?t ch?t bi?u hi?n s? t?n t?i c?a m?nh; ?i?u này có ngh?a là v?t ch?t t?n t?i b?ng cách v?n ??ng và con ng??i ch? có th? nh?n th?c ???c v?t ch?t khi nó v?n ??ng, không th? có v?t ch?t không v?n ??ng c?ng nh? không th? có v?n ??ng mà không có v?t ch?t. 

Các h?nh th?c v?n ??ng c? b?n c?a v?t ch?t. Theo Ph.?ngghen, trong th? gi?i v?t ch?t có vô vàn h?nh th?c v?n ??ng, nh?ng trong ?ó có n?m h?nh th?c v?n ??ng c? b?n nh?t c?a v?t ch?t; ?ó là v?n ??ng c? h?c- s? di chuy?n v? trí c?a các v?t th? trong không gian; v?n ??ng v?t lý- s? v?n ??ng c?a các phân t?, các h?t c? b?n, v?n ??ng ?i?n t?, các quá tr?nh nhi?t, ?i?n v.v; v?n ??ng hoá h?c- s? v?n ??ng c?a các nguyên t?, các quá tr?nh hoá h?p và phân gi?i các ch?t; v?n ??ng sinh v?t- s? trao ??i ch?t gi?a c? th? s?ng và môi tr??ng; v?n ??ng x? h?i- s? thay th? nhau gi?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i. N?m h?nh th?c v?n ??ng c? b?n này có quan h? ch?t ch? v?i nhau. M?t h?nh th?c v?n ??ng nào ?ó ???c th?c hi?n là do có s? tác ??ng qua l?i v?i nhi?u h?nh th?c v?n ??ng khác. M?t h?nh th?c v?n ??ng này luôn có kh? n?ng chuy?n hoá thành h?nh th?c v?n ??ng khác, nh?ng gi?a chúng có s? khác nhau v? ch?t nên không th? quy h?nh th?c v?n ??ng này thành h?nh th?c v?n ??ng khác. M?i m?t s? v?t, hi?n t??ng có th? g?n v?i nhi?u h?nh th?c v?n ??ng nh?ng bao gi? c?ng ???c ??c tr?ng b?ng m?t h?nh th?c v?n ??ng c? b?n. Do v?y, c?n nh?n r? s? th?ng nh?t và khác nhau gi?a các h?nh th?c v?n ??ng; ??c bi?t là các v?n ??ng ph?c t?p nh? v?n ??ng sinh h?c, v?n ??ng x? h?i. 

B?ng vi?c phân lo?i các h?nh th?c v?n ??ng c? b?n, Ph.?ngghen ?? ??t c? s? cho vi?c phân lo?i, phân ngành; h?p lo?i, h?p ngành khoa h?c. ??ng th?i ?ó c?n là c? s? ?? ch?ng l?i khuynh h??ng ?ánh ??ng các h?nh th?c v?n ??ng ho?c quy h?nh th?c v?n ??ng này vào h?nh th?c v?n ??ng khác. 

V?n ??ng và ??ng im. Th? gi?i v?t ch?t bao gi? c?ng ? trong quá tr?nh v?n ??ng không ng?ng, trong s? v?n ??ng không ng?ng ?ó có hi?n t??ng ??ng im t??ng ??i. N?u không có s? ??ng im t??ng ??i này- hay c?n g?i là v?n ??ng cân b?ng- th? không có s? phân hoá th? gi?i v?t ch?t thành các s? v?t, hi?n t??ng phong phú và ?a d?ng. Ph.?ngghen, trong tác ph?m Bi?n ch?ng c?a t? nhiên nh?n m?nh r?ng, kh? n?ng ??ng im t??ng ??i c?a các v?t th?, kh? n?ng cân b?ng t?m th?i là nh?ng ?i?u ki?n ch? y?u cho s? phân hoá c?a v?t ch?t. Nên hi?u hi?n t??ng ??ng im ch? x?y ra ??i v?i m?t h?nh th?c v?n ??ng nào ?ó c?a v?t ch?t trong m?t lúc nào ?ó và trong m?t quan h? nh?t ??nh nào ?ó, c?n xét ??n cùng, v?t ch?t luôn luôn v?n ??ng. N?u v?n ??ng là s? t?n t?i trong s? bi?n ??i c?a các s? v?t, hi?n t??ng, th? ??ng im t??ng ??i là s? ?n ??nh, là s? b?o toàn qu?ng tính c?a các s? v?t, hi?n t??ng. Nh? v?y, ??ng im là t??ng ??i; t?m th?i và là tr?ng thái ??c bi?t c?a v?t ch?t ?ang v?n ??ng không ng?ng. 

Không gian và th?i gian là h?nh th?c t?n t?i c?a v?t ch?t. M?i s? v?t, hi?n t??ng t?n t?i khách quan ??u có v? trí, h?nh th?c k?t c?u, ?? dài ng?n, cao th?p c?a nó- t?t c? các thu?c tính ?ó g?i là không gian và không gian bi?u hi?n s? cùng t?n t?i và cách bi?t gi?a các s? v?t, hi?n t??ng v?i nhau, bi?u hi?n qu?ng tính, tr?t t? phân b? c?a chúng. M?i s? v?t, hi?n t??ng t?n t?i trong tr?ng thái không ng?ng bi?n ??i, nhanh, ch?m, k? ti?p nhau và chuy?n hoá l?n nhau- t?t c? nh?ng thu?c tính ?ó g?i là th?i gian và th?i gian là h?nh th?c t?n t?i c?a v?t ch?t th? hi?n ? ?? lâu c?a s? bi?n ??i; tr?nh t? xu?t hi?n và m?t ?i c?a các s? v?t, các tr?ng thái khác nhau trong th? gi?i v?t ch?t; th?i gian c?n ??c tr?ng cho tr?nh t? di?n bi?n c?a các quá tr?nh v?t ch?t, tính tách bi?t gi?a các giai ?o?n khác nhau c?a quá tr?nh ?ó. Tuy ??u là h?nh th?c t?n t?i c?a v?t ch?t, nh?ng không gian và th?i gian có s? khác nhau. S? khác nhau ?ó n?m ? ch?, không gian có ba chi?u r?ng, cao và dài; c?n th?i gian ch? có m?t chi?u trôi t? quá kh? t?i t??ng lai. 

Không gian, th?i gian v?i v?t ch?t v?n ??ng. Không có không gian, th?i gian bên ngoài v?t ch?t ?ang v?n ??ng mà chúng là nh?ng h?nh th?c c? b?n c?a v?t ch?t ?ang v?n ??ng. Trong tác ph?m Ch?ng ?uyrinh, Ph.?ngghen nh?n m?nh "Các h?nh th?c c? b?n c?a m?i t?n t?i là không gian và th?i gian; t?n t?i ngoài th?i gian c?ng vô l? nh? t?n t?i ngoài không gian". Th? gi?i không có g? ngoài v?t ch?t ?ang v?n ??ng và v?t ch?t ?ang v?n ??ng không th? ? ?âu ngoài không gian và th?i gian. Không gian và th?i gian có tính khách quan; tính v?nh c?u và vô t?n-vô h?n. 

c. Tính th?ng nh?t v?t ch?t c?a th? gi?i 

V?n ?? tính th?ng nh?t c?a th? gi?i luôn g?n li?n v?i cách gi?i quy?t v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c. Có hai khuynh h??ng chính v? v?n ?? này. Ch? ngh?a duy tâm coi ? th?c, tinh th?n là cái có tr??c, quy ??nh v?t ch?t th? tính th?ng nh?t c?a th? gi?i n?m trong tính tinh th?n c?a nó. Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng kh?ng ??nh b?n ch?t c?a th? gi?i là v?t ch?t; các s? v?t, hi?n t??ng th?ng nh?t v?i nhau ? tính v?t ch?t. ?i?u này ???c th? hi?n ? 1) M?i s? v?t, hi?n t??ng c?a th? gi?i ??u có tính v?t ch?t là t?n t?i khách quan, ??c l?p v?i ý th?c c?a con ng??i. 2) M?i s? v?t, hi?n t??ng trong th? gi?i ??u là nh?ng d?ng c? th? c?a v?t ch?t; chúng ??u mang ??c tính chung c?a v?t ch?t (t?n t?i v?nh vi?n, ngh?a là không bao gi? tr? v? s? 0, không m?t ?i); ??u ???c sinh ra t? v?t ch?t (ý th?c ch?ng h?n). 3) Th? gi?i v?t ch?t t?n t?i v?nh vi?n và vô t?n. Trong th? gi?i ?ó không có g? khác ngoài v?t ch?t ?ang v?n ??ng, bi?n ??i và chuy?n hoá theo nh?ng quy lu?t khách quan chung c?a m?nh. 4) Tính th?ng nh?t v?t ch?t c?a th? gi?i th? hi?n ? s? t?n t?i c?a th? gi?i thông qua gi?i vô c?, gi?i h?u c? trong b?c tranh t?ng th? v? th? gi?i duy nh?t; gi?a chúng có s? liên h? tác ??ng qua l?i, chuy?n hoá l?n nhau, v?n ??ng và phát tri?n. Các quá tr?nh ?ó cho phép th?y ??y ?? s? th?ng nh?t v?t ch?t c?a th? gi?i trong các h?nh th?c và giai ?o?n phát tri?n, t? h?t c? b?n ??n phân t?, t? phân t? ??n các c? th? s?ng, t? các c? th? s?ng ??n con ng??i và x? h?i loài ng??i. 

Quan ?i?m v? b?n ch?t v?t ch?t và tính th?ng nh?t v?t ch?t c?a th? gi?i c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng không ch? ??nh h??ng trong vi?c gi?i thích v? tính phong phú, ?a d?ng c?a th? gi?i, mà c?n ??nh h??ng nh?n th?c v? tính phong phú, ?a d?ng ?y trong quá tr?nh ho?t ??ng c?i t?o t? nhiên h?p quy lu?t. 

2. ? th?c 

? th?c là m?t trong nh?ng ph?m trù c? b?n c?a tri?t h?c, tâm l? h?c và x? h?i h?c, dùng ?? ch? tính tích c?c ? m?c ?? cao nh?t v? tinh th?n c?a con ng??i v?i tính cách là m?t th?c th? x? h?i. ?i?m ??c bi?t c?a tính tích c?c ?ó là s? ph?n ánh hi?n th?c khách quan trong d?ng h?nh ?nh do c?m giác mang l?i và ??n l??t m?nh, ? th?c ??nh h??ng ho?t ??ng th?c ti?n c?a con ng??i. Tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin kh?ng ??nh, ý th?c là m?t ph?m trù tri?t h?c dùng ?? ch? toàn b? ho?t ??ng tinh th?n ph?n ánh th? gi?i v?t ch?t di?n ra trong n?o ng??i, h?nh thành trong quá tr?nh lao ??ng và ???c di?n ??t nh? ngôn ng?. 

a. Ngu?n g?c c?a ? th?c 

- Ngu?n g?c t? nhiên c?a ? th?c (y?u t? c?n)  

1) N?o ng??i là s?n ph?m quá tr?nh ti?n hoá lâu dài c?a th? gi?i v?t ch?t, t? vô c? t?i h?u c?, ch?t s?ng (th?c v?t và ??ng v?t) r?i ??n con ng??i- sinh v?t-x? h?i. Là t? ch?c v?t ch?t có c?u trúc tinh vi; ch? kho?ng 370g nh?ng có t?i 14-15 t? t? bào th?n kinh liên h? v?i nhau và v?i các giác quan t?o ra m?i liên h? thu, nh?n ?a d?ng ?? n?o ng??i ?i?u khi?n ho?t ??ng c?a c? th?. Ho?t ??ng ý th?c c?a con ng??i di?n ra trên c? s? ho?t ??ng c?a th?n kinh n?o b?; b? n?o càng hoàn thi?n ho?t ??ng th?n kinh càng hi?u qu?, ? th?c c?a con ng??i càng phong phú và sâu s?c. ?i?u này l? gi?i t?i sao quá tr?nh ti?n hóa c?a loài ng??i c?ng là quá tr?nh phát tri?n n?ng l?c c?a nh?n th?c, c?a t? duy và t?i sao ??i s?ng tinh th?n c?a con ng??i b? r?i lo?n khi n?o b? t?n th??ng.  

2) S? ph?n ánh c?a v?t ch?t là m?t trong nh?ng ngu?n g?c t? nhiên c?a ? th?c. M?i h?nh th?c v?t ch?t ??u có thu?c tính ph?n ánh và ph?n ánh phát tri?n t? h?nh th?c th?p lên h?nh th?c cao- tùy thu?c vào k?t c?u c?a t? ch?c v?t ch?t. Ph?n ánh là s? tái t?o l?i nh?ng ??c ?i?m, tính ch?t c?a d?ng v?t ch?t này (d??i d?ng ?? thay ??i) trong m?t d?ng v?t ch?t khác. Quá tr?nh ph?n ánh bao hàm quá tr?nh thông tin, v?t nh?n tác ??ng (cái ph?n ánh là cái ch?a ??ng thông tin v? nh?ng s? v?t, hi?n t??ng) mang thông tin c?a v?t tác ??ng (cái ???c ph?n ánh là nh?ng s? v?t, hi?n t??ng c? th? c?a v?t ch?t) và ?ây là v?n ?? quan tr?ng ?? làm sáng t? ngu?n g?c t? nhiên c?a ? th?c.  

Các h?nh th?c ph?n ánh. a) Ph?n ánh c?a gi?i vô c? (g?m ph?n ánh v?t l? và ph?n ánh hoá h?c) là nh?ng ph?n ánh th? ??ng, không ??nh h??ng và không l?a ch?n. b) Ph?n ánh c?a th?c v?t là tính kích thích c) Ph?n ánh c?a ??ng v?t ?? có ??nh h??ng, l?a ch?n ?? nh? ?ó mà ??ng v?t thích nghi v?i môi tr??ng s?ng. Trong ph?n ánh c?a ??ng v?t có ph?n x? không ?i?u ki?n (b?n n?ng); ph?n x? có ?i?u ki?n (tác ??ng th??ng xuyên) ? ??ng v?t có th?n kinh trung ??ng t?o nên tâm l?. H?nh th?c ph?n ánh cao nh?t (ph?n ánh n?ng ??ng, sáng t?o) là ? th?c c?a con ng??i, ??c tr?ng cho m?t d?ng v?t ch?t có t? ch?c cao là n?o ng??i. Tóm l?i, s? phát tri?n c?a các h?nh th?c ph?n ánh g?n li?n v?i các tr?nh ?? t? ch?c v?t ch?t khác nhau và ? th?c n?y sinh t? các h?nh th?c ph?n ánh ?ó. Quan ?i?m trên c?a tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin v? ? th?c ch?ng l?i quan ?i?m c?a ch? ngh?a duy tâm tách r?i ý th?c kh?i ho?t ??ng c?a n?o ng??i, th?n bí hoá ? th?c; ??ng th?i ch?ng l?i quan ?i?m c?a ch? ngh?a duy v?t t?m th??ng cho r?ng n?o ti?t ra ? th?c t??ng t? nh? gan ti?t ra m?t.  

- Ngu?n g?c x? h?i c?a ? th?c (y?u t? ??)  

1) Lao ??ng là ho?t ??ng có m?c ?ích, có tính l?ch s?-x? h?i c?a con ng??i nh?m t?o ra c?a c?i ?? t?n t?i và phát tri?n; ??ng th?i lao ??ng c?ng t?o ra ??i s?ng tinh th?n phong phú và h?n th? n?a, lao ??ng giúp con ng??i hoàn thi?n chính m?nh. S? hoàn thi?n c?a ?ôi tay, vi?c bi?t ch? t?o công c? trong quá tr?nh lao ??ng làm cho ? th?c không ng?ng phát tri?n (b?ng cách tích l?y kinh nghi?m), t?o c? s? cho con ng??i nh?n th?c nh?ng tính ch?t m?i (???c suy ra t? nh?ng kinh nghi?m ?? có) c?a gi?i t? nhiên; d?n ??n n?ng l?c t? duy tr?u t??ng, kh? n?ng phán ?oán, suy lu?n d?n ???c h?nh thành và phát tri?n.  

2) Ngôn ng? (ti?ng nói, ch? vi?t). Trong quá tr?nh lao ??ng con ng??i liên k?t v?i nhau, t?o thành các m?i quan h? x? h?i t?t y?u và các m?i quan h? c?a các thành viên c?a x? h?i không ng?ng ???c c?ng c? và phát tri?n d?n ??n nhu c?u c?n thi?t "ph?i trao ??i v?i nhau ?i?u g? ??y" nên ngôn ng? xu?t hi?n. Ngôn ng? ra ??i tr? thành "cái v? v?t ch?t c?a ? th?c", thành ph??ng ti?n th? hi?n ? th?c. Nh? ngôn ng?, con ng??i khái quát hoá, tr?u t??ng hoá nh?ng kinh nghi?m ?? truy?n l?i cho nhau. Ngôn ng? là s?n ph?m c?a lao ??ng, ??n l??t nó, ngôn ng? l?i thúc ??y lao ??ng phát tri?n.  

b. B?n ch?t và k?t c?u c?a ? th?c 

- B?n ch?t c?a ? th?c. ?i?m xu?t phát ?? hi?u b?n ch?t c?a ý th?c là s? kh?ng ??nh ý th?c là s? ph?n ánh, là h?nh ?nh tinh th?n v? s? v?t, hi?n t??ng khách quan. ? th?c thu?c ph?m vi ch? quan, không có tính v?t ch?t, mà ch? là h?nh ?nh phi c?m tính c?a s? v?t, hi?n t??ng c?m tính ???c ph?n ánh. B?n ch?t c?a ý th?c th? hi?n ? s? ph?n ánh n?ng ??ng, sáng t?o th? gi?i khách quan vào b? n?o ng??i; là h?nh ?nh ch? quan v? th? gi?i khách quan. 

+ ? th?c là h?nh ?nh ch? quan v? th? gi?i khách quan b?i h?nh ?nh ?y tuy b? th? gi?i khách quan quy ??nh c? v? n?i dung l?n h?nh th?c th? hi?n; nh?ng th? gi?i ?y không c?n y nguyên nh? nó v?n có, mà ?? b? cái ch? quan c?a con ng??i c?i bi?n thông qua tâm t?, t?nh c?m, nguy?n v?ng, nhu c?u v.v. Theo C.Mác, ? th?c "ch?ng qua ch? là v?t ch?t ???c ?em chuy?n vào trong ??u óc con ng??i và ???c c?i bi?n ?i ? trong ?ó". Có th? nói, ? th?c ph?n ánh hi?n th?c, c?n ngôn ng? th? di?n ??t hi?n th?c và nói lên t? t??ng. Các t? t??ng ?ó ???c tín hi?u hoá trong m?t d?ng c? th? c?a v?t ch?t- là ngôn ng?- cái mà con ng??i có th? c?m giác ???c. Không có ngôn ng? th? ? th?c không th? h?nh thành và t?n t?i ???c. 

+ ? th?c là s? ph?n ánh n?ng ??ng, sáng t?o, th? hi?n ? ch?, ý th?c ph?n ánh th? gi?i có ch?n l?c- tùy thu?c vào m?c ?ích c?a ch? th? nh?n th?c. S? ph?n ánh ?ó nh?m n?m b?t b?n ch?t, quy lu?t v?n ??ng và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng; kh? n?ng v??t tr??c (d? báo) c?a ý th?c t?o nên s? l??ng tr??c nh?ng t?nh hu?ng s? gây tác ??ng t?t, x?u lên k?t qu? c?a ho?t ??ng mà con ng??i ?ang h??ng t?i. Có d? báo ?ó, con ng??i ?i?u ch?nh ch??ng tr?nh c?a m?nh sao cho phù h?p v?i d? ki?n xu h??ng phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng; xây d?ng các mô h?nh l? t??ng, ?? ra ph??ng pháp th?c hi?n phù h?p nh?m ??t k?t qu? t?i ?u. Nh? v?y, ý th?c không ch? ph?n ánh th? gi?i khách quan, mà c?n t?o ra th? gi?i khách quan.  

+ ? th?c là m?t hi?n t??ng x? h?i và mang b?n ch?t x? h?i. S? ra ??i và t?n t?i c?a ? th?c g?n li?n v?i ho?t ??ng th?c ti?n; ch?u s? chi ph?i không ch? c?a các quy lu?t sinh h?c, mà ch? y?u c?n c?a các quy lu?t x? h?i; do nhu c?u giao ti?p x? h?i và các ?i?u ki?n sinh ho?t hi?n th?c c?a x? h?i quy ??nh. V?i tính n?ng ??ng c?a m?nh, ? th?c sáng t?o l?i hi?n th?c theo nhu c?u c?a b?n thân và th?c ti?n x? h?i. ? các th?i ??i khác nhau, th?m chí ? cùng m?t th?i ??i, s? ph?n ánh (ý th?c) v? cùng m?t s? v?t, hi?n t??ng có s? khác nhau- theo các ?i?u ki?n v?t ch?t và tinh th?n mà ch? th? nh?n th?c ph? thu?c. 

+ Có th? nói quá tr?nh ? th?c g?m các giai ?o?n. 1) Trao ??i thông tin hai chi?u gi?a ch? th? v?i khách th? ph?n ánh; ??nh h??ng và ch?n l?c các thông tin c?n thi?t. 2) Mô h?nh hoá ??i t??ng trong t? duy ? d?ng h?nh ?nh tinh th?n, t?c là sáng t?o l?i khách th? ph?n ánh theo cách m? hoá s? v?t, hi?n t??ng v?t ch?t thành ? t??ng tinh th?n phi v?t ch?t. 3) Chuy?n mô h?nh t? t? duy ra hi?n th?c, t?c là quá tr?nh hi?n th?c hoá t? t??ng, thông qua ho?t ??ng th?c ti?n bi?n các ý t??ng tinh th?n phi v?t ch?t trong t? duy thành các s? v?t, hi?n t??ng v?t ch?t ngoài hi?n th?c. Trong giai ?o?n này, con ng??i l?a ch?n ph??ng pháp, công c? tác ??ng vào hi?n th?c khách quan nh?m th?c hi?n m?c ?ích c?a m?nh. 

- K?t c?u c?a ? th?c vô cùng ph?c t?p. Theo chi?u ngang, ? th?c g?m các y?u t? c?u thành nh? t?nh c?m, tri th?c, trong ?ó tri th?c là y?u t? quan tr?ng nh?t. 

+ T?nh c?m (tâm tr?ng, ??c v?ng, ? chí, ngh? l?c v.v) là nh?ng rung ??ng bi?u hi?n thái ?? c?a con ng??i ??i v?i nhau, v?i th?c t?i xung quanh và ??i v?i chính b?n thân m?nh. Là h?nh th?c ??c bi?t c?a s? ph?n ánh th?c t?i (gi?a con ng??i v?i nhau và gi?a con ng??i v?i th? gi?i khách quan); t?nh c?m tham gia vào m?i ho?t ??ng c?a con ng??i; là y?u t? quan tr?ng ?? ?i?u ch?nh các ho?t ??ng ?ó. T?nh c?m có tính ch? ??ng và tính th? ??ng. Có nhi?u h?nh th?c t?nh c?m, nh? t?nh c?m ??o ??c, t?nh c?m th?m m?, t?nh c?m tôn giáo v.v. Khi k?t h?p v?i tri th?c, t?nh c?m t?o nên ni?m tin 

+ ? chí là kh? n?ng huy ??ng t?i cao s?c m?nh tinh th?n c?a con ng??i. Nh? có ý chí, con ng??i t? ??u tranh v?i m?nh và ngo?i c?nh ?? kh?c ph?c nh?ng c?n tr? trong quá tr?nh hi?n th?c hóa m?c ?ích. Có th? coi ý chí s? ?i?u khi?n, ?i?u ch?nh hành vi c?a con ng??i ?? t? giác h??ng t?i m?c ?ích; t? làm ch? b?n thân và quy?t ?oán trong hành ??ng theo ni?m tin. "Ý th?c, ý chí, nhi?t t?nh và trí t??ng t??ng c?a hàng ch?c tri?u ng??i ???c cu?c ??u tranh giai c?p quy?t li?t nh?t khích l?" 

+ Tri th?c (s? hi?u bi?t v? các l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i) là k?t qu? quá tr?nh nh?n th?c c?a con ng??i v? th? gi?i hi?n th?c, tái hi?n trong t? duy nh?ng thu?c tính, nh?ng quy lu?t c?a th? gi?i ?y và di?n ??t chúng b?ng ngôn ng?. Tri th?c là ph??ng th?c t?n t?i c?a ? th?c và là ?i?u ki?n ?? ý th?c phát tri?n. "Ph??ng th?c mà theo ?ó ý th?c t?n t?i và theo ?ó m?t cái g? ?ó t?n t?i ??i v?i ý th?c là tri th?c. Tri th?c là hành vi duy nh?t c?a ? th?c. Cho nên m?t cái g? ?ó n?y sinh ra ??i v?i ý th?c ch?ng nào ? th?c bi?t cái ?ó". Tri th?c có nhi?u lo?i (v? t? nhiên, x? h?i, con ng??i), nhi?u c?p ?? [tri th?c th??ng (c?m tính, kinh nghi?m, ti?n khoa h?c), tri th?c khoa h?c (lý tính, lý lu?n và khoa h?c)] v.v. 

Theo chi?u d?c, ? th?c bao g?m t? ? th?c, vô th?c và ti?m th?c. 

+ T? ? th?c là nh?n th?c v? b?n thân thông qua quan h? v?i th? gi?i bên ngoài nh? ?ó, con ng??i nh?n th?c v? m?nh là m?t th?c th? ?ang t?n t?i, ho?t ??ng có c?m giác, có t? duy, có các hành vi ??o ??c phù h?p v?i quy t?c, chu?n m?c mà x? h?i ??t ra. Tr?nh ?? t? ý th?c nói lên tr?nh ?? phát tri?n c?a nhân cách, làm ch? b?n thân c?a con ng??i 

+ Vô th?c (xu?t hi?n do b?n n?ng và do rèn luy?n) là nh?ng tr?ng thái tâm l? n?m ngoài ph?m vi c?a l? trí, không do ? th?c ki?m soát ???c trong m?t lúc nào ??y. Trong ??i s?ng hàng ngày, có nh?ng hành vi, thái ?? ?ng x? c?a con ng??i ch?a có s? ?i?u khi?n c?a ý th?c và th??ng ???c bi?u hi?n thành nhi?u hi?n t??ng khác nhau nh? b?n n?ng, thôi miên, gi?c m?, nh? l?i, nói nh?u v.v. Các hi?n t??ng này ??u n?m trong ch?c n?ng chung là gi?i to? nh?ng ?c ch? c?a ho?t ??ng th?n kinh, góp ph?n l?p l?i th? cân b?ng trong ho?t ??ng tinh th?n c?a con ng??i 

+ Ti?m th?c là nh?ng tri th?c mà con ng??i ?? có ???c t? tr??c và tr? thành b?n n?ng, k? n?ng nh?ng n?m trong t?ng sâu c?a ý th?c, là ? th?c d??i d?ng ti?m ?n, do ?ó ti?m th?c có th? gây ra các ho?t ??ng tâm lý, nh?n th?c mà con ng??i không c?n ki?m soát chúng m?t cách tr?c ti?p. Ti?m th?c có vai tr? quan tr?ng trong ho?t ??ng tâm lý hàng ngày và trong t? duy khoa h?c (trong ho?t ??ng tâm lý; trong ho?t ??ng khoa h?c góp ph?n làm gi?m s? quá t?i c?a n?o trong vi?c x? l? tài li?u, thông tin, d? ki?n v.v).  

Các y?u t? c? b?n trên c?a ? th?c có m?i quan h? tác ??ng qua l?i v?i nhau, nh?ng tri th?c là y?u t? quan tr?ng nh?t c?a ? th?c; tri th?c không ch? là ph??ng th?c t?n t?i c?a ? th?c, mà c?n ??nh h??ng s? phát tri?n và quy ??nh m?c ?? bi?u hi?n c?a các y?u t? khác c?u thành ? th?c. 

3. M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a v?t ch?t v?i ? th?c 

a. Vai tr? c?a v?t ch?t ??i v?i ý th?c 

- V?t ch?t là cái th? nh?t, ? th?c là cái th? hai, ngh?a là v?t ch?t là cái có tr??c, ? th?c là cái có sau 

- V?t ch?t quy?t ??nh ý th?c c? v? n?i dung ph?n ánh l?n h?nh th?c bi?u hi?n. ?i?u này th? hi?n ? 1) v?t ch?t sinh ra ? th?c (? th?c là s?n ph?m c?a n?o ng??i; ? th?c có thu?c tính ph?n ánh c?a v?t ch?t) 2) v?t ch?t quy?t ??nh n?i dung c?a ý th?c (ý th?c là s? ph?n ánh th? gi?i v?t ch?t; n?i dung c?a ? th?c (k? c? t?nh c?m, ? chí v.v) ??u xu?t phát t? v?t ch?t; s? sáng t?o c?a ý th?c ??i h?i nh?ng ti?n ?? v?t ch?t và tuân theo các quy lu?t c?a v?t ch?t) 

- T?n t?i x? h?i (m?t h?nh th?c v?t ch?t ??c bi?t trong l?nh v?c x? h?i) quy?t ??nh ý th?c x? h?i (m?t h?nh th?c ? th?c ??c bi?t trong l?nh v?c x? h?i) 

- ? th?c là s? ph?n ánh th? gi?i v?t ch?t vào n?o ng??i trong d?ng h?nh ?nh ch? quan v? th? gi?i khách quan; h?nh th?c bi?u hi?n c?a ? th?c là ngôn ng? (m?t d?ng c? th? c?a v?t ch?t). 

b. Vai tr? c?a ? th?c ??i v?i v?t ch?t 

Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng kh?ng ??nh vai tr? quy ??nh c?a v?t ch?t ??i v?i ý th?c, ??ng th?i c?ng kh?ng ??nh s? tác ??ng ng??c l?i c?a ý th?c ??i v?i v?t ch?t. 

- S? tác ??ng này có th? theo h??ng tích c?c (khai thác, phát huy, thúc ??y ???c s?c m?nh v?t ch?t ti?m tàng ho?c nh?ng bi?n ??i c?a ?i?u ki?n, hoàn c?nh v?t ch?t theo h??ng có l?i cho con ng??i) th? hi?n qua vi?c ? th?c h??ng d?n con ng??i trong ho?t ??ng th?c ti?n. S? h??ng d?n ?ó xu?t hi?n ngay t? lúc con ng??i xác ??nh ??i t??ng, m?c tiêu, ph??ng h??ng và ph??ng pháp th?c hi?n nh?ng m?c tiêu ?? ra. Trong giai ?o?n này, ? th?c ??a l?i cho con ng??i nh?ng thông tin c?n thi?t v? ??i t??ng, v? các quy lu?t khách quan và h??ng d?n con ng??i phân tích, l?a ch?n kh? n?ng v?n d?ng nh?ng nh?ng quy lu?t ?ó trong hành ??ng. Nh? v?y, ý th?c h??ng d?n ho?t ??ng c?a con ng??i và thông qua các ho?t ??ng ?ó mà tác ??ng gián ti?p lên th?c t?i khách quan.  

- S? tác ??ng ng??c l?i c?a ý th?c ??i v?i v?t ch?t có th? theo h??ng tiêu c?c (làm suy gi?m, hao t?n s?c m?nh v?t ch?t ti?m tàng, k?m h?m quá tr?nh phát tri?n kinh t?-x? h?i, gây ?nh h??ng x?u ??n ??i s?ng c?a con ng??i) th? hi?n qua vi?c ? th?c có th? k?m h?m s?c m?nh c?i t?o hi?n th?c th?c khách quan c?a con ng??i, nh?t là trong l?nh v?c x? h?i, tr??c h?t do s? ph?n ánh không ??y ?? v? th? gi?i ?ó d?n ??n nh?ng sai l?m, duy ý chí. 

- Nh?ng y?u t? ?nh h??ng ??n s? tác ??ng c?a ý th?c ??i v?i v?t ch?t 1) N?u tính khoa h?c c?a ? th?c càng cao th? tính tích c?c c?a ? th?c càng l?n. Tr??c h?t, ?ó là ? th?c ph?i ph?n ánh ?úng hi?n th?c khách quan; ngh?a là con ng??i mu?n phát huy s?c m?nh c?a m?nh trong c?i t?o th? gi?i th? ph?i tôn tr?ng các quy lu?t khách quan, ph?i nh?n th?c ?úng, n?m v?ng, v?n d?ng ?úng và hành ??ng phù h?p v?i các quy lu?t khách quan. 2) S? tác ??ng c?a ý th?c ??i v?i v?t ch?t c?n ph? thu?c vào m?c ?ích s? d?ng ý th?c c?a con ng??i.  

B?n thân ? th?c không tr?c ti?p thay ??i ???c hi?n th?c mà ph?i thông qua ho?t ??ng c?a con ng??i. S?c m?nh c?a ý th?c tùy thu?c vào m?c ?? thâm nh?p vào qu?n chúng, vào các ?i?u ki?n v?t ch?t, vào hoàn c?nh khách quan mà trong ?ó ý th?c ???c th?c hi?n. Mu?n bi?n ??i và c?i t?o th? gi?i khách quan, ? th?c ph?i ???c con ng??i th?c hi?n trong th?c ti?n và ch? có nh? v?y, ? th?c m?i tr? thành l?c l??ng v?t ch?t.  

c. ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a m?i quan h? gi?a v?t ch?t v?i ? th?c 

Nguyên t?c khách quan, phát huy tính n?ng ??ng ch? quan trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. Nguyên t?c này yêu c?u  

1) M?c tiêu, ph??ng th?c ho?t ??ng c?a con ng??i ??u ph?i xu?t phát t? nh?ng ?i?u ki?n, hoàn c?nh th?c t?, ??c bi?t là c?a ?i?u ki?n v?t ch?t, kinh t?; tuân theo, xu?t phát, tôn tr?ng các quy lu?t khách quan (v?n có) c?a s? v?t, hi?n t??ng; c?n t?m nguyên nhân c?a các s? v?t, hi?n t??ng ? trong nh?ng ?i?u ki?n v?t ch?t khách quan c?a chúng; mu?n c?i t?o s? v?t, hi?n t??ng ph?i xu?t phát t? b?n thân s? v?t, hi?n t??ng ???c c?i t?o. Ch?ng t? t??ng ch? quan duy ý chí, nôn nóng, thi?u kiên nh?n mà bi?u hi?n c?a nó là tuy?t ??i hoá vai tr?, tác d?ng c?a nhân t? con ng??i; cho r?ng con ng??i có th? làm ???c t?t c? nh?ng g? mu?n mà không chú ? ??n s? tác ??ng c?a các quy lu?t khách quan, c?a các ?i?u ki?n v?t ch?t c?n thi?t.  

2) Phát huy tính n?ng ??ng, sáng t?o c?a ý th?c là nh?n m?nh tính ??c l?p t??ng ??i, tính tích c?c và n?ng ??ng c?a ý th?c ??i v?i v?t ch?t b?ng vi?c t?ng c??ng rèn luy?n, b?i d??ng t? t??ng, ? chí ph?n ??u v??n lên, tu d??ng ??o ??c v.v nh?m xây d?ng ??i s?ng tinh th?n lành m?nh. Ch?ng thái ?? th? ??ng, trông ch?, ? l?i vào hoàn c?nh khách quan d? r?i vào ch? ngh?a duy v?t siêu h?nh, ch? ngh?a duy v?t t?m th??ng; tuy?t ??i hóa v?t ch?t; coi th??ng t? t??ng, tri th?c r?i vào th?c d?ng h??ng th? v.v. 

Câu h?i ôn t?p 

1. V?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c? (khái ni?m; ??nh ngh?a; n?i dung. Ch? ngh?a duy v?t và ch? ngh?a duy tâm; tri?t h?c nh?t nguyên và tri?t h?c nh? nguyên. Thuy?t có th? bi?t; không th? bi?t và hoài nghi lu?n). 

2. B?n ch?t, n?i dung c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng? (các h?nh th?c c?a ch? ngh?a duy v?t; b?n ch?t, n?i dung ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng). 

3. ??nh ngh?a, n?i dung và ? ngh?a ??nh ngh?a v?t ch?t c?a V.I.Lênin? (các quan ni?m v? v?t ch?t trong tri?t h?c duy v?t tr??c Mác; các phát minh l?n trong v?t l? h?c cu?i th? k? XIX, ??u th? k? XX; ??nh ngh?a v?t ch?t c?a V.I.Lênin; các n?i dung c? b?n c?a ??nh ngh?a; ý ngh?a th? gi?i quan và ph??ng pháp lu?n c?a ??nh ngh?a). 

4. Các h?nh th?c và ph??ng th?c t?n t?i c?a v?t ch?t? (??nh ngh?a v?n ??ng c?a v?t ch?t; các h?nh th?c v?n ??ng c?a v?t ch?t. Không gian và th?i gian v?i v?n ??ng c?a v?t ch?t) 

5. Tính th?ng nh?t v?t ch?t c?a th? gi?i? (b?n ?) 

6. Ngu?n g?c c?a ? th?c? (ngu?n g?c t? nhiên; ngu?n g?c x? h?i) 

7. B?n ch?t c?a ? th?c? (b?n ch?t c?a ? th?c th? hi?n ? b?n ?) 

8. ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a m?i quan h? gi?a v?t ch?t v?i ? th?c? (vai tr? c?a v?t ch?t ??i v?i ý th?c; vai tr? c?a ? th?c ??i v?i v?t ch?t; nguyên t?c khách quan, phát huy tính n?ng ??ng ch? quan)./.

CH??NG 2. PHÉP BI?N CH?NG DUY V?T  

I. PHÉP BI?N CH?NG VÀ PHÉP BI?N CH?NG DUY V?T 

1. Phép bi?n ch?ng và các h?nh th?c c? b?n c?a phép bi?n ch?ng 

a. Khái ni?m bi?n ch?ng, phép bi?n ch?ng 

- S? ??i l?p gi?a quan ?i?m siêu h?nh và bi?n ch?ng trong vi?c nh?n th?c và c?i t?o th? gi?i. Trong l?ch s? phát tri?n c?a tri?t h?c t? th?i c? ??i ??n nay, v?n ?? t?n t?i c?a các s? v?t, hi?n t??ng luôn ???c quan tâm và c?n làm sáng t?. Các s? v?t, hi?n t??ng xung quanh ta và ngay c? b?n thân chúng ta t?n t?i trong m?i liên h? qua l?i, quy ??nh, chuy?n hoá l?n nhau hay t?n t?i tách r?i, bi?t l?p nhau? Các s? v?t, hi?n t??ng luôn v?n ??ng, phát tri?n hay t?n t?i trong tr?ng thái ??ng im, không v?n ??ng? v.v. Có nhi?u quan ?i?m khác nhau v? v?n ?? này, nh?ng suy ??n cùng ??u quy v? hai quan ?i?m chính ??i l?p nhau là siêu h?nh và bi?n ch?ng.  

+ Thu?t ng? "Siêu h?nh" có g?c t? ti?ng Hy L?p metaphysica, v?i ngh?a là "sau v?t l? h?c". Theo Arixt?t, ?ó là nh?ng hi?n t??ng "siêu v?t l?" thu?c l?nh v?c tinh th?n; là b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng mà ông g?i là "vô h?nh" hay "siêu h?nh". Theo ?ó, physica (v?t lý h?c) nghiên c?u s? v?t h?u h?nh mà con ng??i có th? nh?n bi?t b?ng c?m tính; c?n metaphysica (siêu h?nh h?c) nghiên c?u nh?ng nguyên th? mà con ng??i có th? nh?n bi?t b?ng các giác quan. T? th? k? XVI, thu?t ng? "siêu h?nh h?c" ??ng ngh?a v?i thu?t ng? "b?n th? lu?n"; c?n t? th? k? XVI ??n th? k? XVII, ph??ng pháp siêu h?nh gi? vai tr? quan tr?ng trong vi?c tích lu? tri th?c, ?em l?i cho con ng??i nhi?u tri th?c m?i, nh?t là v? toán h?c và c? h?c; nh?ng ch? t? khi Bêc?n (1561-1626) và v? sau là L?cc? (1632-1704) chuy?n ph??ng pháp nh?n th?c siêu h?nh t? khoa h?c t? nhiên sang tri?t h?c, th? siêu h?nh tr? thành ph??ng pháp ch? y?u c?a nh?n th?c. ??n th? k? XVIII, ph??ng pháp siêu h?nh không có kh? n?ng khái quát s? v?n ??ng, phát tri?n c?a th? gi?i vào nh?ng quy lu?t chung nh?t; không t?o kh? n?ng nh?n th?c th? gi?i trong ch?nh th? th?ng nh?t nên b? ph??ng pháp bi?n ch?ng duy tâm tri?t h?c c? ?i?n ??c ph? ??nh. Hêghen (1770-1831) là nhà tri?t h?c phê phán phép siêu h?nh k?ch li?t nh?t th?i b?y gi? và là ng??i ??u tiên khái quát h? th?ng quy lu?t c?a phép bi?n ch?ng duy tâm, ?em nó ??i l?p v?i phép siêu h?nh.  

Trong tri?t h?c c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng, siêu h?nh ???c hi?u theo ngh?a là ph??ng pháp xem xét s? t?n t?i c?a s? v?t, hi?n t??ng và s? ph?n ánh chúng vào t? duy con ng??i trong tr?ng thái bi?t l?p, n?m ngoài m?i liên h? v?i các s? v?t, hi?n t??ng khác và không bi?n ??i. ??c thù c?a siêu h?nh là tính m?t chi?u, tuy?t ??i hoá m?t này hay m?t kia; ph? nh?n các khâu trung gian, chuy?n hoá; do ?ó k?t qu? nghiên c?u ch? ?i t?i k?t lu?n "ho?c là ..., ho?c là ...", phi?n di?n; coi th? gi?i th?ng nh?t là b?c tranh không v?n ??ng, phát tri?n. Các nhà siêu h?nh ch? d?a vào nh?ng ph?n ?? tuy?t ??i không th? dung hoà ?? kh?ng ??nh có là có, không là không; ho?c t?n t?i ho?c không t?n t?i; s? v?t, hi?n t??ng không th? v?a là chính nó l?i v?a là cái khác nó; cái kh?ng ??nh và cái ph? ??nh tuy?t ??i bài tr? l?n nhau.  

+ Thu?t ng? "Bi?n ch?ng" có g?c t? ti?ng Hy L?p dialego (v?i ngh?a là ngh? thu?t ?àm tho?i, tranh lu?n). Theo ngh?a này, bi?n ch?ng là ngh? thu?t tranh lu?n nh?m t?m ra chân l? b?ng cách phát hi?n các mâu thu?n trong l?p lu?n c?a ??i ph??ng và ngh? thu?t b?o v? nh?ng l?p lu?n c?a m?nh. ??n Hêghen, thu?t ng? bi?n ch?ng ???c phát tri?n khá toàn di?n và ?? khái quát ???c m?t s? ph?m trù, quy lu?t c? b?n; nh?ng chúng ch?a ph?i là nh?ng quy lu?t chung nh?t v? t? nhiên, x? h?i và t? duy, mà m?i ch? là m?t s? quy lu?t ??c thù trong l?nh v?c tinh th?n. C.Mác, Ph.?ng ghen và V.I.Lênin ?? k? th?a, phát tri?n trên tinh th?n phê phán và sáng t?o nh?ng giá tr? trong l?ch s? t? t??ng bi?n ch?ng nhân lo?i ?? hoàn thi?n phép bi?n ch?ng; làm cho phép bi?n ch?ng tr? thành phép bi?n ch?ng duy v?t; thành khoa h?c nghiên c?u nh?ng quy lu?t chung nh?t v? m?i liên h? và s? v?n ??ng, phát tri?n c?a các s? v?t, hi?n t??ng trong c? ba l?nh v?c t? nhiên, x? h?i và t? duy. 

b. Các h?nh th?c c? b?n c?a phép bi?n ch?ng 

Phép bi?n ch?ng xu?t hi?n t? th?i c? ??i và t? ?ó ??n nay, l?ch s? phát tri?n c?a nó ?? tr?i qua nhi?u giai ?o?n khác nhau, g?n li?n v?i s? phát tri?n c?a khoa h?c, c?a th?c ti?n và nh?n th?c c?a con ng??i. 

- Phép bi?n ch?ng m?c m?c, ch?t phác c? ??i th? hi?n trong các h?c thuy?t tri?t h?c c? ??i. Trong ??o Ph?t, quan ni?m v? nhân duyên, vô ng?, vô th??ng ch?a ??ng nhi?u t? t??ng bi?n ch?ng khá sâu s?c. Trong thuy?t Âm-D??ng, Âm và D??ng t?n t?i trong m?i liên h? quy ??nh l?n nhau t?o ra s? th?ng nh?t gi?a cái b?t bi?n v?i cái bi?n ??i; gi?a cái duy nh?t v?i cái s? nhi?u, ?a d?ng, phong phú. Trong thuy?t Ng? hành, n?m y?u t? Kim-M?c-Thu?-Ho?-Th? t?n t?i trong m?i liên h? t??ng sinh, t??ng kh?c; chúng ràng bu?c, quy ??nh l?n nhau, t?o ra s? bi?n ??i trong v?n v?t. L?o T? (kho?ng th? k? VI tr.c.n) cho r?ng v?n v?t b? chi ph?i b?i hai lu?t ph? bi?n là quân b?nh và ph?n ph?c. Lu?t quân b?nh luôn gi? cho s? v?n ??ng c?a v?n v?t ???c cân b?ng theo m?t tr?t t? ?i?u hoà trong t? nhiên, không có g? thái quá, không có g? b?t c?p. Lu?t ph?n ph?c nói r?ng, cái g? phát tri?n t?t ?? th? s? tr? thành cái ??i l?p v?i nó v.v. Các nhà "bi?n ch?ng b?m sinh" tiêu bi?u c?a Hy L?p c? ??i là Hêraclít (540-480 tr.c.n), Xôcrát (470-399 tr.c.n), Platôn (427-347 tr.c.n), Arixt?t (384-322 tr.c.n) v.v. Theo Hêraclít, th? gi?i v?t ch?t t?n t?i trong s? h?nh thành, v?n ??ng v?nh vi?n c?a s? th?ng nh?t gi?a các m?t ??i l?p; c?ng gi?ng nh? s? chuy?n ??ng, ??u trôi ?i, ch?y ?i c?a m?t con sông mà ông ?? xây d?ng trong "H?c thuy?t v? d?ng ch?y" c?a m?nh và ông ?? xây d?ng ???c m?t s? ph?m trù c?a phép bi?n ch?ng nh? lôgôs (g?m lôgôs ch? quan và lôgôs khách quan) ?? lu?n bàn v? nh?ng quy lu?t khách quan c?a th? gi?i v?t ch?t và coi ?ó là n?i dung c? b?n c?a phép bi?n ch?ng. Xôcrát, ng??i ??u tiên s? d?ng thu?t ng? bi?n ch?ng theo ngh?a là ngh? thu?t tranh lu?n, h??ng các bên cùng quan tâm t?i v?n ?? ?ang tranh lu?n v?i m?c ?ích ??t ???c chân lý b?ng con ???ng ??i l?p các ý ki?n c?a h? qua h?nh th?c h?i-?áp. T? t??ng này ?? ???c phát tri?n h?n trong quan ni?m bi?n ch?ng c?a Platôn; ông cho r?ng phép bi?n ch?ng là ngh? thu?t t?m ra các khái ni?m ?úng, là thao tác lôgíc phân chia và g?n k?t các khái ni?m b?ng công c? h?i-?áp ?? xác ??nh ?úng các khái ni?m ?ó. Arixt?t ??a ra nhi?u t? t??ng v? ph?m trù, quy lu?t và xây d?ng các h?nh th?c c? b?n c?a t? duy; ??c bi?t là lôgíc h?nh th?c. "Nh?ng nhà tri?t h?c c? Hy L?p ??u là nh?ng nhà bi?n ch?ng b?m sinh, t? phát, và Arixt?t, b? óc bách khoa nh?t trong các nhà tri?t h?c ?y c?ng ?? nghiên c?u nh?ng h?nh th?c c?n b?n nh?t c?a t? duy bi?n ch?ng". Ph. ?ngghen kh?ng ??nh "H?nh th?c th? nh?t là tri?t h?c Hy L?p. Trong tri?t h?c này, t? duy bi?n ch?ng xu?t hi?n v?i tính ch?t thu?n phác t? nhiên ch?a b? khu?y ??ng b?i nh?ng tr? ng?i ?áng yêu" và ?ánh giá phép bi?n ch?ng Hy L?p c? ??i "n?u v? chi ti?t, ch? ngh?a siêu h?nh là ?úng h?n so v?i nh?ng ng??i Hy L?p, th? v? toàn th? nh?ng ng??i Hy L?p l?i ?úng h?n so v?i ch? ngh?a siêu h?nh". Cho dù c?n nhi?u h?n ch?, nh?ng nh?n chung, phép bi?n ch?ng c? ??i ?? coi th? gi?i là ch?nh th? th?ng nh?t; gi?a các b? ph?n c?a th? gi?i có m?i liên h? qua l?i, thâm nh?p, tác ??ng và quy ??nh l?n nhau, không ng?ng v?n ??ng, phát tri?n. Nh?ng n?i dung t? t??ng c? b?n c?a phép bi?n ch?ng Hy L?p c? ??i là c? s? ?? phép bi?n ch?ng phát tri?n lên các h?nh th?c cao h?n.  

- Phép bi?n ch?ng duy tâm trong tri?t h?c c? ?i?n ??c ra ??i vào cu?i th? k? XVIII, ??u th? k? XIX; kh?i ??u t? Cant? (1724-1804), qua Phíct? (1762-1814), Sêlinh (1775-1854) và phát tri?n ??n ??nh cao c? v? h?nh th?c l?n n?i dung trong phép bi?n ch?ng duy tâm c?a Hêghen (1770-1831), ng??i ?? "l?n ??u tiên ??t toàn b? th? gi?i t? nhiên, th? gi?i l?ch s? và th? gi?i tinh th?n vào d?ng quá tr?nh, ngh?a là trong s? v?n ??ng, thay ??i, c?i bi?n và phát tri?n không ng?ng, và th? m? ra m?i liên h? bên trong s? v?n ??ng và phát tri?n ?ó". Ph.?ngghen kh?ng ??nh ?ây là "h?nh th?c th? hai c?a phép bi?n ch?ng, h?nh th?c quen thu?c nh?t v?i các nhà khoa h?c t? nhiên ??c, là tri?t h?c c? ?i?n ??c t? Cant? ??n Hêghen" 

Trong tri?t h?c Hêghen, phép bi?n ch?ng duy tâm ???c phát tri?n ??n ??nh cao v?i h?nh th?c và n?i dung phong phú. V? h?nh th?c, phép bi?n ch?ng duy tâm c?a Hêghen ?? bao quát c? ba l?nh v?c, b?t ??u t? các ph?m trù lôgíc thu?n tu? ??n l?nh v?c t? nhiên và k?t thúc b?ng bi?n ch?ng c?a toàn b? quá tr?nh l?ch s?. V? n?i dung, Hêghen chia phép bi?n ch?ng thành t?n t?i, b?n ch?t và khái ni?m. T?n t?i là cái v? bên ngoài, tr?c ti?p, nông nh?t mà con ng??i có th? c?m giác và ???c c? th? hoá trong các ph?m trù ch?t, l??ng và ??. B?n ch?t là t?ng gián ti?p c?a th? gi?i, không th? nh?n bi?t ???c b?ng c?m giác, t?n t?i trong mâu thu?n ??i l?p v?i chính m?nh và ???c th? hi?n trong các ph?m trù hi?n t??ng-b?n ch?t, h?nh th?c-n?i dung, ng?u nhiên-t?t y?u, kh? n?ng-hi?n th?c v.v. C?n khái ni?m (mà hi?n thân c?a nó là gi?i h?u c?, s? s?ng) là s? th?ng nh?t gi?a t?n t?i v?i b?n ch?t, là cái v?a tr?c ti?p (có th? c?m giác ???c), v?a gián ti?p (không th? c?m giác ???c), ???c th? hi?n trong các ph?m trù cái ph? quát, cái ??c thù, cái ??n nh?t. Phép bi?n ch?ng trong giai ?o?n này là s? phát tri?n, ngh?a là s? chuy?n hoá t? cái tr?u t??ng ??n cái c? th?; t? ch?t này sang ch?t khác ???c th?c hi?n nh? gi?i quy?t mâu thu?n. Phát tri?n ???c coi là s? t? phát tri?n t?nh ti?n c?a ? ni?m tuy?t ??i, t? t?n t?i ??n b?n ch?t, t? b?n ch?t ??n khái ni?m, trong ?ó khái ni?m v?a là ch? th?, khách th?, v?a là ? ni?m tuy?t ??i. Hêghen coi phát tri?n là nguyên l? c? b?n nh?t c?a phép bi?n ch?ng v?i ph?m trù trung tâm là tha hoá và kh?ng ??nh tha hoá ???c di?n ra ? m?i n?i, m?i lúc trong c? t? nhiên, x? h?i và tinh th?n.  

Nh? v?y, các nhà bi?n ch?ng c? ?i?n ??c, mà Hêghen là ?i?n h?nh, ?? áp d?ng phép bi?n ch?ng vào nghiên c?u các l?nh v?c khác nhau c?a ??i s?ng x? h?i; qua ?ó ?? xây d?ng ???c h? th?ng ph?m trù, quy lu?t chung, th?ng nh?t, có lôgíc ch?t ch? c?a nh?n th?c tinh th?n, và trong ngh?a nào ?ó, là c?a c? hi?n th?c v?t ch?t. ?ó là nh?ng "h?t nhân h?p l?" và "l?p lánh m?m m?ng phôi thai c?a ch? ngh?a duy v?t" là "?? tr? l?i phép bi?n ch?ng, coi nó nh? m?t ph??ng pháp xem xét ??i l?p v?i ph??ng pháp siêu h?nh th? k? XVII, XVIII"; phép bi?n ch?ng ?ó ?? hoàn thành cu?c cách m?ng v? ph??ng pháp, nh?ng cu?c cách m?ng ?ó l?i ? t?n trên tr?i, ch? không ph?i trong cu?c s?ng hi?n th?c và do v?y, "h?c thuy?t c?a Hêghen ?? ?? m?t kho?ng ??t r?ng cho các quan ?i?m th?c ti?n có tính ch?t ??ng phái và h?t s?c khác nhau. Ng??i nào ??c bi?t d?a vào h? th?ng c?a Hêghen th? ng??i ?ó có th? là khá b?o th?, c?n ng??i nào cho ph??ng pháp bi?n ch?ng là ch? y?u, th? ng??i ?ó, v? chính tr? c?ng nh? v? tôn giáo, ??u có th? thu?c vào phái ph?n ??i c?c ?oan nh?t". Nh?ng k?t lu?n c?a phép bi?n ch?ng duy tâm trong tri?t h?c c? ?i?n ??c ch? là nh?ng ph?ng ?oán tài t?nh v? "bi?n ch?ng c?a s? v?t trong bi?n ch?ng c?a khái ni?m" nên khi khoa h?c t? nhiên phát tri?n sang giai ?o?n t?ng quát, nghiên c?u quá tr?nh phát sinh, phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng trên quan ?i?m duy v?t, th? nó ch? c?n là b??c quá ?? chuy?n th? gi?i quan và l?p tr??ng t? ch? ngh?a duy v?t siêu h?nh sang th? gi?i quan khoa h?c duy v?t bi?n ch?ng. 

- Phép bi?n ch?ng duy v?t. Tính tr?c quan c?a phép bi?n ch?ng t? phát trong tri?t h?c c? ??i và tính duy tâm trong tri?t h?c c? ?i?n ??c là nh?ng h?n ch? c?n ph?i kh?c ph?c. C.Mác và Ph.?ngghen ?? k? th?a và phát tri?n sáng t?o nh?ng "h?t nhân h?p l?" trong l?ch s? t? t??ng tri?t h?c nhân lo?i, c?i t?o phê phán phép bi?n ch?ng duy tâm c?a Hêghen ?? t?o ra phép bi?n ch?ng duy v?t và ?ây là giai ?o?n cao nh?t c?a phép bi?n ch?ng trong l?ch s? tri?t h?c. "Có th? nói r?ng h?u nh? ch? có Mác và tôi là nh?ng ng??i ?? c?u phép bi?n ch?ng t? giác thoát kh?i tri?t h?c duy tâm ??c và ??a nó vào trong quan ni?m duy v?t v? t? nhiên và v? l?ch s?". 

c. Bi?n ch?ng khách quan và bi?n ch?ng ch? quan  

- Bi?n ch?ng khách quan ch? bi?n ch?ng c?a b?n thân các s? v?t, hi?n t??ng t?n t?i ??c l?p ? bên ngoài ? th?c con ng??i. Nh?ng v?n ?? n?n móng, b?n ch?t c?a bi?n ch?ng khách quan là các tr?nh ?? c?a các t? ch?c v?t ch?t; là các h?nh th?c v?n ??ng khác nhau v? ch?t ???c quy ??nh b?ng nh?ng thay ??i v? l??ng; là s? h?nh thành s? s?ng và xu?t hi?n d?ng v?t ch?t bi?t t? duy; là s? chuy?n hoá t? t? nhiên vào x? h?i. Bi?n ch?ng khách quan ???c th? hi?n trong khoa h?c b?ng quy lu?t b?o toàn và chuy?n hoá n?ng l??ng; thuy?t ti?n hoá; thuy?t t? bào; h? th?ng tu?n hoàn các nguyên t? hoá h?c; thuy?t t??ng ??i; thuy?t l??ng t?; h?c thuy?t v? gien v.v. Trong x? h?i, v?n ?? quan tr?ng nh?t c?a bi?n ch?ng khách quan là bi?n ch?ng gi?a ch? th? v?i khách th? trong l?ch s?; m?i quan h? tác ??ng qua l?i gi?a x? h?i v?i t? nhiên; gi?a l?c l??ng s?n xu?t v?i quan h? s?n xu?t; gi?a c? s? h? t?ng v?i ki?n trúc th??ng t?ng; ch? ra m?i giai ?o?n trong quá tr?nh phát tri?n x? h?i ??u mang tính k? th?a và là quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên.  

- Bi?n ch?ng ch? quan ch? t? duy bi?n ch?ng và bi?n ch?ng c?a quá tr?nh ph?n ánh hi?n th?c khách quan vào n?o ng??i. Bi?n ch?ng ch? quan m?t m?t ph?n ánh quá tr?nh bi?n ch?ng c?a gi?i t? nhiên, m?t khác ph?n ánh quá tr?nh bi?n ch?ng c?a t? duy. Nh?ng nguyên l?, quy lu?t, ph?m trù c?a phép bi?n ch?ng duy v?t ph?n ánh b?n ch?t th? gi?i khách quan mà "t? trong l?ch s? c?a gi?i t? nhiên và l?ch s? c?a x? h?i loài ng??i mà ng??i ta rút ra ???c các quy lu?t c?a bi?n ch?ng". Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng kh?ng ??nh t? duy c?a con ng??i và th? gi?i khách quan cùng ph? thu?c vào m?t lo?i quy lu?t, b?i v?y chúng không th? mâu thu?n v?i nhau. C?ng c?n phân bi?t bi?n ch?ng ch? quan v?i phép bi?n ch?ng duy tâm, t? bi?n c?a Hêghen; Hêghen xu?t phát t? b?n ch?t c?a các khái ni?m ?? suy ra b?n ch?t c?a các s? v?t, hi?n t??ng, c?n bi?n ch?ng ch? quan th? ng??c l?i v?i Hêghen. 

Trong Bi?n ch?ng c?a t? nhiên, Ph.?ngghen ch? r? ??i h?i ??i v?i t? duy khoa h?c là ph?i v?a phân ??nh r? ràng, v?a ph?i th?y s? th?ng nh?t gi?a bi?n ch?ng khách quan v?i bi?n ch?ng ch? quan. Bi?n ch?ng khách quan quy ??nh bi?n ch?ng ch? quan, t?c b?n thân s? v?t, hi?n t??ng trong th? gi?i t?n t?i bi?n ch?ng nh? th? nào th? t? duy, nh?n th?c c?a con ng??i v? s? v?t, hi?n t??ng ?y c?ng ph?i ph?n ánh chúng nh? th? ?y. "Bi?n ch?ng g?i là khách quan th? chi ph?i toàn b? gi?i t? nhiên, c?n bi?n ch?ng g?i là ch? quan, t?c t? duy bi?n ch?ng, th? ch? là ph?n ánh s? chi ph?i trong toàn b? gi?i t? nhiên, c?a s? v?n ??ng thông qua nh?ng m?t ??i l?p, t?c là nh?ng m?t, thông qua s? ??u tranh th??ng xuyên c?a chúng và s? chuy?n hoá cu?i cùng t? m?t ??i l?p này thành m?t ??i l?p kia, t??ng t? v?i nh?ng h?nh th?c cao h?n, ?? quy ??nh s? s?ng c?a gi?i t? nhiên".  

2. Phép bi?n ch?ng duy v?t 

a. Khái ni?m phép bi?n ch?ng duy v?t 

Theo Ph.?ngghen, "Phép bi?n ch?ng là khoa h?c v? s? liên h? ph? bi?n", "là môn khoa h?c v? nh?ng quy lu?t ph? bi?n c?a s? v?n ??ng và s? phát tri?n c?a t? nhiên, c?a x? h?i loài ng??i và c?a t? duy". V.I.Lênin coi "Phép bi?n ch?ng, t?c là h?c thuy?t v? s? phát tri?n, d??i h?nh th?c hoàn b? nh?t, sâu s?c nh?t và không phi?n di?n, h?c thuy?t v? tính t??ng ??i c?a nh?n th?c c?a con ng??i ph?n ánh v?t ch?t luôn luôn phát tri?n không ng?ng". H? Chí Minh ?ánh giá "Ch? ngh?a Mác có ?u ?i?m là ph??ng pháp làm vi?c bi?n ch?ng". Có th? hi?u phép bi?n ch?ng duy v?t là khoa h?c nghiên c?u nh?ng m?i liên h? ph? bi?n c? b?n, nh?ng quy lu?t chung nh?t (ph? bi?n) c?a s? v?n ??ng, phát tri?n c?a t? nhiên, x? h?i và t? duy. 

Phép bi?n ch?ng duy v?t ???c xây d?ng trên n?n t?ng th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng; là s? th?ng nh?t h?u c? gi?a th? gi?i quan duy v?t v?i ph??ng pháp bi?n ch?ng; gi?a l? lu?n nh?n th?c v?i lôgíc bi?n ch?ng. ?ó là cu?c cách m?ng trong ph??ng pháp t? duy tri?t h?c, khác v? ch?t so v?i các ph??ng pháp t? duy tr??c ?ó; là "ph??ng pháp mà ?i?u c?n b?n là nó xem xét nh?ng s? v?t và nh?ng ph?n ánh c?a chúng trong t? t??ng, trong m?i liên h? qua l?i l?n nhau gi?a chúng, trong s? ràng bu?c, s? v?n ??ng, s? phát sinh và s? tiêu vong c?a chúng". Ph??ng pháp bi?n ch?ng duy v?t m?m d?o, linh ho?t; th?a nh?n trong nh?ng tr??ng h?p c?n thi?t, bên c?nh cái "ho?c là ... ho?c là...", c?n có c? cái "v?a là ... v?a là...". Do v?y, ?ó là ph??ng pháp khoa h?c, v?a kh?c ph?c ???c nh?ng h?n ch? c?a phép bi?n ch?ng c? ??i, ??y lùi ph??ng pháp siêu h?nh v?a c?i t?o phép bi?n ch?ng duy tâm ?? tr? thành ph??ng pháp lu?n chung nh?t c?a nh?n th?c khoa h?c và th?c ti?n cách m?ng.  

b. Nh?ng ??c tr?ng và vai tr? c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t 

- ??c tr?ng c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t th? hi?n ?  

+ S? th?ng nh?t gi?a n?i dung th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng v?i ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t t?o nên công c? không nh?ng gi?i thích th? gi?i, mà c?n nh?n th?c và c?i t?o th? gi?i 

+ S? th?ng nh?t gi?a tính khoa h?c v?i tính cách m?ng, gi?a l? lu?n v?i th?c ti?n t?o nên s? ph?n ánh ?úng quy lu?t, ?ng h? s? v?n ??ng, phát tri?n h?p quy lu?t 

Ngoài hai ??c tr?ng c? b?n trên, phép bi?n ch?ng duy v?t có ??c ?i?m là h? th?ng các nguyên l?, quy lu?t, ph?m trù c?a nó ph?n ánh s? v?n ??ng khách quan c?a các s? v?t, hi?n t??ng trong c? ba l?nh v?c t? nhiên, x? h?i và t? duy nên các quy lu?t c?a phép bi?n ch?ng duy v?t v?a là quy lu?t c?a th? gi?i khách quan, v?a là quy lu?t c?a nh?n th?c. "Phép bi?n ch?ng ?? ???c coi là khoa h?c v? nh?ng quy lu?t ph? bi?n nh?t c?a m?i v?n ??ng. ?i?u ?ó có ngh?a là nh?ng quy lu?t ?y ph?i có hi?u l?c ??i v?i v?n ??ng trong gi?i t? nhiên và trong l?ch s? loài ng??i c?ng nh? v?i v?n ??ng c?a t? duy. M?t quy lu?t nh? th? có th? nh?n th?c trong hai l?nh v?c c?a ba l?nh v?c ?ó, hay th?m chí trong c? ba l?nh v?c".  

- Vai tr? c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t th? hi?n ?  

+ S? ra ??i c?a phép bi?n ch?ng duy v?t kh?c ph?c ???c nh?ng h?n ch? c?a phép bi?n ch?ng m?c m?c, ch?t phác c? ??i và phép bi?n ch?ng duy tâm c?a Hêghen 

+ Phép bi?n ch?ng th?c s? tr? thành khoa h?c nghiên c?u nh?ng quy lu?t ph? bi?n c?a s? v?n ??ng và s? phát tri?n c?a t? nhiên, c?a x? h?i loài ng??i và c?a t? duy con ng??i 

+ Do v?a là h? th?ng l? lu?n khái quát s? v?n ??ng, phát tri?n c?a các s? v?t, hi?n t??ng c?a th? gi?i v?t ch?t, v?a có ch?c n?ng ph??ng pháp lu?n, nên phép bi?n ch?ng duy v?t nêu ra ???c các nguyên t?c ??nh h??ng ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n c?a con ng??i. 

+ Phép bi?n ch?ng duy v?t ?em l?i tính t? giác cao trong m?i ho?t ??ng c?a con ng??i. M?i nguyên l?, quy lu?t, ph?m trù c?a phép bi?n ch?ng ??u ???c xây d?ng trên l?p tr??ng duy v?t; m?i lu?n ?i?m c?a phép bi?n ch?ng duy v?t là k?t qu? cu?i cùng c?a s? nghiên c?u, ???c rút ra t? gi?i t? nhiên và trong l?ch s? x? h?i loài ng??i; ???c lu?n gi?i trên c? s? khoa h?c; ???c chu?n b? b?ng s? phát tri?n tr??c ?ó c?a khoa h?c t? nhiên. V? v?y, phép bi?n ch?ng duy v?t ?? ??a phép bi?n ch?ng t? t? phát ??n t? giác. 

N?i dung c?a phép bi?n ch?ng duy v?t h?t s?c phong phú, phù h?p v?i ??i t??ng nghiên c?u là các m?i liên h? ph? bi?n và s? v?n ??ng, phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng trong c? ba l?nh v?c t? nhiên, x? h?i, t? duy và t? trong nh?ng l?nh v?c ?y rút ra ???c nh?ng quy lu?t c?a m?nh. N?i dung c?a phép bi?n ch?ng duy v?t g?m hai nguyên l?, sáu c?p ph?m trù và ba quy lu?t c? b?n. S? phân bi?t gi?a các nguyên l? v?i các ph?m trù, quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t càng làm r? ? ngh?a c? th? c?a chúng. Hai nguyên l? khái quát tính bi?n ch?ng chung nh?t c?a th? gi?i; các ph?m trù ph?n ánh m?i liên h?, s? tác ??ng bi?n ch?ng gi?a các m?t c?a s? v?t, hi?n t??ng, chúng là nh?ng m?i liên h? có tính quy lu?t trong t?ng c?p; c?n các quy lu?t nghiên c?u các m?i liên h? và khuynh h??ng phát tri?n trong th? gi?i s? v?t, hi?n t??ng ?? ch? ra ngu?n g?c, cách th?c, khuynh h??ng c?a s? v?n ??ng, phát tri?n. ?i?u này càng th? hi?n r? nh?ng khía c?nh phong phú c?a s? v?n ??ng và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng.  

II. CÁC NGUYÊN L? C? B?N C?A PHÉP BI?N CH?NG DUY V?T 

1. Nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n  

a. Khái ni?m m?i liên h?; m?i liên h? ph? bi?n  

Trong phép bi?n ch?ng duy v?t, m?i liên h? dùng ?? khái quát s? quy ??nh, tác ??ng qua l?i, chuy?n hoá l?n nhau gi?a các m?t c?a m?t s? v?t, hi?n t??ng trong th? gi?i. C? s? lý lu?n c?a m?i liên h? ph? bi?n là tính th?ng nh?t v?t ch?t c?a th? gi?i; theo ?ó các s? v?t, hi?n t??ng dù có ?a d?ng, khác nhau ??n th? nào ?i ch?ng n?a, th? chúng c?ng ch? là nh?ng d?ng c? th? khác nhau c?a m?t th? gi?i v?t ch?t duy nh?t.  

b. Tính ch?t c?a các m?i liên h? ph? bi?n  

- Tính khách quan. Phép bi?n ch?ng duy v?t kh?ng ??nh tính khách quan c?a các m?i liên h?, tác ??ng c?a b?n thân th? gi?i v?t ch?t. Các m?i liên h? th? hi?n m?nh trong s? tác ??ng gi?a các s? v?t, hi?n t??ng v?t ch?t v?i nhau. Có m?i liên h? gi?a s? v?t, hi?n t??ng v?i cái tinh th?n. Có cái liên h? gi?a nh?ng hi?n t??ng tinh th?n v?i nhau, nh? m?i liên h? và tác ??ng gi?a các h?nh th?c c?a quá tr?nh nh?n th?c. Các m?i liên h?, tác ??ng ?ó, suy cho ??n cùng, ??u là s? ph?n ánh m?i liên h? l?n nhau gi?a các s? v?t, hi?n t??ng c?a th? gi?i khách quan 

- Tính ph? bi?n. M?i liên h? qua l?i, quy ??nh, chuy?n hoá l?n nhau không nh?ng di?n ra ? m?i s? v?t, hi?n t??ng trong t? nhiên, trong x? h?i, trong t? duy, mà c?n di?n ra ??i v?i các m?t, các y?u t?, các quá tr?nh c?a m?i s? v?t, hi?n t??ng 

- Tính ?a d?ng, phong phú. Có nhi?u m?i liên h?. Có m?i liên h? v? m?t không gian và c?ng có m?i liên h? v? m?t th?i gian gi?a các s? v?t, hi?n t??ng. Có m?i liên h? chung tác ??ng lên toàn b? hay trong nh?ng l?nh v?c r?ng l?n c?a th? gi?i. Có m?i liên h? riêng ch? tác ??ng trong t?ng l?nh v?c, t?ng s? v?t và hi?n t??ng c? th?. Có m?i liên h? tr?c ti?p gi?a nhi?u s? v?t, hi?n t??ng, nh?ng c?ng có nh?ng m?i liên h? gián ti?p. Có m?i liên h? t?t nhiên, c?ng có m?i liên h? ng?u nhiên. Có m?i liên h? b?n ch?t c?ng có m?i liên h? ch? ?óng vai tr? ph? thu?c (không b?n ch?t). Có m?i liên h? ch? y?u và có m?i liên h? th? y?u v.v chúng gi? nh?ng vai tr? khác nhau quy ??nh s? v?n ??ng, phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng. Do v?y, nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n khái quát ???c toàn c?nh th? gi?i trong nh?ng m?i liên h? ch?ng ch?t gi?a các s? v?t, hi?n t??ng c?a nó. Tính vô h?n c?a th? gi?i khách quan; tính có h?n c?a s? v?t, hi?n t??ng trong th? gi?i ?ó ch? có th? gi?i thích ???c trong m?i liên h? ph? bi?n, ???c quy ??nh b?ng nhi?u m?i liên h? có h?nh th?c, vai tr? khác nhau.  

c. ? ngh?a ph??ng pháp lu?n  

- T? nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t, rút ra nguyên t?c toàn di?n trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. Nguyên t?c này yêu c?u xem xét s? v?t, hi?n t??ng  

1) trong ch?nh th? th?ng nh?t c?a t?t c? các m?t, các b? ph?n, các y?u t?, các thu?c tính cùng các m?i liên h? c?a chúng 

2) trong m?i liên h? gi?a s? v?t, hi?n t??ng này v?i s? v?t, hi?n t??ng khác và v?i môi tr??ng xung quanh, k? c? các m?t c?a các m?i liên h? trung gian, gián ti?p 

3) trong không gian, th?i gian nh?t ??nh, ngh?a là ph?i nghiên c?u quá tr?nh v?n ??ng c?a s? v?t, hi?n t??ng trong quá kh?, hi?n t?i và phán ?oán c? t??ng lai c?a nó. Nguyên t?c toàn di?n ??i l?p v?i quan ?i?m phi?n di?n ch? th?y m?t này mà không th?y các m?t khác; ho?c chú ? ??n nhi?u m?t nh?ng l?i xem xét tràn lan, dàn ??u, không th?y m?t b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng r?i vào thu?t ngu? bi?n (c? ? ?ánh tráo các m?i liên h? c? b?n thành không c? b?n ho?c ng??c l?i) và ch? ngh?a chi?t trung (l?p ghép vô nguyên t?c các m?i liên h? trái ng??c nhau vào m?t m?i liên h? ph? bi?n). 

- T? nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t, c?n rút ra nguyên t?c l?ch s?-c? th? trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. Nguyên t?c này yêu c?u xem xét s? v?t, hi?n t??ng trong nh?ng m?i liên h? c? th?, có tính ??n l?ch s? h?nh thành, t?n t?i, d? báo xu h??ng phát tri?n c?a s? v?t hi?n t??ng. C? s? l? lu?n c?a nguyên t?c này là không gian, th?i gian v?i v?n ??ng c?a v?t ch?t, là quan ni?m chân l? là c? th? và chính nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n. 

2. Nguyên l? v? s? phát tri?n 

a. Khái ni?m phát tri?n 

Trong phép bi?n ch?ng duy v?t, nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n th?ng nh?t h?u c? v?i nguyên l? v? s? phát tri?n, b?i liên h? c?ng là v?n ??ng, không có v?n ??ng s? không có s? phát tri?n nào. Phát tri?n xu?t hi?n trong quá tr?nh gi?i quy?t mâu thu?n khách quan v?n có c?a s? v?t, hi?n t??ng; là s? th?ng nh?t gi?a ph? ??nh nh?ng y?u t? không c?n phù h?p và k? th?a có ch?n l?c, c?i t?o cho phù h?p c?a s? v?t, hi?n t??ng c? trong s? v?t, hi?n t??ng m?i. 

Phát tri?n là quá tr?nh v?n ??ng ?i lên t? th?p ??n cao, t? kém hoàn thi?n ??n hoàn thi?n h?n. Quá tr?nh ?ó v?a di?n ra d?n d?n, v?a nh?y v?t làm cho s? v?t, hi?n t??ng c? m?t ?i, s? v?t, hi?n t??ng m?i v? ch?t ra ??i. Ngu?n g?c c?a s? phát tri?n n?m ? mâu thu?n bên trong c?a s? v?t, hi?n t??ng; ??ng l?c c?a s? phát tri?n là vi?c gi?i quy?t mâu thu?n ?ó.  

b. Tính ch?t c?a s? phát tri?n 

- Tính khách quan. Ngu?n g?c và ??ng l?c c?a s? phát tri?n n?m trong b?n thân s? v?t, hi?n t??ng 

- Tính ph? bi?n. S? phát tri?n di?n ra trong c? t? nhiên, x? h?i và t? duy 

- Tính k? th?a. S? v?t, hi?n t??ng m?i ra ??i t? s? ph? ??nh có tính k? th?a s? v?t, hi?n t??ng c?; trong s? v?t, hi?n t??ng m?i c?n gi? l?i, có ch?n l?c và c?i t?o nh?ng m?t c?n thích h?p, chuy?n sang s? v?t, hi?n t??ng m?i, g?t b? nh?ng m?t tiêu ?? l?i th?i, l?c h?u c?a s? v?t, hi?n t??ng c? c?n tr? s? phát tri?n 

- Tính ?a d?ng, phong phú. Tuy s? phát tri?n di?n ra trong m?i l?nh v?c (t? nhiên, x? h?i và t? duy), nh?ng m?i s? v?t, hi?n t??ng l?i có quá tr?nh phát tri?n không gi?ng nhau. Tính ?a d?ng và phong phú c?a s? phát tri?n c?n ph? thu?c vào không gian và th?i gian, vào các y?u t?, ?i?u ki?n tác ??ng lên s? phát tri?n ?ó. 

c. ? ngh?a ph??ng pháp lu?n  

T? nguyên l? v? s? phát tri?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t, rút ra nguyên t?c phát tri?n trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. Nguyên t?c phát tri?n yêu c?u  

1) ??t s? v?t, hi?n t??ng trong s? v?n ??ng; phát hi?n ???c các xu h??ng bi?n ??i, phát tri?n c?a nó ?? không ch? nh?n th?c s? v?t, hi?n t??ng ? tr?ng thái hi?n t?i, mà c?n d? báo ???c khuynh h??ng phát tri?n c?a nó 

2) Nh?n th?c s? phát tri?n là quá tr?nh tr?i qua nhi?u giai ?o?n, t? th?p ??n cao, t? ??n gi?n ??n ph?c t?p, t? kém hoàn thi?n ??n hoàn thi?n h?n. M?i giai ?o?n phát tri?n có nh?ng ??c ?i?m, tính ch?t, h?nh th?c khác nhau nên c?n t?m ra nh?ng h?nh th?c, ph??ng pháp tác ??ng phù h?p ?? ho?c thúc ??y, ho?c k?m h?m s? phát tri?n ?ó 

3) Trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n ph?i nh?y c?m, s?m phát hi?n và ?ng h? s? v?t, hi?n t??ng m?i h?p quy lu?t, t?o ?i?u ki?n cho nó phát tri?n; ph?i ch?ng l?i quan ?i?m b?o th?, tr? tr?, ??nh ki?n v.v b?i nhi?u khi s? v?t, hi?n t??ng m?i th?t b?i t?m th?i, t?o nên con ???ng phát tri?n quanh co, ph?c t?p 

4) Trong quá tr?nh thay th? s? v?t, hi?n t??ng c? b?ng s? v?t, hi?n t??ng m?i ph?i bi?t k? th?a nh?ng y?u t? tích c?c ?? ??t ???c t? cái c? và phát tri?n sáng t?o chúng trong ?i?u ki?n m?i. 

Phát tri?n là nguyên t?c chung nh?t ch? ??o ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n; nguyên t?c này giúp chúng ta nh?n th?c ???c r?ng, mu?n n?m ???c b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng, n?m ???c khuynh h??ng phát tri?n c?a chúng th? "ph?i xét s? v?t trong s? phát tri?n, trong s? t? v?n ??ng (...) trong s? bi?n ??i c?a nó". 

III. CÁC C?P PH?M TRÙ C? B?N C?A PHÉP BI?N CH?NG DUY V?T 

Khái ni?m là m?t h?nh th?c c?a t? duy tr?u t??ng, ph?n ánh nh?ng m?i liên h? và thu?c tính b?n ch?t, ph? bi?n c?a m?t t?p h?p các s? v?t, hi?n t??ng nào ?ó. Khái ni?m có vai tr? quan tr?ng trong t? duy khoa h?c b?i nó là v?t li?u t?o thành ? th?c, t? t??ng; là ph??ng ti?n ?? con ng??i tích l?y thông tin, suy ngh? và trao ??i tri th?c v?i nhau. Ph?m trù là khái ni?m r?ng nh?t, ph?n ánh nh?ng m?t, nh?ng thu?c tính, nh?ng m?i liên h? chung, c? b?n nh?t c?a các s? v?t, hi?n t??ng thu?c m?t l?nh v?c hi?n th?c nh?t ??nh. Các ph?m trù c?a phép bi?n ch?ng duy v?t nh? v?t ch?t, ? th?c, ch?t, l??ng, mâu thu?n, nguyên nhân, k?t qu?, kh? n?ng, hi?n th?c v.v là nh?ng khái ni?m chung nh?t, ph?n ánh nh?ng m?t, nh?ng thu?c tính, nh?ng m?i liên h? c? b?n nh?t c?a toàn b? th? gi?i hi?n th?c (bao g?m c? t? nhiên, x? h?i và t? duy). 

Các c?p ph?m trù c?a phép bi?n ch?ng duy v?t là s? th? hi?n m?t s? m?i liên h? ph? bi?n c? b?n. Chúng h?nh thành và phát tri?n trong quá tr?nh ho?t ??ng nh?n th?c và c?i t?o t? nhiên, x? h?i c?a con ng??i. T? ?i?m xu?t phát là th? gi?i khách quan t?n t?i ??c l?p v?i ý th?c con ng??i, luôn v?n ??ng, phát tri?n, liên h?, chuy?n hoá l?n nhau, phép bi?n ch?ng duy v?t kh?ng ??nh, các ph?m trù ph?n ánh nh?ng s? v?t, hi?n t??ng c?a th? gi?i khách quan c?ng ph?i v?n ??ng và phát tri?n ?? ph?n ánh ?úng ??n và ??y ?? v? nh?ng s? v?t, hi?n t??ng c?a th? gi?i khách quan ?ó. ??ng th?i s? nh?n th?c c?a con ng??i v? các s? v?t, hi?n t??ng ngày càng tr? nên sâu s?c h?n nên phép bi?n ch?ng duy v?t ngày càng ???c b? sung thêm nh?ng ph?m trù m?i. Nh? v?y, các ph?m trù c?a phép bi?n ch?ng duy v?t không ph?i là m?t h? th?ng b?t bi?n, mà chúng phát tri?n cùng v?i s? phát tri?n c?a khoa h?c. M?i liên h? gi?a các ph?m trù c?a các ngành khoa h?c v?i các ph?m trù c?a phép bi?n ch?ng là m?i quan h? gi?a cái chung v?i cái riêng.  

N?u các c?p ph?m trù cái riêng và cái chung, t?t nhiên-ng?u nhiên; b?n ch?t-hi?n t??ng là c? s? ph??ng pháp lu?n c?a các ph??ng pháp phân tích và t?ng h?p; di?n d?ch và quy n?p; khái quát hoá, tr?u t??ng hoá ?? t? ?ó nh?n th?c ???c toàn b? các m?i liên h? theo h? th?ng; c?n các c?p ph?m trù nguyên nhân-k?t qu?; kh? n?ng-hi?n th?c là c? s? ph??ng pháp lu?n ch? ra các m?i liên h? và s? phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng là m?t quá tr?nh t? nhiên th? c?p ph?m trù n?i dung-h?nh th?c là c? s? ph??ng pháp lu?n ?? xây d?ng các h?nh th?c t?n t?i trong s? ph? thu?c vào n?i dung, ph?n ánh tính ?a d?ng c?a các ph??ng pháp nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n.  

1. Cái riêng và cái chung. Cái riêng (cái ??c thù) là ph?m trù dùng ?? ch? m?t s? v?t, hi?n t??ng riêng l? nh?t ??nh. Cái chung (cái ph? bi?n) là ph?m trù dùng ?? ch? nh?ng m?t, nh?ng thu?c tính chung không nh?ng có ? m?t s? v?t, hi?n t??ng nh?t ??nh mà c?n ???c l?p l?i trong nhi?u s? v?t, hi?n t??ng khác n?a. Cái ??n nh?t là ph?m trù dùng ?? ch? nh?ng nét, nh?ng m?t, nh?ng thu?c tính ch? có ? m?t s? v?t, hi?n t??ng nào ?ó mà không l?p l?i ? s? v?t, hi?n t??ng khác. 

M?i liên h? bi?n ch?ng gi?a cái riêng, cái chung, cái ??n nh?t và ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a nó. 1) Cái chung ch? t?n t?i trong cái riêng, thông qua cái riêng cho nên ch? có th? t?m cái chung trong cái riêng, trong các s? v?t, hi?n t??ng c? th?. 2) Cái riêng ch? t?n t?i trong m?i liên h? ??a ??n cái chung. Cái chung là cái b?n ch?t chi ph?i cái riêng, nên ph?i bi?t phát hi?n ra cái chung, v?n d?ng cái chung ?? t?o ra cái riêng. T? ?i?u này rút ra k?t lu?n là b?t k? m?t cái chung nào khi ???c áp d?ng vào t?ng tr??ng h?p riêng c?ng c?n ???c cá bi?t hoá. 3) Cái chung là m?t b? ph?n c?a cái riêng, c?n cái riêng không gia nh?p h?t vào cái chung cho nên ?? gi?i quy?t hi?u qu? các v?n ?? riêng th? không th? không gi?i quy?t nh?ng v?n ?? chung, ngh?a là ph?i gi?i quy?t nh?ng v?n ?? lý lu?n liên quan ??n v?n ?? riêng ?ó ?? tránh sa vào t?nh tr?ng m? m?m, tu? ti?n, kinh nghi?m ch? ngh?a. 4) Trong nh?ng ?i?u ki?n nh?t ??nh, cái ??n nh?t có th? chuy?n hoá thành cái chung và ng??c l?i cái chung có th? chuy?n hoá thành cái ??n nh?t, nên trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n, n?u cái ??n nh?t có l?i th? t?o ?i?u ki?n ?? nó chuy?n hoá thành cái chung và ng??c l?i, n?u cái chung không c?n là cái phù h?p th? tác ??ng ?? cái chung chuy?n hoá thành cái riêng. 

2. Nguyên nhân-k?t qu?. Nguyên nhân là s? t??ng tác gi?a các m?t trong m?t s? v?t, hi?n t??ng ho?c gi?a các s? v?t, hi?n t??ng v?i nhau gây nên nh?ng bi?n ??i nh?t ??nh. K?t qu? là nh?ng bi?n ??i xu?t hi?n do do s? tác ??ng l?n nhau c?a các m?t trong m?t s? v?t, hi?n t??ng ho?c gi?a các s? v?t, hi?n t??ng v?i nhau. M?i liên h? nhân qu? có tính khách quan, ph? bi?n và t?t y?u. 

M?i liên h? bi?n ch?ng gi?a nguyên nhân v?i k?t qu? và ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a nó. 1) Nguyên nhân sinh ra k?t qu? (nguyên nhân có tr??c k?t qu? trong tính liên t?c và k? ti?p nhau v? th?i gian) và quy ??nh k?t qu?. Tùy thu?c vào t?ng hoàn c?nh c? th?, cùng m?t nguyên nhân có th? gây nên nhi?u k?t qu? khác nhau; ng??c l?i, m?t k?t qu? có th? ???c gây nên b?i nh?ng nguyên nhân khác nhau tác ??ng riêng l? hay tác ??ng cùng m?t lúc. Tùy theo h??ng tác ??ng c?a các nguyên nhân lên s? v?t, hi?n t??ng mà hi?u qu? tác ??ng c?a t?ng nguyên nhân t?i s? h?nh thành k?t qu? s? cùng chi?u, ho?c ng??c chi?u v?i s? h?nh thành k?t qu?. V? v?y, c?n t?m nguyên nhân trong nh?ng m?t, nh?ng s? ki?n, nh?ng m?i liên h? ?? x?y ra tr??c khi hi?n t??ng ?ó xu?t hi?n; v? nguyên nhân sinh ra k?t qu? nên khi xác ??nh nguyên nhân c?a hi?n t??ng, c?n chú ? ??n d?u hi?u ??c tr?ng này; v? m?t hi?n t??ng có th? do nhi?u nguyên nhân sinh ra nên c?n xác ??nh nguyên nhân nào ?? sinh ra hi?n t??ng. 

C?n c? vào tính ch?t, vai tr? c?a nguyên nhân ??i v?i s? h?nh thành k?t qu?, có th? phân lo?i các nguyên nhân thành a) Nguyên nhân ch? y?u là nguyên nhân mà thi?u chúng th? không th? có k?t qu?; nguyên nhân th? y?u là nguyên nhân ch? quy ??nh nh?ng ??c ?i?m nh?t th?i, không ?n ??nh, cá bi?t c?a s? v?t, hi?n t??ng. b) Nguyên nhân bên trong là s? tác ??ng l?n nhau gi?a nh?ng m?t hay nh?ng y?u t? c?a cùng m?t k?t c?u v?t ch?t gây ra nh?ng bi?n ??i nh?t ??nh; nguyên nhân bên ngoài là s? tác ??ng l?n nhau gi?a nh?ng k?t c?u v?t ch?t khác nhau gây ra nh?ng bi?n ??i thích h?p trong nh?ng k?t c?u v?t ch?t ?y. Nguyên nhân bên trong quy ??nh nguyên nhân bên ngoài ??i v?i vi?c h?nh thành, t?n t?i và phát tri?n c?a các k?t c?u v?t ch?t; nguyên nhân bên trong ch? phát huy tác d?ng khi thông qua nguyên nhân bên trong. c) Nguyên nhân khách quan là nguyên nhân xu?t hi?n và tác ??ng ??c l?p v?i ý th?c con ng??i; nguyên nhân ch? quan là nguyên nhân xu?t hi?n và tác ??ng ph? thu?c vào ? th?c con ng??i nh?m k?m h?m s? xu?t hi?n, phát tri?n các quá tr?nh x? h?i. 2) K?t qu? tác ??ng tr? l?i nguyên nhân, có ?nh h??ng ng??c tr? l?i ??i v?i nguyên nhân. 3) Gi?a nguyên nhân v?i k?t qu?, v? trí có th? thay ??i cho nhau. trong m?i quan h? này là nguyên nhân, trong m?i quan h? khác l?i là k?t qu?. 

3. T?t nhiên-ng?u nhiên. T?t nhiên do m?i liên h? b?n ch?t, nh?ng nguyên nhân c? b?n bên trong c?a s? v?t, hi?n t??ng quy ??nh và trong nh?ng ?i?u ki?n nh?t ??nh ph?i x?y ra ?úng nh? th? ch? không th? khác. Ng?u nhiên là cái do m?i liên h? không b?n ch?t, do nh?ng nguyên nhân, hoàn c?nh bên ngoài quy ??nh, có th? xu?t hi?n, có th? không xu?t hi?n, có th? xu?t hi?n th? này ho?c có th? xu?t hi?n th? khác. 

C?ng c?n xét m?i liên h? c?a t?t nhiên-ng?u nhiên v?i các ph?m trù cái chung, tính nhân qu? và tính quy lu?t. Có cái chung là t?t nhiên, nh?ng c?ng có cái chung là ng?u nhiên; b?t k? cái ng?u nhiên nào c?ng có nguyên nhân và m?i liên h? c?a nó v?i nguyên nhân ?y bao gi? c?ng là t?t y?u, nó ???c coi là hi?n t??ng ng?u nhiên b?i nguyên nhân gâu ra nó là nh?ng nguyên nhân ng?u nhiên; c? t?t nhiên và ng?u nhiên ??u tuân theo quy lu?t, nh?ng t?t nhiên tuân theo quy lu?t ??ng l?c (??n tr?, ?ng v?i m?t nguyên nhân ch? có m?t k?t qu?, v? v?y n?u bi?t tr?ng thái ban ??u c?a m?t h? th?ng nào ?ó, có th? d? ?oán ???c chính xác tr?ng thái t??ng lai c?a nó); c?n ng?u nhiên tuân theo quy lu?t th?ng kê (?a tr?, ?ng v?i m?t nguyên nhân, th? k?t qu? có th? th? này, th? khác và ch? có th? d? báo ???c v?i xác su?t nh?t ??nh) 

M?i liên h? bi?n ch?ng gi?a t?t nhiên v?i ng?u nhiên và ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a nó 1) c? t?t nhiên và ng?u nhiên ??u t?n t?i khách quan. V? v?y, không t?m t?t nhiên và ng?u nhiên trong ? th?c con ng??i 2) t?t nhiên chi ph?i s? phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng; c?n ng?u nhiên có th? làm cho s? phát tri?n ?y di?n ra nhanh ho?c ch?m. V? v?y, c?n d?a vào t?t nhiên, nh?ng không b? qua cái ng?u nhiên 3) t?t nhiên và ng?u nhiên th?ng nh?t h?u c? v?i nhau b?i cái t?t nhiên v?ch ???ng ?i cho m?nh xuyên qua vô s? cái ng?u nhiên; c?n cái ng?u nhiên là h?nh th?c bi?u hi?n, là cái b? sung cho cái t?t nhiên. V? v?y, mu?n nh?n th?c cái t?t nhiên ph?i b?t ??u t? cái ng?u nhiên và ch? v?ch ra cái t?t nhiên b?ng cách nghiên c?u nhi?u cái ng?u nhiên 4) ranh gi?i gi?a cái t?t nhiên và cái ng?u nhiên ch? là t??ng ??i, có cái ? n?i này, m?t này, m?i liên h? này là t?t nhiên nh?ng ? n?i kia, m?t kia, m?i liên h? kia l?i là ng?u nhiên và ng??c l?i; trong nh?ng ?i?u ki?n nh?t ??nh, chúng có th? chuy?n hóa cho nhau. V? v?y, c?n chú ? t?o nh?ng ?i?u ki?n c?n thi?t ?? s? chuy?n hóa ?ó di?n ra, ho?c ng?n c?n, theo yêu c?u c?a ho?t ??ng c?a m?nh. 

4. N?i dung-h?nh th?c. N?i dung là t?ng h?p t?t c? nh?ng m?t, nh?ng y?u t? t?o nên s? v?t, hi?n t??ng. H?nh th?c là ph??ng th?c t?n t?i và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng, là h? th?ng các m?i liên h? t??ng ??i b?n v?ng gi?a các y?u t? c?a s? v?t, hi?n t??ng và không ch? là cái bi?u hi?n bên ngoài mà c?n là cái bi?u hi?n c?u trúc bên trong c?a s? v?t, hi?n t??ng. Tuy nhiên, cái h?nh th?c nói ? ?ây là cái h?nh th?c bên trong c?a s? v?t, hi?n t??ng- t?c c? c?u bên trong c?a n?i dung  

M?i liên h? bi?n ch?ng gi?a n?i dung v?i h?nh th?c và ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a nó 1) N?i dung và h?nh th?c th?ng nh?t g?n bó ch?t ch? v?i nhau; cùng m?t n?i dung nh?ng trong t?nh tr?ng phát tri?n khác nhau có th? có nhi?u h?nh th?c, và ng??c l?i, cùng m?t h?nh th?c có th? th? hi?n nh?ng n?i dung khác nhau. V? v?y, c?n ch?ng l?i c? hai khuynh h??ng ho?c tuy?t ??i hoá n?i dung mà coi nh? h?nh th?c, ho?c tuy?t ??i hoá h?nh th?c mà coi nh? n?i dung; V? m?t n?i dung có th? có nhi?u h?nh th?c th? hi?n và ng??c l?i, nên c?n ph?i s? d?ng m?i lo?i h?nh th?c có th? có, m?i c?ng nh? c?, k? c? vi?c ph?i c?i bi?n nh?ng h?nh th?c v?n có, l?y cái này b? sung, thay th? cho cái kia ?? làm cho b?t k? h?nh th?c nào c?ng tr? thành công c? ?? ph?c v? cho n?i dung m?i. 2) n?i dung quy ??nh h?nh th?c nên ph?i c?n c? vào n?i dung ?? tác ??ng, làm thay ??i n?i dung c?a chúng; ??ng th?i, v? h?nh th?c có tác ??ng ng??c l?i lên n?i dung, thúc ??y ho?c k?m h?m n?i dung phát tri?n nên c?n luôn theo d?i ?? k?p th?i can thi?p vào ti?n tr?nh bi?n ??i c?a h?nh th?c ?? ??y nhanh ho?c k?m h?m s? phát tri?n c?a n?i dung. 

5. B?n ch?t-hi?n t??ng. B?n ch?t là t?ng h?p t?t c? nh?ng m?t, nh?ng m?i liên h? t?t nhiên t??ng ??i ?n ??nh bên trong quy ??nh s? v?n ??ng, phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng ?ó. Hi?n t??ng là s? bi?u hi?n c?a nh?ng m?t, nh?ng m?i liên h? t?t nhiên t??ng ??i ?n ??nh ? bên ngoài, m?t d? bi?n ??i h?n và là h?nh th?c bi?u hi?n b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng.  

C?ng c?n phân bi?t cái b?n ch?t v?i cái chung; cái t?o nên b?n ch?t c?a m?t l?p s? v?t, hi?n t??ng c?ng ??ng th?i là cái chung c?a chúng; tuy nhiên, không ph?i cái chung nào c?ng là cái b?n ch?t. Cái b?n ch?t c?ng là cái có tính quy lu?t; là ph?m trù cùng b?c v?i ph?m trù quy lu?t "Quy lu?t và b?n ch?t là nh?ng khái ni?m cùng m?t lo?i (cùng m?t b?c), hay nói ?úng h?n, là cùng m?t tr?nh ??, nh?ng khái ni?m này bi?u hi?n con ng??i nh?n th?c ngày càng sâu s?c các hi?n t??ng, th? gi?i". 

M?i liên h? bi?n ch?ng gi?a b?n ch?t v?i hi?n t??ng và ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a nó 1) B?n ch?t và hi?n t??ng ??u t?n t?i khách quan b?i b?t k? s? v?t, hi?n t??ng nào c?ng ???c t?o nên t? các y?u t? khách quan n?m trong m?i liên h? v?i nhau, trong ?ó có nh?ng m?i liên h? t?o thành b?n ch?t. V? v?y, ch? có th? t?m b?n ch?t ? bên trong s? v?t, hi?n t??ng ch? không th? t?m ? bên ngoài s? v?t, hi?n t??ng và khi ??a ra k?t lu?n v? b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng tránh ch? quan, duy ý chí. 2) B?n ch?t và hi?n t??ng th?ng nh?t v?i nhau; th? hi?n ? ch? b?n ch?t bao gi? c?ng b?c l? ra qua hi?n t??ng, c?n hi?n t??ng bao gi? c?ng là s? bi?u hi?n c?a b?n ch?t; b?t k? b?n ch?t nào c?ng b?c l? ra qua hi?n t??ng t??ng ?ng, c?n hi?n t??ng nào c?ng là s? b?c l? b?n ch?t ? m?c ?? nào ?ó ho?c nhi?u hay ít. V? v?y, khi ?i t?m b?n ch?t, ph?i thông qua vi?c nghiên c?u các hi?n t??ng. 3) Tuy nhiên s? th?ng nh?t gi?a b?n ch?t v?i hi?n t??ng có tính mâu thu?n, chúng không bao gi? phù h?p nhau hoàn toàn; th? hi?n ? ch? a) b?n ch?t ph?n ánh cái chung t?t y?u, cái chung quy?t ??nh s? t?n t?i và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng; hi?n t??ng ph?n ánh cái cá bi?t b) b?n ch?t là m?t bên trong, ?n gi?u c?a s? v?t, hi?n t??ng; hi?n t??ng là m?t bên ngoài c?a s? v?t, hi?n t??ng ?y c) b?n ch?t t??ng ??i ?n ??nh, bi?n ??i ch?m; hi?n t??ng không ?n ??nh, bi?n ??i nhanh h?n b?n ch?t. V? v?y, ?? nh?n th?c ???c ??y ?? và ?úng ??n v? s? v?t, hi?n t??ng không nên d?ng l?i ? hi?n t??ng mà ph?i ?i sâu t?m hi?u b?n ch?t, d?a vào b?n ch?t. 4) Hi?n t??ng bi?u hi?n b?n ch?t bao gi? c?ng d??i d?ng c?i bi?n, nhi?u khi b? xuyên t?c. V? v?y, nh?n th?c b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng ph?i ?i t? các góc ?? khác nhau c?a nhi?u hi?n t??ng khác nhau, ??c bi?t là nh?ng hi?n t??ng ?i?n h?nh t?n t?i trong nh?ng hoàn c?nh ?i?n h?nh. 

6. Kh? n?ng-hi?n th?c. Kh? n?ng là cái ?ang "t?n t?i hi?n th?c" mà trong s? v?n ??ng nh?t ??nh s? có, s? x?y ra khi có các ?i?u ki?n thích h?p t??ng ?ng. Hi?n th?c là cái ?ang có, ?ang t?n t?i th?c s? bao g?m t?t c? nh?ng s? v?t, hi?n t??ng v?t ch?t ?ang t?n t?i khách quan trong th?c t? và nh?ng hi?n t??ng ch? quan ?ang t?n t?i trong ý th?c. Ph?m trù v?t ch?t khác v?i ph?m trù hi?n th?c, v?t ch?t bao g?m t?t c? nh?ng g? t?n t?i ? bên ngoài và ??c l?p v?i ý th?c con ng??i; c?n hi?n th?c bao g?m bao g?m t?t c? nh?ng g? ?ang t?n t?i khách quan (v?t ch?t) l?n nh?ng g? ?ang t?n t?i ch? quan (ý th?c); theo ngh?a này, hi?n th?c khách quan và hi?n th?c ch? quan ???c dùng ?? phân bi?t các hi?n t??ng v?t ch?t v?i các hi?n t??ng tinh th?n.  

Tùy thu?c vào s? h?nh thành kh? n?ng, có kh? n?ng t?t nhiên (???c gây nên b?i các t??ng tác t?t nhiên nh? khi gieo ??ng xu, xu?t hi?n m?t trong hai m?t) và kh? n?ng ng?u nhiên (???c gây nên b?i các t??ng tác ng?u nhiên, m?t xu s?p hay ng?a trong ví d? trên). Kh? n?ng t?t nhiên c?n ???c chia thành kh? n?ng g?n (?? g?n ?? ho?c ?? ?i?u ki?n ?? chuy?n thành hi?n th?c) và kh? n?ng xa. Ngoài ra c?n có các lo?i kh? n?ng ch? y?u, th? y?u; kh? n?ng t?t, x?u; kh? n?ng cùng t?n t?i, không cùng t?n t?i; kh? n?ng thu?n, kh? n?ng ngh?ch v.v. 

M?i liên h? bi?n ch?ng gi?a kh? n?ng v?i hi?n th?c và ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a nó 1) Kh? n?ng và hi?n th?c t?n t?i trong m?i quan h? ch?t ch? v?i nhau, không tách r?i nhau, luôn chuy?n hóa cho nhau. V? v?y, c?n d?a vào hi?n th?c, nh?ng c?ng ph?i tính ??n kh? n?ng 2) ? cùng m?t s? v?t, hi?n t??ng, có th? t?n t?i m?t s? kh? n?ng. V? v?y, c?n l?a ch?n và th?c hi?n kh? n?ng 3) ngoài nh?ng kh? n?ng v?n có, khi có thêm nh?ng ?i?u ki?n m?i s? xu?t hi?n thêm nh?ng kh? n?ng m?i. V? v?y, c?n chú ? t?i kh? n?ng t?t nhiên, kh? n?ng g?n 4) b?n thân m?i kh? n?ng t?ng lên ho?c gi?m ?i tùy thu?c vào s? bi?n ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng trong nh?ng ?i?u ki?n c? th?. 5) trong l?nh v?c x? h?i, kh? n?ng không t? bi?n thành hi?n th?c. V? v?y, c?n t?o ?i?u ki?n c?n thi?t ?? nhân t? ch? quan tham gia vào quá tr?nh ?ó. 

Khi nghiên c?u các c?p ph?m trù c?n liên h? chúng v?i nhau và v?i các quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t, b?i th? gi?i muôn h?nh, muôn v?, cho nên, dù quan tr?ng ??n m?y, ch? riêng các c?p ph?m trù ho?c các quy lu?t c? b?n s? không ph?n ánh ???c các m?i liên h? b?n ch?t c?a th? gi?i m?t cách ??y ?? b?i "Quy lu?t n?m l?y cái g? là yên t?nh- mà chính v? v?y mà m?i quy lu?t, m?i quy lu?t ??u ch?t h?p, không ??y ??, g?n ?úng".

IV. CÁC QUY LU?T C? B?N C?A PHÉP BI?N CH?NG DUY V?T  

??nh ngh?a quy lu?t. Quy lu?t là m?i liên h? b?n ch?t, t?t nhiên, ph? bi?n và l?p l?i gi?a các s? v?t, hi?n t??ng; gi?a các ??i t??ng; gi?a các y?u t? t?o thành ??i t??ng; gi?a các thu?c tính c?a các s? v?t, hi?n t??ng c?ng nh? gi?a các thu?c tính c?a cùng m?t s? v?t, hi?n t??ng.  

Các lo?i quy lu?t. 1) C?n c? vào tr?nh ?? tính ph? bi?n, các quy lu?t có th? phân chia thành a) các quy lu?t riêng- bi?u hi?n nh?ng m?i liên h? ??c tr?ng cho m?t ph?m vi nh?t ??nh nh?ng s? v?t, hi?n t??ng cùng lo?i (nh? các quy lu?t v?n ??ng c? gi?i, hóa h?c v.v) b) Các quy lu?t chung- bi?u hi?n r?ng h?n các quy lu?t riêng (nh? quy lu?t b?o toàn n?ng l??ng, kh?i l??ng v.v tác ??ng trong c? h?c, hóa h?c, sinh h?c v.v) c) các quy lu?t ph? bi?n- tác ??ng trong th? gi?i (t? nhiên, x? h?i, t? duy); Các quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t là nh?ng quy lu?t nh? v?y. 2) C?n c? vào l?nh v?c tác ??ng, các quy lu?t có th? phân chia thành a) quy lu?t t? nhiên b) quy lu?t x? h?i c) quy lu?t c?a t? duy 

T? nhiên, x? h?i và t? duy ??u có các quy lu?t v?n ??ng, phát tri?n c?a riêng m?nh; nh?ng tính th?ng nh?t v?t ch?t c?a th? gi?i quy ??nh s? t?n t?i nh?ng quy lu?t c? b?n c?a s? v?n ??ng, phát tri?n ?ó; chúng "ho?t ??ng" trong t? nhiên, x? h?i, t? duy và phát tri?n trong t?ng l?nh v?c ?ó.  

Các quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t ch? ra h?nh th?c chung nh?t c?a s? v?n ??ng, phát tri?n c?a th? gi?i v?t ch?t và nh?n th?c c?a con ng??i v? th? gi?i ?ó; ??ng th?i các quy lu?t này c?ng t?o c? s? cho ph??ng pháp chung nh?t c?a t? duy bi?n ch?ng. Trong phép bi?n ch?ng duy v?t, n?u quy lu?t th?ng nh?t và ??u tranh gi?a các m?t ??i l?p ch? ra nguyên nhân và ??ng l?c bên trong c?a s? v?n ??ng; quy lu?t chuy?n hoá t? nh?ng bi?n ??i v? l??ng d?n ??n nh?ng bi?n ??i v? ch?t và ng??c l?i ch? ra cách th?c và tính ch?t c?a s? phát tri?n th? quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh ch? ra khuynh h??ng, h?nh th?c và k?t qu? c?a s? phát tri?n ?ó. Các quy lu?t này ??nh h??ng cho vi?c nghiên c?u c?a nh?ng quy lu?t ??c thù và ??n l??t m?nh, nh?ng quy lu?t c? b?n v? s? phát tri?n c?a th? gi?i, c?a nh?n th?c và nh?ng h?nh th?c c? th? c?a chúng ch? có tác d?ng trên c? s? và trong s? g?n bó v?i nh?ng quy lu?t ??c thù. M?i quan h? qua l?i gi?a các quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t v?i các quy lu?t ??c thù c?a các khoa h?c chuyên ngành t?o nên c? s? khách quan c?a m?i liên h? gi?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng v?i các khoa h?c chuyên ngành.  

1. Quy lu?t th?ng nh?t và ??u tranh gi?a các m?t ??i l?p (quy lu?t mâu thu?n) 

a. V? trí, vai tr? c?a quy lu?t. Quy lu?t mâu thu?n là m?t trong ba quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t; nó ch? ra ngu?n g?c, ??ng l?c bên trong c?a s? v?n ??ng, phát tri?n. S? v?n ??ng, phát tri?n c?a th? gi?i v?t ch?t và c?a nh?n th?c ???c th?c hi?n b?ng con ???ng chia ?ôi cái th?ng nh?t thành các y?u t?, các m?t, xu h??ng ??i l?p; thành m?i liên h? qua l?i, ??u tranh, ph? ??nh, chuy?n hoá l?n nhau ?? gi?i quy?t nh?ng mâu thu?n gi?a chúng- v? m?t m?t; v? m?t kia, t?o ra ??ng l?c bên trong cho s? thay ??i, phát tri?n, chuy?n hoá vào ch?t m?i c?a cái th?ng nh?t ?ó. Nói cách khác, yêu c?u khi nghiên c?u quy lu?t mâu thu?n là nh?n th?c ???c r?ng, ?ây là trung tâm, b?n ch?t, là h?t nhân c?a phép bi?n ch?ng duy v?t; b?i nó ?? c?p t?i v?n ?? c? b?n và quan tr?ng nh?t c?a phép bi?n ch?ng duy v?t- v?n ?? ngu?n g?c c?a s? v?n ??ng, phát tri?n; ph?n ánh quá tr?nh ??u tranh gi?i quy?t mâu thu?n và kh?ng ??nh ??u tranh là ph??ng th?c gi?i quy?t mâu thu?n. N?m v?ng ???c n?i dung quy lu?t mâu thu?n t?o c? s? cho vi?c nh?n th?c các ph?m trù và quy lu?t khác c?a phép bi?n ch?ng duy v?t; ??ng th?i giúp h?nh thành ph??ng pháp t? duy khoa h?c, bi?t khám phá b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng và gi?i quy?t mâu thu?n n?y sinh. "Có th? ??nh ngh?a v?n t?t phép bi?n ch?ng là h?c thuy?t v? s? th?ng nh?t c?a các m?t ??i l?p. Nh? th? là n?m ???c h?t nhân c?a phép bi?n ch?ng, nh?ng ?i?u ?ó ??i h?i ph?i có nh?ng gi?i thích và m?t s? phát tri?n thêm".  

b. Khái ni?m mâu thu?n, các tính ch?t chung, các lo?i mâu thu?n và vai tr? c?a mâu thu?n ??i v?i s? v?n ??ng và phát tri?n 

Khái ni?m mâu thu?n. Trong phép bi?n ch?ng duy v?t, mâu thu?n là khái ni?m dùng ?? ch? s? liên h?, t??ng tác, tác ??ng l?n nhau c?a các m?t ??i l?p. Y?u t? t?o thành mâu thu?n là m?t ??i l?p- nh?ng m?t, thu?c tính, khuynh h??ng v?n ??ng trái ng??c nhau; cùng t?n t?i trong m?t s? v?t, hi?n t??ng, trong cùng m?t th?i gian, m?t m?i liên h?; th??ng xuyên th?ng nh?t, ??u tranh, chuy?n hóa, tri?n khai l?n nhau. 

Mâu thu?n có m?t s? tính ch?t chung là tính khách quan, ph? bi?n và ?a d?ng, phong phú; th? hi?n ? ch?, trong t? nhiên, x? h?i và t? duy ??u có mâu thu?n t?n t?i không ph? thu?c vào ? th?c con ng??i,  

M?t s? lo?i mâu thu?n. Mâu thu?n t?n t?i khách quan trong m?i l?nh v?c c?a th? gi?i và h?t s?c ?a d?ng. Tính ?a d?ng ?ó ph? thu?c vào ??c ?i?m c?a các m?t ??i l?p; vào ?i?u ki?n mà trong ?ó s? tác ??ng qua l?i gi?a các m?t ??i l?p tri?n khai; vào tr?nh ?? t? ch?c v?t ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng mà trong ?ó mâu thu?n t?n t?i. M?i lo?i mâu thu?n có nh?ng ??c ?i?m riêng và có vai tr? khác nhau ??i v?i s? t?n t?i và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng. 1) C?n c? vào quan h? gi?a các m?t ??i l?p ??i v?i m?t s? v?t, hi?n t??ng, ng??i ta phân mâu thu?n thành a) mâu thu?n bên trong- là s? tác ??ng qua l?i gi?a các m?t, các khuynh h??ng ??i l?p, là mâu thu?n n?m ngay trong b?n thân s? v?t, hi?n t??ng, ?óng vai tr? quy?t ??nh tr?c ti?p ??i v?i quá tr?nh v?n ??ng và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng. b) Mâu thu?n bên ngoài- là mâu thu?n di?n ra trong m?i liên h? gi?a các s? v?t, hi?n t??ng khác nhau có ?nh h??ng ??n s? t?n t?i và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng, nh?ng ph?i thông qua mâu thu?n bên trong m?i phát huy tác d?ng. 2) C?n c? vào s? t?n t?i và phát tri?n c?a toàn b? s? v?t, hi?n t??ng, ng??i ta phân mâu thu?n thành a) mâu thu?n c? b?n- là mâu thu?n quy ??nh b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng, quy ??nh s? phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng trong t?t c? các giai ?o?n, t? lúc h?nh thành cho ??n lúc k?t thúc và mâu thu?n này t?n t?i trong su?t quá tr?nh t?n t?i c?a s? v?t, hi?n t??ng. b) Mâu thu?n không c? b?n- là mâu thu?n ??c tr?ng cho m?t ph??ng di?n nào ?ó c?a s? v?t, hi?n t??ng, ch?u s? chi ph?i c?a mâu thu?n c? b?n; là mâu thu?n ch? quy ??nh s? v?n ??ng, phát tri?n c?a m?t ho?c vài m?t nào ?ó c?a s? v?t, hi?n t??ng. 3) C?n c? vào vai tr? c?a mâu thu?n ??i v?i s? t?n t?i và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng trong m?t giai ?o?n nh?t ??nh, ng??i ta phân mâu thu?n thành a) mâu thu?n ch? y?u- là mâu thu?n n?i lên hàng ??u ? m?t giai ?o?n phát tri?n nh?t ??nh c?a s? v?t, hi?n t??ng; có tác d?ng quy ??nh nh?ng mâu thu?n khác trong cùng m?t giai ?o?n c?a quá tr?nh phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng. Gi?i quy?t mâu thu?n ch? y?u s? t?o ?i?u ki?n ?? gi?i quy?t nh?ng mâu thu?n khác ? cùng giai ?o?n. S? phát tri?n, chuy?n hoá c?a s? v?t, hi?n t??ng sang h?nh th?c khác ph? thu?c vào vi?c gi?i quy?t mâu thu?n ch? y?u. b) Mâu thu?n th? y?u- là nh?ng mâu thu?n không ?óng vai tr? quy?t ??nh trong s? v?n ??ng, phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng. Tuy v?y, ranh gi?i gi?a mâu thu?n ch? y?u, th? y?u ch? là t??ng ??i, tu? theo t?ng hoàn c?nh c? th?; có nh?ng mâu thu?n trong ?i?u ki?n này là ch? y?u, song trong ?i?u ki?n khác l?i là th? y?u và ng??c l?i. 4) C?n c? vào tính ch?t c?a các l?i ích c? b?n là ??i l?p nhau c?a các giai c?p, ? m?t giai ?o?n nh?t ??nh, ng??i ta phân mâu thu?n x? h?i thành a) mâu thu?n ??i kháng- là mâu thu?n gi?a nh?ng giai c?p, nh?ng t?p ?oàn ng??i, gi?a nh?ng xu h??ng x? h?i có l?i ích c? b?n ??i l?p nhau và không th? ?i?u hoà ???c. ?ó là mâu thu?n gi?a các giai c?p bóc l?t và b? bóc l?t; gi?a giai c?p th?ng tr? và giai c?p b? tr?. b) Mâu thu?n không ??i kháng- là mâu thu?n gi?a nh?ng khuynh h??ng, nh?ng giai c?p, nh?ng t?p ?oàn ng??i, nh?ng xu h??ng x? h?i có l?i ích c? b?n không ??i l?p nhau. Các mâu thu?n ?ó là c?c b?, t?m th?i. 

Vai tr? c?a mâu thu?n ??i v?i s? v?n ??ng và phát tri?n. Theo Ph.?ngghen, nguyên nhân chính và c?ng là nguyên nhân cu?i cùng t?o nên ngu?n g?c c?a s? v?n ??ng, phát tri?n c?a m?i s? v?t, hi?n t??ng là s? tác ??ng l?n nhau gi?a chúng và gi?a các m?t ??i l?p trong chúng. Có hai lo?i tác ??ng l?n nhau d?n ??n v?n ??ng. ?ó là s? tác ??ng l?n nhau gi?a các s? v?t, hi?n t??ng và s? tác ??ng l?n nhau gi?a các m?t ??i l?p trong m?t s? v?t, hi?n t??ng. C? hai lo?i tác ??ng này t?o nên s? v?n ??ng; nh?ng ch? lo?i tác ??ng th? hai- lo?i tác ??ng l?n nhau gi?a các c?p m?t ??i l?p do mâu thu?n gi?a chúng t?o nên m?i làm cho s? v?t, hi?n t??ng phát tri?n.  

c. Quá tr?nh v?n ??ng c?a mâu thu?n 

Trong m?i mâu thu?n, các c?p m?t ??i l?p v?a th?ng nh?t v?i nhau, v?a ??u tranh l?n nhau t?o nên t?nh tr?ng ?n ??nh t??ng ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng. Th?ng nh?t gi?a các c?p m?t ??i l?p là khái ni?m dùng ?? ch? s? liên h? gi?a chúng, th? hi?n ? 1) các c?p m?t ??i l?p c?n ??n nhau, n??ng t?a vào nhau, làm ti?n ?? cho nhau t?n t?i; không có m?t này th? không có m?t kia 2) các c?p m?t ??i l?p tác ??ng ngang nhau, cân b?ng nhau th? hi?n s? ??u tranh gi?a cái m?i ?ang h?nh thành v?i cái c? ch?a m?t h?n 3) gi?a các c?p m?t ??i l?p t??ng ??ng nhau, ??ng nh?t (do trong các m?t ??i l?p c?n t?n t?i nh?ng y?u t? gi?ng nhau) v?i nhau th? hi?n s? chung nhau ??i v?i m?t s? y?u t?, thu?c tính v.v. ??u tranh l?n nhau gi?a các c?p m?t ??i l?p là khái ni?m dùng ?? ch? khuynh h??ng bài tr?, ph? ??nh nhau gi?a các c?p m?t ??i l?p d?n ??n s? tri?n khai mâu thu?n và sau ?ó ??n s? chuy?n hóa (do s? ??ng nh?t trên, trong nh?ng ?i?u ki?n nào ?ó, t?o nên) gi?a các c?p m?t ??i l?p. 

Trong s? th?ng nh?t và ??u tranh trên th? 1) s? th?ng nh?t gi?a các c?p m?t ??i l?p có tính t?m th?i, t??ng ??i, là có ?i?u ki?n, thoáng qua, ngh?a là s? th?ng nh?t ?ó ch? t?n t?i trong tr?ng thái ??ng im t??ng ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng 2) s? ??u tranh gi?a các c?p m?t ??i l?p có tính tuy?t ??i, ngh?a là s? ??u tranh ?ó phá v? s? ?n ??nh t??ng ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng d?n ??n s? chuy?n hoá v? ch?t c?a chúng. Tính tuy?t ??i c?a s? ??u tranh g?n li?n v?i s? t? thân v?n ??ng, phát tri?n di?n ra không ng?ng c?a các s? v?t, hi?n t??ng trong th? gi?i v?t ch?t. 

Tóm l?i, quá tr?nh v?n ??ng c?a mâu thu?n tr?i qua các giai ?o?n 1) khi s? v?t, hi?n t??ng m?i xu?t hi?n, mâu thu?n th? hi?n ? s? khác nhau gi?a các c?p m?t ??i l?p 2) trong quá tr?nh v?n ??ng, phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng và c?a chính các c?p m?t ??i l?p s? khác nhau gi?a chúng tr? thành xung ??t, chuy?n hóa thành mâu thu?n 3) khi ?i?u ki?n chín mu?i, các c?p m?t ??i l?p chuy?n hóa l?n nhau (theo các h??ng ho?c bài tr?, ph? ??nh l?n nhau, ho?c m?t này tri?t tiêu m?t kia, ho?c c? hai m?t ??u b? tri?t tiêu). Mâu thu?n ???c gi?i quy?t làm cho s? v?t, hi?n t??ng c? m?t ?i, s? v?t, hi?n t??ng m?i ra ??i; s? khác nhau, xung ??t, mâu thu?n l?i ???c tái l?p và gi?i quy?t mâu thu?n d?n ??n s? chuy?n hóa; c? nh? v?y, s? v?t, hi?n t??ng luôn t?n t?i trong t?nh tr?ng v?n ??ng và phát tri?n không ng?ng. ?ó là l? do ?? kh?ng ??nh mâu thu?n là nguyên nhân, gi?i quy?t mâu thu?n là ??ng l?c v?n ??ng, phát tri?n c?a các s? v?t, hi?n t??ng trong t? nhiên, x? h?i và t? duy. 

d. ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a quy lu?t 

T? n?i dung quy lu?t mâu thu?n, rút ra m?t s? nguyên t?c ph??ng pháp lu?n trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. 1) Quy lu?t mâu thu?n giúp nh?n th?c ?úng b?n ch?t c?a s? v?t và t?m ra ph??ng h??ng, gi?i pháp ?úng cho ho?t ??ng th?c ti?n b?ng con ???ng phát hi?n mâu thu?n c?a s? v?t, hi?n t??ng. Mu?n phát hi?n ra mâu thu?n c?n t?m ra th? th?ng nh?t c?a các c?p ??i l?p trong s? v?t, hi?n t??ng. 2) Quy lu?t mâu thu?n giúp vi?c phân tích mâu thu?n ph?i b?t ??u t? vi?c xem xét quá tr?nh phát sinh, phát tri?n c?a t?ng mâu thu?n; xem xét vai tr?, v? trí và m?i quan h? l?n nhau gi?a các c?p m?t mâu thu?n và ?i?u ki?n chuy?n hoá l?n nhau gi?a chúng. 3) Quy lu?t mâu thu?n giúp nh?n th?c ???c r?ng, ?? thúc ??y s? v?t, hi?n t??ng phát tri?n ph?i t?m cách gi?i quy?t mâu thu?n, không ???c ?i?u hoà mâu thu?n. M?i mâu thu?n ch? ???c gi?i quy?t khi có ?? ?i?u ki?n chín mu?i; không nóng v?i hay b?o th?, tr? tr? khi gi?i quy?t mâu thu?n. 

2. Quy lu?t v? s? chuy?n hoá t? nh?ng bi?n ??i v? l??ng d?n ??n nh?ng bi?n ??i v? ch?t và ng??c l?i (Quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i) 

a. V? trí, vai tr? c?a quy lu?t 

Quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i là m?t trong ba quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t. Nó ch? ra cách th?c chung nh?t c?a s? phát tri?n, khi cho r?ng s? thay ??i v? ch?t ch? x?y ra khi s? v?t, hi?n t??ng ?? tích lu? ???c nh?ng thay ??i v? l??ng ?? ??t ??n gi?i h?n- ??n ??. Quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i c?ng ch? ra tính ch?t c?a s? phát tri?n, khi cho r?ng s? thay ??i v? ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng v?a di?n ra t? t?, v?a có b??c nh?y v?t làm cho s? v?t, hi?n t??ng có th? v?a có nh?ng b??c ti?n tu?n t?, v?a có th? có nh?ng b??c ti?n v??t b?c. 

b. Khái ni?m ch?t, l??ng 

Ch?t là tên g?i t?t c?a ch?t l??ng (là ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng khách quan) dùng ?? ch? tính quy ??nh khách quan v?n có c?a s? v?t, hi?n t??ng; là s? th?ng nh?t h?u c? c?a các thu?c tính, nh?ng y?u t? c?u thành s? v?t, hi?n t??ng làm cho chúng là chúng mà không ph?i là cái khác (th? hi?n s? v?t, hi?n t??ng ?ó là g? và phân bi?t nó v?i s? v?t, hi?n t??ng khác). Nh? v?y, ch?t ???c xác ??nh b?i ch?t c?a các y?u t? c?u thành (t?ng h?p nh?ng thu?c tính c? b?n t?o thành ch?t c? b?n), b?i c?u trúc và ph??ng th?c liên k?t gi?a các y?u t? c?u thành s? v?t, hi?n t??ng ?ó.  

??c ?i?m c? b?n c?a ch?t 1) bi?u hi?n tính ?n ??nh t??ng ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng, ngh?a là khi s? v?t, hi?n t??ng này ch?a chuy?n hoá thành s? v?t, hi?n t??ng khác th? ch?t c?a nó ch?a thay ??i. M?i s? v?t, hi?n t??ng ??u có quá tr?nh t?n t?i và phát tri?n qua nhi?u giai ?o?n; trong m?i giai ?o?n ?ó, s? v?t, hi?n t??ng l?i có ch?t riêng c?a m?nh. Nh? v?y, 2) m?i s? v?t, hi?n t??ng không ph?i ch? có m?t ch?t mà có nhi?u ch?t. Ph.?ngghen vi?t, nh?ng ch?t l??ng không t?n t?i, mà nh?ng s? v?t có ch?t l??ng, h?n n?a, nh?ng s? v?t có vô vàn ch?t l??ng m?i t?n t?i. 

L??ng dùng ?? ch? tính quy ??nh v?n có c?a s? v?t, hi?n t??ng v? các y?u t? bi?u hi?n ? s? l??ng các thu?c tính, t?ng s? các b? ph?n, ??i l??ng; ? tr?nh ?? quy mô và nh?p ?i?u v?n ??ng và phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng. L??ng c?a s? v?t, hi?n t??ng c?n ???c bi?u hi?n ra ? kích th??c dài hay ng?n, quy mô to hay nh?, t?ng s? ít hay nhi?u, tr?nh ?? cao hay th?p, t?c ?? v?n ??ng nhanh hay ch?m, màu s?c ??m hay nh?t v.v. Trong l?nh v?c x? h?i và t? duy, l??ng ch? ???c nh?n bi?t b?ng t? duy tr?u t??ng. ??c ?i?m c? b?n c?a l??ng 1) tính khách quan v? l??ng là l??ng c?a ch?t, là m?t d?ng v?t ch?t nên chi?m m?t v? trí nh?t ??nh trong không gian và t?n t?i trong m?t th?i gian nh?t ??nh. 2) Có nhi?u lo?i l??ng khác nhau trong các s? v?t, hi?n t??ng; có l??ng là y?u t? quy ??nh bên trong, có l??ng ch? th? hi?n nh?ng y?u t? bên ngoài c?a s? v?t, hi?n t??ng; s? v?t, hi?n t??ng càng ph?c t?p th? l??ng c?a chúng c?ng ph?c t?p theo. 3) Trong t? nhiên và x? h?i, có l??ng có th? ?o, ??m ???c; nh?ng trong x? h?i và t? duy l?i có nh?ng l??ng khó ?o l??ng b?ng nh?ng s? li?u c? th? mà ch? có th? nh?n bi?t ???c b?ng t? duy tr?u t??ng.  

c. M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a ch?t v?i l??ng  

S? phân bi?t gi?a ch?t và l??ng ch? có ? ngh?a t??ng ??i. Tu? theo t?ng m?i quan h? mà xác ??nh ?âu là l??ng và ?âu là ch?t; có cái là l??ng ? trong m?i quan h? này, l?i có th? là ch?t ? trong m?i quan h? khác.  

M?i s? v?t, hi?n t??ng là m?t th? th?ng nh?t gi?a hai m?t ch?t và l??ng. Hai m?t này tác ??ng bi?n ch?ng l?n nhau theo c? ch? khi s? v?t, hi?n t??ng ?ang t?n t?i, ch?t và l??ng th?ng nh?t v?i nhau ? m?t ?? nh?t ??nh. ?? dùng ?? ch? s? th?ng nh?t gi?a ch?t v?i l??ng; là kho?ng gi?i h?n, mà trong ?ó, s? thay ??i v? l??ng ch?a d?n ??n s? thay ??i v? ch?t; s? v?t, hi?n t??ng v?n c?n là nó, ch?a chuy?n hoá. C?ng trong ph?m vi ?? này, ch?t và l??ng tác ??ng l?n nhau ?? làm cho s? v?t, hi?n t??ng d?n bi?n ??i b?t ??u t? l??ng (ho?c t?ng ho?c gi?m); nh?ng ch? khi l??ng thay ??i ??n gi?i h?n nh?t ??nh (??n ??) m?i d?n ??n s? thay ??i v? ch?t. Nh? v?y, s? thay ??i v? l??ng t?o ?i?u ki?n cho ch?t ??i và k?t qu? c?a s? thay ??i ?ó là s? v?t, hi?n t??ng c? m?t ?i; s? v?t, hi?n t??ng m?i ra ??i.  

L??ng thay ??i ??t t?i ch? phá v? ?? c?, làm cho ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng thay ??i, chuy?n thành ch?t m?i- th?i ?i?m, mà t?i ?ó b?t ??u x?y ra b??c nh?y- ???c g?i là ?i?m nút.  

B??c nh?y dùng ?? ch? giai ?o?n chuy?n hoá c? b?n v? ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng do nh?ng thay ??i v? l??ng tr??c ?ó gây nên; là b??c ngo?t c? b?n trong s? bi?n ??i v? l??ng. B??c nh?y k?t thúc m?t giai ?o?n bi?n ??i v? l??ng; là s? gián ?o?n trong quá tr?nh v?n ??ng liên t?c c?a s? v?t, hi?n t??ng. Trong s? v?t, hi?n t??ng m?i, l??ng l?i bi?n ??i, ??n ?i?m nút m?i, l?i x?y ra b??c nh?y m?i. C? nh? th?, s? v?n ??ng c?a s? v?t, hi?n t??ng di?n ra, lúc th? bi?n ??i tu?n t? v? l??ng, lúc th? nh?y v?t v? ch?t, t?o ra m?t ???ng nút vô t?n, làm cho s? v?t m?i ra ??i thay th? s? v?t c?.  

Các h?nh th?c c?a b??c nh?y. Vi?c th?a nh?n có b??c nh?y hay không c?ng là c? s? ?? phân bi?t quan ?i?m bi?n ch?ng và quan ?i?m siêu h?nh. Tu? thu?c vào b?n thân s? v?t, hi?n t??ng; vào nh?ng mâu thu?n v?n có c?a chúng và vào ?i?u ki?n, trong ?ó di?n ra s? thay ??i v? ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng ?ó ng??i ta chia ra nhi?u h?nh th?c b??c nh?y khác nhau. C?n c? vào quy mô và nh?p ?? c?a b??c nh?y, ng??i ta chia b??c nh?y thành b??c nh?y toàn b?- là nh?ng b??c nh?y làm cho t?t c? các m?t, các b? ph?n, các y?u t? c?a s? v?t, hi?n t??ng thay ??i. B??c nh?y c?c b?- là lo?i b??c nh?y ch? làm thay ??i m?t s? m?t, m?t s? y?u t?, m?t s? b? ph?n c?a s? v?t, hi?n t??ng ?ó. S? phân bi?t b??c nh?y toàn b? hay c?c b? ch? có ? ngh?a t??ng ??i, ?i?u ?áng chú ý là dù b??c nh?y là toàn b? hay c?c b? th? chúng c?ng ??u là k?t qu? c?a quá tr?nh thay ??i v? l??ng. C?n c? vào th?i gian c?a s? thay ??i v? ch?t và d?a trên c? ch? c?a s? thay ??i ?ó, ng??i ta chia b??c nh?y thành b??c nh?y ??t bi?n- khi ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng bi?n ??i mau chóng ? t?t c? m?i b? ph?n c? b?n c?a nó. B??c nh?y d?n d?n- là quá tr?nh thay ??i v? ch?t di?n ra do s? tích lu? d?n nh?ng y?u t? c?a ch?t m?i và lo?i b? d?n các y?u t? c?a ch?t c?, làm cho s? v?t, hi?n t??ng bi?n ??i ch?m. 

Quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i không ch? nói lên m?t chi?u là l??ng ??i d?n ??n ch?t ??i mà c?n có chi?u ng??c l?i, là khi ch?t m?i ?? ra ??i, nó l?i t?o ra m?t l??ng m?i phù h?p v?i nó ?? có s? th?ng nh?t m?i gi?a ch?t v?i l??ng; th? hi?n ? ch? s? tác ??ng c?a ch?t m?i v? quy mô, tr?nh ??, nh?p ?i?u v.v ??i v?i l??ng m?i t?o nên tính th?ng nh?t gi?a ch?t m?i v?i l??ng m?i trong s? v?t, hi?n t??ng m?i. 

Tóm l?i, b?t k? s? v?t, hi?n t??ng nào c?ng là s? th?ng nh?t bi?n ch?ng gi?a ch?t v?i l??ng. S? th?ng nh?t ?ó th? hi?n ? 1) nh?ng thay ??i d?n v? l??ng t?i ?i?m nút chuy?n thành nh?ng thay ??i v? ch?t thông qua b??c nh?y 2) ch?t m?i ra ??i s? tác ??ng tác ??ng tr? l?i s? thay ??i c?a l??ng m?i; l??ng m?i l?i ti?p t?c bi?n ??i, ??n m?t m?c ?? nào ?ó l?i phá v? ch?t c? k?m h?m nó. 3) quá tr?nh tác ??ng qua l?i gi?a l??ng và ch?t t?o nên con ???ng v?n ??ng liên t?c trong ??t ?o?n, ??t ?o?n trong liên t?c; t? s? bi?n ??i d?n d?n v? l??ng ti?n t?i nh?y v?t v? ch?t; r?i l?i bi?n ??i d?n d?n v? l??ng ?? chu?n b? cho b??c nh?y ti?p theo c?a ch?t, c? th? làm cho s? v?t, hi?n t??ng không ng?ng v?n ??ng, bi?n ??i và phát tri?n. 

d. ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a quy lu?t 

T? n?i dung quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i c?a phép bi?n ch?ng duy v?t, rút ra m?t s? nguyên t?c ph??ng pháp lu?n trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n. 1) Quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i giúp nh?n th?c ???c s? phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng bao gi? c?ng di?n ra b?ng cách tích lu? d?n v? l??ng. V? v?y, ph?i bi?t t?ng b??c tích lu? v? l??ng ?? làm bi?n ??i v? ch?t. 2) Quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i giúp nh?n th?c ???c r?ng, quy lu?t x? h?i di?n ra thông qua các ho?t ??ng có ý th?c c?a con ng??i. V? v?y, khi ?? tích lu? ??y ?? v? l??ng ph?i ti?n hành b??c nh?y, k?p th?i chuy?n nh?ng thay ??i v? l??ng thành nh?ng thay ??i v? ch?t; chuy?n nh?ng thay ??i mang tính ti?n hoá sang b??c thay ??i mang tính cách m?ng. Ch? có nh? v?y chúng ta m?i kh?c ph?c ???c t? t??ng b?o th?, tr? tr?, h?u khuynh th??ng ???c bi?u hi?n ? ch? coi s? phát tri?n ch? là thay ??i ??n thu?n v? l??ng. 3) Quy lu?t l??ng ??i-ch?t ??i giúp nh?n th?c ???c s? thay ??i v? ch?t c?n ph? thu?c vào ph??ng th?c liên k?t gi?a các y?u t? t?o thành s? v?t, hi?n t??ng. V? v?y, trong ho?t ??ng c?a m?nh, ph?i bi?t tác ??ng vào c?u trúc và ph??ng th?c liên k?t trên c? s? hi?u r? b?n ch?t, quy lu?t các y?u t? t?o thành s? v?t, hi?n t??ng ?ó.

3. Quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh  

a. V? trí, vai tr? c?a quy lu?t 

Là m?t trong ba quy lu?t c? b?n c?a phép bi?n ch?ng duy v?t, quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh ch? ra khuynh h??ng, h?nh th?c và k?t qu? c?a s? phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng thông qua s? th?ng nh?t gi?a tính thay ??i v?i tính k? th?a trong s? phát tri?n theo ???ng xoáy ?c t? th?p ??n cao, t? kém hoàn thi?n ??n hoàn thi?n h?n. Quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh ch? ???c th?c hi?n hoàn toàn trong cái nguyên v?n; cái ?? th?c hi?n xong m?t cách t??ng ??i c?a quá tr?nh phát tri?n, ngh?a là sau khi ?? tr?i qua các m?t xích c?a các s? chuy?n hoá qua l?i, chúng ta ?? có th? xác ??nh ???c k?t qu? (theo h??ng c?a s? phát tri?n) cu?i cùng.  

b. Khái ni?m ph? ??nh, ph? ??nh bi?n ch?ng 

Ph? ??nh. Th? gi?i v?n ??ng và phát tri?n không ng?ng; s? v?t, hi?n t??ng sinh ra, t?n t?i, phát tri?n r?i ???c thay th? b?ng s? v?t, hi?n t??ng khác- s? thay th? ?ó g?i là ph? ??nh. Nói cách khác, s? ra ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng m?i t? s? v?t, hi?n t??ng c? ???c g?i là ph? ??nh. 

Ph? ??nh bi?n ch?ng là s? t? ph? ??nh, l?c l??ng ph? ??nh ? bên trong s? v?t, hi?n t??ng. M?i s? v?t, hi?n t??ng ??u di?n ra thông qua nh?ng ph? ??nh, trong ?ó có nh?ng ph? ??nh ch?m d?t s? t?n t?i, v?n ??ng và phát tri?n; nh?ng c?ng có nh?ng ph? ??nh t?o ti?n ??, ?i?u ki?n cho quá tr?nh phát tri?n ti?p theo c?a s? v?t, hi?n t??ng- ?ó là ph? ??nh bi?n ch?ng. Nói cách khác, ph? ??nh bi?n ch?ng là quá tr?nh t? ph? ??nh, t? phát tri?n, là m?t xích trong s?i xích d?n t?i s? ra ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng m?i, ti?n b? h?n so v?i s? v?t, hi?n t??ng c?.  

Các ??c tr?ng c? b?n c?a ph? ??nh bi?n ch?ng là  

a) tính khách quan, là ?i?u ki?n c?a s? phát tri?n b?i s? v?t, hi?n t??ng t? ph? ??nh m?nh do các mâu thu?n bên trong chúng gây ra, ph??ng th?c ph? ??nh không ph? thu?c vào ? th?c con ng??i; vi?c gi? l?i nh?ng y?u t? tích c?c c?a s? v?t, hi?n t??ng b? ph? ??nh là t?o ra ti?n ?? cho s? xu?t hi?n s? v?t, hi?n t??ng m?i.  

b) tính k? th?a và là c?u n?i gi?a s? v?t, hi?n t??ng b? ph? ??nh (c?) v?i s? v?t, hi?n t??ng m?i (ph? ??nh) b?i s? v?t, hi?n t??ng m?i ra ??i t? s? v?t, hi?n t??ng c?, duy tr? nh?ng y?u t? tích c?c c?a s? v?t, hi?n t??ng b? ph? ??nh d??i d?ng l?c b?, c?i t?o, bi?n ??i ?? phù h?p v?i s? v?t, hi?n t??ng m?i. Giá tr? c?a s? k? th?a bi?n ch?ng ???c quy ??nh b?i vai tr? c?a nh?ng y?u t? tích c?c (phù h?p) ???c k? th?a.  

???ng xoáy ?c. V? c?n nh?ng y?u t? mang tính k? th?a nên s? phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng không phát tri?n theo ???ng th?ng mà di?n ra theo ???ng xoáy ?c. ???ng xoáy ?c là h?nh th?c di?n ??t r? nh?t các ??c tr?ng c?a quá tr?nh phát tri?n bi?n ch?ng là tính k? th?a, tính l?p l?i, nh?ng không quay l?i và tính ti?n lên c?a s? phát tri?n. S? phát tri?n d??ng nh? l?p l?i, nh?ng trên c? s? m?i cao h?n là ??c ?i?m quan tr?ng nh?t c?a quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh. M?i v?ng m?i c?a ???ng xoáy ?c th? hi?n tr?nh ?? cao h?n c?a s? phát tri?n và s? n?i ti?p nhau c?a các v?ng c?a ???ng xoáy ?c th? hi?n tính vô t?n c?a s? phát tri?n t? th?p ??n cao.  

c) tính chu k? theo ph??ng th?c tiên ??-ph?n ??-h?p ??. Ph? ??nh l?n th? nh?t làm cho s? v?t, hi?n t??ng chuy?n thành s? v?t, hi?n t??ng ??i l?p v?i nó. Ph? ??nh l?n th? hai d?n ??n s? ra ??i c?a s? v?t, hi?n t??ng m?i mang nhi?u n?i dung tích c?c c?a s? v?t, hi?n t??ng b? ph? ??nh, nh?ng c?ng mang nhi?u n?i dung ??i l?p v?i s? v?t, hi?n t??ng ?ó. Nh? v?y, ph? ??nh c?a ph? ??nh m?i hoàn thành ???c m?t chu k? phát tri?n, ??ng th?i l?i là ?i?m xu?t phát c?a chu k? phát tri?n ti?p theo t?o nên ???ng xoáy ?c c?a s? phát tri?n. K?t qu? là, v? h?nh th?c, s? v?t, hi?n t??ng m?i (ra ??i do k?t qu? c?a s? ph? ??nh l?n th? hai) s? l?i tr? thành s? v?t, hi?n t??ng xu?t phát (ch?a b? ph? ??nh l?n nào); v? n?i dung, không ph?i tr? l?i s? v?t, hi?n t??ng xu?t phát nguyên nh? c?, mà ch? là d??ng nh? l?p l?i s? v?t, hi?n t??ng c? nh?ng trên c? s? cao h?n.  

c. ? ngh?a ph??ng pháp lu?n c?a quy lu?t 

T? n?i dung quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh c?a phép bi?n ch?ng duy v?t, rút ra m?t s? nguyên t?c ph??ng pháp lu?n trong ho?t ??ng nh?n th?c và ho?t ??ng th?c ti?n 1) N?m ???c khuynh h??ng ti?n lên c?a s? v?n ??ng c?a các s? v?t, hi?n t??ng; s? th?ng nh?t gi?a các tính ch?t ti?n b? và k? th?a c?a s? phát tri?n. Sau khi ?? tr?i qua các m?t xích c?a s? chuy?n hoá, chúng ta ?? có th? xác ??nh ???c k?t qu? cu?i cùng c?a s? phát tri?n và nh?n th?c quá tr?nh phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng không di?n ra m?t cách th?ng t?p, ng??c l?i, quá tr?nh ?ó di?n ra quanh co, ph?c t?p, "cho r?ng l?ch s? th? gi?i phát tri?n ??u ??n, không va v?p, không ?ôi khi nh?y lùi nh?ng b??c r?t l?n là không bi?n ch?ng, không khoa h?c, không ?úng v? m?t lý lu?n". 2) Quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh giúp nh?n th?c ??y ?? h?n v? s? v?t, hi?n t??ng m?i- là cái ra ??i phù h?p v?i quy lu?t phát tri?n; nó luôn bi?u hi?n là giai ?o?n cao v? ch?t trong s? phát tri?n. Trong gi?i t? nhiên, s? xu?t hi?n cái m?i di?n ra m?t cách t? phát; nh?ng trong l?nh v?c x? h?i, cái m?i xu?t hi?n g?n li?n v?i s? nh?n th?c và ho?t ??ng có ý th?c c?a con ng??i. Tuy cái m?i chi?n th?ng cái c?, nh?ng trong m?t th?i gian nào ?ó, cái c? c?n m?nh h?n cái m?i; v? v?y, quan ?i?m chung là ?ng h? cái m?i, t?o ?i?u ki?n cho cái m?i phát tri?n h?p quy lu?t, bi?t k? th?a có ch?n l?c nh?ng y?u t? tích c?c và h?p l? c?a cái c? làm cho nó phù h?p v?i xu th? v?n ??ng và phát tri?n c?a cái m?i. 

IV. L? LU?N NH?N TH?C DUY V?T BI?N CH?NG 

L? lu?n nh?n th?c duy v?t bi?n ch?ng là m?t b? ph?n c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng; là khoa h?c nghiên c?u b?n ch?t, quy lu?t, h?nh th?c, ph??ng pháp c?a nh?n th?c v.v ?? t? ?ó gi?i quy?t m?t th? hai v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c- li?u con ng??i có kh? n?ng nh?n th?c ???c b?n ch?t c?a th? gi?i hay không? 

1. Nh?ng nguyên t?c c? b?n ?? xây d?ng lý lu?n nh?n th?c duy v?t bi?n ch?ng 

a. Th?a nh?n s? t?n t?i khách quan c?a th? gi?i v?t ch?t ??i v?i ý th?c; nh?n th?c có ngu?n g?c t? th? gi?i v?t ch?t, trong ?ó c? s? ch? y?u và tr?c ti?p nh?t là th?c ti?n. Con ng??i là ch? th? c?a nh?n th?c b?i nó là ch? th? trong ho?t ??ng th?c ti?n c?a m?nh.  

b. Th?a nh?n kh? n?ng nh?n th?c th? gi?i c?a con ng??i. Nh?n th?c là s? ph?n ánh hi?n th?c khách quan tích c?c, ch? ??ng và sáng t?o; v? nguyên t?c, không có cái g? là không th? bi?t mà ch? là ch?a nh?n bi?t ???c mà thôi.  

D?a vào nh?ng nguyên t?c c? b?n trên ?ây, ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng kh?ng ??nh, nh?n th?c, d?a trên c? s? th?c ti?n- là quá tr?nh ph?n ánh tích c?c, ch? ??ng và sáng t?o hi?n th?c khách quan vào n?o ng??i.

2. Th?c ti?n, nh?n th?c và vai tr? c?a th?c ti?n ??i v?i nh?n th?c 

a. Th?c ti?n và các h?nh th?c c? b?n c?a th?c ti?n 

N?u Cant? (1724-1804, ??c) coi ba y?u t? nh?n th?c (tôi có th? bi?t g??), ??o ??c (tôi c?n ph?i làm g??) và cái ??p (tôi có th? hy v?ng vào cái g??) là c?u n?i gi?a t? duy con ng??i v?i th? gi?i xung quanh, th? tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin cho r?ng th?c ti?n là c?u n?i ?ó và ?ó c?ng là cách nh?n th?c v? vai tr? c?a th?c ti?n v?i t? cách là ?i?m xu?t phát c?a quan ni?m duy v?t v? l?ch s? và c?ng là ?i?m xu?t phát c?a lý lu?n nh?n th?c duy v?t bi?n ch?ng. 

Th?c ti?n là g?? Th?c ti?n là toàn b? nh?ng ho?t ??ng v?t ch?t có m?c ?ích, mang tính l?ch s?-x? h?i c?a con ng??i nh?m c?i bi?n t? nhiên và x? h?i. Th?c ti?n là ho?t ??ng khi con ng??i s? d?ng công c? tác ??ng vào ??i t??ng v?t ch?t làm cho ??i t??ng ?ó thay ??i theo m?c ?ích c?a m?nh. Là ho?t ??ng ??c tr?ng c?a b?n ch?t con ng??i, th?c ti?n không ng?ng phát tri?n b?i các th? h? c?a loài ng??i qua các quá tr?nh l?ch s?. Nh? v?y, th?c ti?n có ba ??c tr?ng là ho?t ??ng v?t ch?t c?m tính, l?ch s?-t? nhiên và tính m?c ?ích. 

Các h?nh th?c c?a th?c ti?n. Th?c ti?n bao g?m nh?ng h?nh th?c ho?t ??ng khác nhau c?a x? h?i nh?  

1) Ho?t ??ng s?n xu?t v?t ch?t là h?nh th?c c? b?n, quan tr?ng nh?t c?a th?c ti?n. Lao ??ng là c? s? v?t ch?t cho các lo?i ho?t ??ng khác c?a con ng??i; là ho?t ??ng ?? ??a con ng??i t? tr?ng thái thú v?t lên tr?ng thái con ng??i, ??m b?o cho s? t?n t?i và phát tri?n c?a con ng??i nói riêng và x? h?i loài ng??i nói chung 

2) Ho?t ??ng c?i t?o x? h?i (chính tr?-x? h?i) là ho?t ??ng nh?m c?i t?o hi?n th?c x? h?i, c?i bi?n nh?ng quan h? x? h?i nên có tác d?ng tr?c ti?p ??i v?i s? phát tri?n x? h?i, ??c bi?t là th?c ti?n cách m?ng x? h?i 

3) Ho?t ??ng th?c nghi?m là h?nh th?c ??c bi?t c?a th?c ti?n. Th?c nghi?m bao g?m th?c nghi?m s?n xu?t, th?c nghi?m khoa h?c và th?c nghi?m x? h?i ???c ti?n hành trong ?i?u ki?n nhân t?o nh?m rút ng?n th?i gian c?a các quá tr?nh bi?n ??i ?? d?a trên c? s? ?ó nh?n th?c th? gi?i, ch?ng minh tính chân th?c c?a nh?n th?c. Nh?ng h?nh th?c này c?a th?c nghi?m c?ng làm bi?n ??i gi?i t? nhiên và x? h?i 

4) Các ho?t ??ng th?c ti?n không c? b?n nh? giáo d?c, ngh? thu?t, pháp lu?t, ??o ??c v.v ???c m? r?ng và có vai tr? ngày càng t?ng ??i v?i s? phát tri?n c?a x? h?i do ??i s?ng x? h?i ngày càng phát tri?n, ngày càng thêm ?a d?ng. Trong ?ó, ho?t ??ng s?n xu?t v?t ch?t quy ??nh các h?nh th?c c?n l?i c?a th?c ti?n và ??n l??t m?nh, các h?nh th?c ?ó tác ??ng ng??c tr? l?i ho?t ??ng s?n xu?t v?t ch?t. 

b. Nh?n th?c và các tr?nh ?? nh?n th?c 

- ??nh ngh?a. Nh?n th?c là quá tr?nh ph?n ánh tích c?c, t? giác và sáng t?o th? gi?i khách quan vào n?o ng??i trên c? s? th?c ti?n nh?m sáng t?o ra nh?ng tri th?c v? th? gi?i khách quan ?ó; tính ?úng, sai c?a nh?ng tri th?c ?ó ???c th??c ?o th?c ti?n xác ??nh.  

Các c?p ?? c?a nh?n th?c 

1) D?a vào kh? n?ng ph?n ánh b?n ch?t c?a ??i t??ng nh?n th?c, ng??i ta chia nh?n th?c thành nh?n th?c kinh nghi?m và nh?n th?c l? lu?n; chúng là hai m?c nh?n th?c khác nhau v? ??i t??ng, tính ch?t, ch?c n?ng c?ng nh? h?nh th?c và tr?nh t? ph?n ánh 

a) Nh?n th?c kinh nghi?m ???c h?nh thành t? s? quan sát tr?c ti?p các s? v?t, hi?n t??ng trong t? nhiên, x? h?i, trong các thí nghi?m khoa h?c và trong các h?nh th?c ho?t ??ng th?c ti?n không c? b?n khác. K?t qu? c?a nh?n th?c kinh nghi?m là nh?ng tri th?c kinh nghi?m. Có hai lo?i tri th?c kinh nghi?m là tri th?c kinh nghi?m th??ng- là nh?ng tri th?c thu nh?n ???c nh? s? quan sát tr?c ti?p hàng ngày và trong lao ??ng s?n xu?t; tri th?c kinh nghi?m khoa h?c- là nh?ng tri th?c thu ???c nh? ?úc k?t nh?ng thí nghi?m khoa h?c. C? hai lo?i tri th?c này có quan h? m?t thi?t, xâm nh?p l?n nhau t?o ra tính phong phú, sinh ??ng c?a nh?n th?c kinh nghi?m 

b) Nh?n th?c l? lu?n (c?n g?i là l? lu?n) là nh?n th?c gián ti?p, tr?u t??ng và khái quát v? b?n ch?t và quy lu?t c?a s? v?t, hi?n t??ng. Nh?n th?c l? lu?n ???c h?nh thành trên c? s? t?ng k?t nh?n th?c kinh nghi?m. Cái khác c?a nh?n th?c l? lu?n so v?i nh?n th?c kinh nghi?m n?m ? ch?, nh?n th?c l? lu?n có ch?c n?ng ph?n ánh gián ti?p, có tính khái quát và tr?u t??ng cao. Nh?n th?c l? lu?n ch? t?p trung ph?n ánh cái b?n ch?t mang tính quy lu?t c?a s? v?t, hi?n t??ng. Do v?y, tri th?c l? lu?n (k?t qu? c?a nh?n th?c l? lu?n) là s? th? hi?n chân l? sâu sác, chính xác và có h? th?ng h?n nh?n th?c kinh nghi?m 

c) M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a nh?n th?c kinh nghi?m và nh?n th?c l? lu?n. Nh?n th?c kinh nghi?m và nh?n th?c l? lu?n là hai giai ?o?n nh?n th?c khác nhau, trong ?ó nh?n th?c kinh nghi?m là c? s? c?a nh?n th?c l? lu?n, cung c?p cho nh?n th?c l? lu?n nh?ng t? li?u c? th? nh?ng phong phú. Nh?n th?c kinh nghi?m là d?ng nh?n th?c c?n b? h?n ch? ? s? miêu t?, phân lo?i các s? ki?n, d? ki?n ?? thu ???c t? s? quan sát và thí nghi?m tr?c ti?p. Do v?y, nh?n th?c kinh nghi?m "t? nó không bao gi? ch?ng minh ???c tính t?t y?u". Nh?n th?c lý lu?n không xu?t hi?n m?t cách t? phát t? nh?n th?c kinh nghi?m. Tính ??c l?p t??ng ??i c?a nh?n th?c lý lu?n n?m ? ch?, lý lu?n có th? ?i tr??c nh?ng d? ki?n kinh nghi?m, h??ng d?n s? ch?n l?c nh?ng tri th?c kinh nghi?m có giá tr?, l?a ch?n nh?ng kinh nghi?m h?p lý ?? ph?c v? cho ho?t ??ng th?c ti?n, thông qua ?ó nh?ng tri th?c kinh nghi?m t? ch? là cái c? th?, riêng l?, ??n nh?t ???c nâng lên thành nh?ng tri th?c khái quát, ph? bi?n. N?m v?ng b?n ch?t, ch?c n?ng c?a t?ng lo?i nh?n th?c và m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a nh?n th?c kinh nghi?m v?i nh?n th?c l? lu?n giúp kh?c ph?c b?nh kinh nghi?m ch? ngh?a và b?nh giáo ?i?u. N?u tuy?t ??i hoá vai tr? c?a nh?n th?c kinh nghi?m "mà không có l? lu?n, c?ng nh? m?t m?t sáng, m?t m?t m?". N?u tuy?t ??i hoá vai tr? c?a nh?n th?c l? lu?n, d? d?n ??n b?nh giáo ?i?u 

2) Nh?n th?c thông th??ng và nh?n th?c khoa h?c. C?n c? vào tính t? phát hay t? giác c?a s? ph?n ánh b?n ch?t c?a ??i t??ng nh?n th?c, ng??i ta chia nh?n th?c thành nh?n th?c thông th??ng và nh?n th?c khoa h?c 

a) Nh?n th?c thông th??ng (có tính t? phát) là nh?n th?c h?nh thành t? phát, tr?c ti?p t? ho?t ??ng hàng ngày c?a con ng??i. Lo?i nh?n th?c này ph?n ánh s? v?t, hi?n t??ng x?y ra v?i t?t c? nh?ng ??c ?i?m chi ti?t, c? th? và nh?ng s?c thái khác nhau c?a s? v?t, hi?n t??ng. V? v?y, nh?n th?c thông th??ng mang tính phong phú, g?n li?n v?i nh?ng quan ni?m s?ng th?c t? hàng ngày, chi ph?i ho?t ??ng c?a m?i ng??i trong x? h?i 

b) Nh?n th?c khoa h?c (có tính t? giác) là lo?i nh?n th?c ???c h?nh thành m?t cách t? giác và gián ti?p t? s? phanr ánh ??c ?i?m b?n ch?t, nh?ng quan h? t?t y?u c?a ??i t??ng nghiên c?u. ?ây là s? ph?n ánh di?n ra d??i d?ng tr?u t??ng, khái quát v?a có tính h? th?ng, có c?n c? và có tính chân th?c. S? ph?n ánh ?ó v?n d?ng m?t h? th?ng các ph??ng pháp nghiên c?u và s? d?ng ngôn ng? thông th??ng và thu?t ng? khoa h?c ?? di?n t? sâu s?c b?n ch?t và quy lu?t c?a ??i t??ng nghiên c?u 

c) M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a nh?n th?c thông th??ng và nh?n th?c khoa h?c. Nh?n th?c thông th??ng và nh?n th?c khoa h?c là hai n?c thang khác nhau v? ch?t c?a quá tr?nh nh?n th?c ??t t?i nh?ng tri th?c chân th?c. Gi?a chúng có m?i quan h? ch?t ch? v?i nhau. Trong m?i quan h? ?ó, nh?n th?c thông th??ng có tr??c nh?n th?c khoa h?c và là c? s? ?? xây d?ng n?i dung c?a các lý thuy?t khoa h?c. M?c dù ?? ch?a ??ng nh?ng m?m m?ng c?a nh?ng tri th?c khoa h?c, song nh?n th?c thông th??ng ch? y?u v?n ch? d?ng l?i ? nh?ng b? ngoài, ng?u nhiên, không b?n ch?t c?a ??i t??ng và t? nó không th? chuy?n thành nh?n th?c khoa h?c ???c. Mu?n phát tri?n thành nh?n th?c khoa h?c c?n ph?i thông qua kh? n?ng t?ng k?t, tr?u t??ng, khái quát ?úng ??n c?a các nhà khoa h?c. Ng??c l?i, khi ??t t?i tr?nh ?? nh?n th?c khoa h?c th? nó l?i có tác ??ng tr? l?i nh?n th?c thông th??ng, xâm nh?p vào nh?n th?c thông th??ng và làm cho nh?n th?c thông th??ng phát tri?n, t?ng c??ng n?i dung khoa h?c cho quá tr?nh nh?n th?c th? gi?i c?a con ng??i. 

c. Vai tr? c?a th?c ti?n ??i v?i nh?n th?c 

- Th?c ti?n là c? s? c?a nh?n th?c. Thông qua ho?t ??ng th?c ti?n, con ng??i nh?n bi?t ???c c?u trúc; tính ch?t và các m?i quan h? gi?a các ??i t??ng ?? h?nh thành tri th?c v? ??i t??ng. Ho?t ??ng th?c ti?n b? sung và ?i?u ch?nh nh?ng tri th?c ?? ???c khái quát. Th?c ti?n ?? ra nhu c?u, nhi?m v?, cách th?c và khuynh h??ng v?n ??ng và phát tri?n c?a nh?n th?c. Chính nhu c?u gi?i thích, nh?n th?c và c?i t?o th? gi?i bu?c con ng??i tác ??ng tr?c ti?p vào ??i t??ng b?ng ho?t ??ng th?c ti?n c?a m?nh. Chính s? tác ??ng ?ó ?? làm cho các ??i t??ng b?c l? nh?ng thu?c tính, nh?ng m?i liên h? và các quan h? khác nhau gi?a chúng ?em l?i cho con ng??i nh?ng tri th?c, giúp cho con ng??i nh?n th?c ???c các quy lu?t v?n ??ng và phát tri?n c?a th? gi?i. Trên c? s? ?ó h?nh thành các l? thuy?t khoa h?c.  

- Th?c ti?n là m?c ?ích c?a nh?n th?c. Nh?n th?c không ch? tho? m?n nhu c?u hi?u bi?t mà c?n ?áp ?ng nhu c?u nâng cao n?ng l?c th?c ti?n ?? ??a l?i hi?u qu? cao h?n, ?áp ?ng nhu c?u ngày càng t?ng c?a con ng??i. Th?c ti?n luôn v?n ??ng, phát tri?n nh? ?ó, th?c ti?n thúc ??y nh?n th?c v?n ??ng, phát tri?n theo. Th?c ti?n ??t ra nh?ng v?n ?? mà l? lu?n c?n gi?i quy?t.  

- Th?c ti?n là ??ng l?c thúc ??y quá tr?nh v?n ??ng, phát tri?n c?a nh?n th?c. Ho?t ??ng th?c ti?n góp ph?n hoàn thi?n các giác quan, t?o ra kh? n?ng ph?n ánh nh?y bén, chính xác, nhanh h?n; t?o ra các công c?, ph??ng ti?n ?? t?ng n?ng l?c ph?n ánh c?a con ng??i ??i v?i t? nhiên. Nh?ng tri th?c ???c áp d?ng vào th?c ti?n ?em l?i ??ng l?c kích thích quá tr?nh nh?n th?c ti?p theo.  

- Th?c ti?n là tiêu chu?n ki?m tra chân l?. Trong th?c ti?n con ng??i ch?ng minh chân l?. M?i s? bi?n ??i c?a nh?n th??ng xuyên ch?u s? ki?m nghi?m tr?c ti?p c?a th?c ti?n. Th?c ti?n có vai tr? là tiêu chu?n, th??c ?o giá tr? (chân lý) nh?ng tri th?c ?? ??t ???c; ??ng th?i b? sung, ?i?u ch?nh, phát tri?n và hoàn thi?n nh?n th?c. 

Nh? v?y, th?c ti?n không nh?ng là y?u t? ?óng vai tr? quy ??nh ??i v?i s? h?nh thành và phát tri?n c?a nh?n th?c, mà c?n là n?i nh?n th?c ph?i luôn h??ng t?i ?? th? nghi?m tính ?úng ??n c?a m?nh. Vai tr? c?a th?c ti?n ??i v?i nh?n th?c ??i h?i chúng ta quán tri?t quan ?i?m th?c ti?n. Quan ?i?m này yêu c?u vi?c nh?n th?c ph?i xu?t phát t? th?c ti?n, t? nhu c?u th?c ti?n; l?y th?c ti?n làm tiêu chu?n (th??c ?o) nh?n th?c; coi tr?ng công tác t?ng k?t th?c ti?n. Vi?c nghiên c?u l? lu?n ph?i liên h? v?i th?c ti?n; n?u xa r?i th?c ti?n s? d?n ??n b?nh ch? quan, duy ý chí, giáo ?i?u, máy móc, quan liêu; ng??c l?i, n?u tuy?t ??i hoá vai tr? c?a th?c ti?n s? r?i vào ch? ngh?a th?c d?ng, kinh nghi?m ch? ngh?a. 

3. Con ???ng bi?n ch?ng c?a s? nh?n th?c chân lý 

a. Quan ?i?m c?a V.I.Lênin v? con ???ng bi?n ch?ng c?a nh?n th?c chân lý. "T? tr?c quan sinh ??ng ??n t? duy tr?u t??ng, t? t? duy tr?u t??ng ??n th?c ti?n, ?ó là con ???ng bi?n ch?ng c?a s? nh?n th?c chân lý, nh?n th?c hi?n th?c khách quan". Nh? v?y, nh?n th?c là s? ph?n ánh th? gi?i ???c th?c hi?n trên c? s? th?c ti?n và con ???ng bi?n ch?ng c?a nh?n th?c g?m hai giai ?o?n k? ti?p, b? sung cho nhau. 

- Nh?n th?c c?m tính (tr?c quan sinh ??ng) là nh?ng tri th?c do các giác quan mang l?i. Nét ??c tr?ng c? b?n ? giai ?o?n này là nh?n th?c ???c th?c hi?n trong m?i liên h? tr?c ti?p v?i th?c ti?n thông qua các n?c thang c?m giác, tri giác, bi?u t??ng.  

Nh?ng thành ph?n c?a nh?n th?c c?m tính  

1) C?m giác là tri th?c ???c sinh ra do s? tác ??ng tr?c ti?p c?a s? v?t, hi?n t??ng lên các giác quan c?a con ng??i. C?m giác ph?n ánh t?ng m?t, t?ng khía c?nh, t?ng thu?c tính riêng l? c?a s? v?t, hi?n t??ng. Ngu?n g?c và n?i dung c?a c?m giác là th? gi?i khách quan, c?n b?n ch?t c?a c?m giác là h?nh ?nh ch? quan v? th? gi?i ?ó 

2) Tri giác là s? t?ng h?p (ph?i h?p, b? sung l?n nhau) c?a nhi?u c?m giác riêng bi?t vào m?t m?i liên h? th?ng nh?t t?o nên m?t h?nh ?nh t??ng ??i hoàn ch?nh v? s? v?t, hi?n t??ng 

3) Bi?u t??ng ???c h?nh thành nh? s? ph?i h?p ho?t ??ng, b? sung l?n nhau c?a các giác quan và ?? có s? tham gia c?a các y?u t? phân tích, tr?u t??ng và kh? n?ng ghi nh?n thông tin c?a n?o ng??i. ?ây là n?c thang cao và ph?c t?p nh?t c?a giai ?o?n nh?n th?c c?m tính; là h?nh ?nh c?m tính t??ng ??i hoàn ch?nh v? s? v?t, hi?n t??ng ???c l?u l?i trong n?o ng??i và do tác ??ng nào ?ó ???c tái hi?n l?i khi s? v?t, hi?n t??ng không c?n n?m trong t?m c?m tính. Trong bi?u t??ng ?? có nh?ng ph?n ánh gián ti?p v? s? v?t, hi?n t??ng và v?i bi?u t??ng, con ng??i ?? có th? h?nh dung ???c s? khác nhau và mâu thu?n nh?ng ch?a n?m ???c s? chuy?n hoá t? s? v?t, hi?n t??ng này sang s? v?t, hi?n t??ng khác. 

K?t qu? c?a nh?n th?c ? giai ?o?n tr?c quan sinh ??ng là không nh?ng ch? là nh?n th?c "b? ngoài" v? s? v?t, hi?n t??ng, mà ?? có "ch?t". Tuy v?y, giai ?o?n tr?c quan sinh ??ng ch?a ??a l?i nh?n th?c hoàn ch?nh, khái quát v? s? v?t, hi?n t??ng; các n?c thang khác nhau c?a giai ?o?n này trong quá tr?nh nh?n th?c m?i ch? là tiên ?? cho nh?n th?c v? b?n ch?t s? v?t, hi?n t??ng. 

- Nh?n th?c l? tính (t? duy tr?u t??ng) b?t ngu?n t? tr?c quan sinh ??ng và t? l? lu?n do th? h? tr??c truy?n l?i. Nh?n th?c l? tính ph?n ánh sâu s?c, chính xác và ??y ?? h?n v? khách th? nh?n th?c; khái ni?m, phán ?oán và suy lu?n (suy l?) là nh?ng h?nh th?c c? b?n c?a t? duy tr?u t??ng. 

Nh?ng thành ph?n c?a nh?n th?c l? tính  

+ Khái ni?m là h?nh th?c c? b?n c?a t? duy tr?u t??ng. Khái ni?m v?a có tính khách quan, v?a có tính ch? quan khi ph?n ánh c? m?t t?p h?p nh?ng thu?c tính c? b?n có tính b?n ch?t và chung nh?t c?a s? v?t, hi?n t??ng nh? s? t?ng h?p, khái quát bi?n ch?ng nh?ng thông tin ?? thu nh?n ???c v? s? v?t, hi?n t??ng thông qua ho?t ??ng th?c ti?n và ho?t ??ng nh?n th?c. Các thông tin, tài li?u ?ó càng nhi?u, càng ?a d?ng th? các khái ni?m c?ng ngày m?t nhi?u và gi?a chúng có các m?i liên h? qua l?i v?i nhau trong s? v?n ??ng, phát tri?n không ng?ng d?n ??n s? h?nh thành nh?ng khái ni?m m?i, ph?n ánh sâu s?c h?n v? b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng 

+ Phán ?oán là h?nh th?c t? duy liên k?t các khái ni?m l?i v?i nhau ?? kh?ng ??nh ho?c ph? ??nh m?t ??c ?i?m, m?t thu?c tính nào ?ó c?a s? v?t, hi?n t??ng; là h?nh th?c ph?n ánh m?i liên h? gi?a các s? v?t, hi?n t??ng c?a th? gi?i khách quan vào ? th?c con ng??i t?o nên vai tr? c?a phán ?oán là h?nh th?c bi?u hi?n và di?n ??t các quy lu?t khách quan. Có ba lo?i phán ?oán c? b?n là phán ?oán ??n nh?t; phán ?oán ??c thù và phán ?oán ph? bi?n, trong ?ó phán ?oán ph? bi?n là h?nh th?c di?n ??t t??ng ??i ??y ?? các quy lu?t 

+ Suy lu?n (suy l?) là h?nh th?c c?a t? duy liên k?t các phán ?oán l?i v?i nhau ?? rút ra tri th?c m?i theo ph??ng pháp phán ?oán cu?i cùng ???c suy ra t? nh?ng phán ?oán tiên ?? (suy lu?n là quá tr?nh ?i t? nh?ng phán ?oán tiên ?? ??n m?t phán ?oán m?i). Suy lu?n có vai tr? quan tr?ng trong t? duy tr?u t??ng, b?i nó th? hi?n quá tr?nh v?n ??ng c?a t? duy ?i t? cái ?? bi?t ??n nh?n th?c gián ti?p cái ch?a bi?t. Có th? nói r?ng, ?a s? các ngành khoa h?c ???c xây d?ng trên h? th?ng suy lu?n và nh? ?ó, con ng??i ngày càng nh?n th?c sâu s?c h?n, ??y ?? h?n hi?n th?c khách quan. Tu? thu?c vào tính ch?t c?a m?i liên h? gi?a các phán ?oán tiên ?? v?i phán ?oán k?t lu?n mà suy lu?n có th? là suy lu?n quy n?p ho?c suy lu?n di?n d?ch. Trong các suy lu?n quy n?p, t? duy v?n ??ng t? cái ??n nh?t ??n cái chung, cái ph? bi?n; trong các suy lu?n di?n d?ch t? duy ?i t? cái chung ??n cái ít chung h?n và ??n cái ??n nh?t. C?ng nh? khái ni?m và phán ?oán, các lo?i suy lu?n ??u bi?n ??i, có liên h? qua l?i v?i nhau theo ti?n tr?nh phát tri?n c?a nh?n th?c. 

K?t qu? c?a nh?n th?c trong giai ?o?n t? duy tr?u t??ng là nh? ph??ng pháp tr?u t??ng hoá và khái quát hoá các thông tin, tài li?u do tr?c quan sinh ??ng và t? duy tr?u t??ng do các th? h? tr??c ?? l?i, t? duy tr?u t??ng ph?n ánh hi?n th?c sâu s?c h?n; ph?n ánh ???c nh?ng thu?c tính và m?i quan h? b?n ch?t mang tính quy lu?t c?a s? v?t, hi?n t??ng. 

S? phân chia quá tr?nh nh?n th?c nh? trên ch? là s? tr?u t??ng quá tr?nh v?n ??ng c?a nh?n th?c; c?n trên th?c t?, nh?n th?c c?m tính, nh?n th?c l? tính và các n?c thang c?a chúng luôn ?an xen nhau và th?c ti?n là c? s? c?a toàn b? quá tr?nh nh?n th?c ?ó. 

- M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a hai giai ?o?n nh?n th?c  

+ Tr?c quan sinh ??ng và t? duy tr?u t??ng là hai giai ?o?n c?a m?t quá tr?nh nh?n th?c. Tuy có nh?ng s? khác nhau v? m?c ?? ph?n ánh hi?n th?c khách quan, nh?ng gi?a hai quá tr?nh ?ó có s? liên h?, tác ??ng qua l?i. Tr?c quan sinh ??ng là c? s? t?t y?u c?a t? duy tr?u t??ng, trên th?c t?, nh?n th?c l? tính không th? th?c hi?n n?u thi?u tài li?u do nh?n th?c c?m tính mang l?i và ng??c l?i, nh?n th?c l? tính s? làm cho nh?n th?c c?m tính sâu s?c và chính xác h?n 

+ M?i k?t qu? c?a nh?n th?c, m?i n?c thang mà con ng??i ??t ???c trong nh?n th?c th? gi?i khách quan ??u là k?t qu? c?a c? tr?c quan sinh ??ng và t? duy tr?u t??ng ???c th?c hi?n trên c? s? th?c ti?n, do th?c ti?n quy ??nh. Trong ?ó, tr?c quan sinh ??ng là ?i?m kh?i ??u, t? duy tr?u t??ng t?ng h?p nh?ng tri th?c c?a tr?c quan sinh ??ng thành các k?t qu? c?a nh?n th?c và th?c ti?n là n?i ki?m nghi?m tính chân th?c c?a các k?t qu? ?ó c?a nh?n th?c. ?ó chính là con ???ng bi?n ch?ng c?a nh?n th?c 

+ M?i giai ?o?n nh?n th?c có nh?ng nét ??c tr?ng riêng. Nh?n th?c ? giai ?o?n c?m tính g?n li?n v?i th?c ti?n, g?n li?n v?i s? tác ??ng tr?c ti?p c?a khách th? nh?n th?c lên các giác quan c?a ch? th? nh?n th?c. Nh?n th?c ? giai ?o?n lý tính ?? thoát kh?i s? tác ??ng tr?c ti?p c?a khách th? nh?n th?c ?? có th? bao quát s? v?t, hi?n t??ng. Tuy v?y, nh?n th?c ? giai ?o?n này nh?t thi?t ph?i ???c th?c ti?n ki?m nghi?m, ch?ng minh nh?m tránh nguy c? ?o t??ng, vi?n vông, không th?c t?. ?ó là th?c ch?t c?a m?nh ?? "t? t? duy tr?u t??ng ??n th?c ti?n" 

+ M?i chu tr?nh nh?n th?c ??u ph?i ?i t? th?c ti?n ??n tr?c quan sinh ??ng r?i ??n t? duy tr?u t??ng r?i ??n th?c ti?n. Trong ?ó, th?c ti?n gi? vai tr? là ?i?m b?t ??u và khâu k?t thúc c?a chu tr?nh ?ó. Nh?ng s? k?t thúc chu tr?nh nh?n th?c này l?i là s? kh?i ??u c?a chu tr?nh nh?n th?c m?i ? m?c ?? cao h?n, r?ng h?n chu tr?nh c? và c? th? v?n ??ng m?i làm cho nh?n th?c c?a con ng??i ngày càng sâu h?n, n?m ???c b?n ch?t và quy lu?t c?a th? gi?i khách quan, ph?c v? cho ho?t ??ng bi?n ??i th? gi?i 

+ Trên con ???ng nh?n th?c ?ó, c? m?i l?n mâu thu?n trong nh?n th?c ???c gi?i quy?t th? l?i xu?t hi?n mâu thu?n m?i. M?i l?n gi?i quy?t mâu thu?n c?a nh?n th?c là m?t l?n nh?n th?c ???c nâng lên tr?nh ?? m?i, chính xác h?n. Quá tr?nh gi?i quy?t mâu thu?n c?a nh?n th?c c?ng là quá tr?nh lo?i b? d?n nh?ng nh?n th?c sai ?? ph?m ph?i. K?t qu? c?a quá tr?nh ?ó là h?nh ?nh ch? quan ???c t?o ra ngày càng có tính b?n ch?t, có n?i dung khách quan h?n và c? th? h?n. Trong quá tr?nh ?ó không ng?ng n?y sinh, v?n ??ng và gi?i quy?t các mâu thu?n c?a nh?n th?c ?? t?o ra các khái ni?m, ph?m trù, quy lu?t nh?m ph?n ánh ?úng b?n ch?t c?a th? gi?i v?t ch?t ?ang v?n ??ng, chuy?n hoá và phát tri?n không ng?ng. 

b. Chân l? và vai tr? c?a chân l? ??i v?i th?c ti?n 

- Khái ni?m chân l?. Chân l? là nh?ng tri th?c phù h?p v?i hi?n th?c khách quan ?? ???c th?c ti?n ki?m nghi?m. Quan ni?m nh? v?y v? chân lý kh?ng ??nh, chân lý là s?n ph?m c?a quá tr?nh nh?n th?c v? th? gi?i ???c h?nh thành và phát tri?n d?n t?ng b??c; ph? thu?c vào nh?ng ?i?u ki?n l?ch s? c? th? trong th?c ti?n; vào nh?n th?c và ph?n ánh hi?n th?c khách quan ngày càng sâu s?c h?n, ??y ?? h?n. 

Các tính ch?t c?a chân l?. Chân l? v?a có tính t??ng ??i, v?a có tính tuy?t ??i; v?a có tính khách quan, v?a có tính ch? quan, th? hi?n tính bi?n ch?ng c?a chân lý. 

1) Tính khách quan b?i n?i dung mà nó ph?n ánh là có tính khách quan, phù h?p v?i khách th? nh?n th?c. B?n ch?t v? tính khách quan c?a chân l? là th?a nh?n ngu?n g?c khách quan c?a c?m giác, c?a tri th?c c?a con ng??i v? th? gi?i. Khi th?a nh?n chân l? khách quan, l? lu?n nh?n th?c c?a tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin ??ng th?i c?ng cho r?ng ph?i tr?i qua m?t quá tr?nh th? nh?n th?c m?i ??t ??n chân lý b?i chân lý luôn v?n ??ng và phát tri?n.  

2) Trong chân l? khách quan, các y?u t? tuy?t ??i và t??ng ??i liên h? bi?n ch?ng v?i nhau. Chân l? t??ng ??i bao gi? c?ng bao hàm m?t hay nhi?u y?u t? c?a chân l? tuy?t ??i. Chính v? v?y, các chân l? t??ng ??i là các b?c thang trong quá tr?nh nh?n th?c c?a con ng??i ?i t?i chân lý tuy?t ??i. Chân lý tuy?t ??i ch? có th? h?nh thành và t?n t?i thông qua chân l? t??ng ??i. ?ây là m?i quan h? gi?a chân l? t??ng ??i v?i chân lý tuy?t ??i.  

3) Tính c? th?. Tính c? th? c?a chân l? là do tính c? th? c?a khách th? nh?n th?c quy ??nh. S? v?t, hi?n t??ng bao gi? c?ng t?n t?i khách quan trong tính c? th? c?a nó. Nh?n th?c c?a con ng??i là s? ph?n ánh các s? v?t, hi?n t??ng trong nh?ng ?i?u ki?n t?n t?i, trong nh?ng quan h? c? th? c?a chúng. Thoát ly kh?i nh?ng ?i?u ki?n khách quan-c? th? ?ó ho?c m? r?ng kh?i ph?m vi t?n t?i và thoát ly kh?i nh?ng quan h? xác ??nh ?ó th? chân l? s? không c?n là chân l? khách quan. Lu?n ?i?m tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin cho r?ng chân l? là c? th?, không có chân l? tr?u t??ng là m?t trong nh?ng c? s? l? lu?n c?a nguyên t?c l?ch s?-c? th?- m?t trong nh?ng ph??ng pháp bi?n ch?ng duy v?t ?? nh?n th?c và c?i t?o th? gi?i. 

- Phân lo?i chân l?  

+ Chân l? t??ng ??i là tri th?c ?úng c?a con ng??i (ch? th? nh?n th?c) nh?ng ch?a hoàn toàn ??y ?? v?i n?i dung c?a s? v?t, hi?n t??ng (khách th? nh?n th?c). S? phù h?p gi?a n?i dung nh?n th?c v?i tri th?c c?a chân l? t??ng ??i ch? là s? phù h?p t?ng b? ph?n, t?ng ph?n, m?t s? m?t, m?t s? khía c?nh nào ?ó c?a khách th? nh?n th?c. Tính t??ng ??i c?a chân lý n?y sinh trên con ???ng nh?n th?c là do gi?i h?n c?a hoàn c?nh và ?i?u ki?n l?ch s?; c?a tr?nh ?? phát tri?n th?c ti?n x? h?i lên nh?n th?c c?a con ng??i trong khi các khách th? nh?n th?c l?i h?t s?c ?a d?ng và không ng?ng v?n ??ng, phát tri?n nên luôn b?c l? nh?ng thu?c tính và quan h? m?i mà nh?n th?c con ng??i ch?a theo k?p, ch?a nh?n bi?t. Cùng v?i s? phát tri?n c?a th?c ti?n là s? phát tri?n c?a nh?n th?c khoa h?c không ng?ng phát hi?n ra nh?ng thi?u sót, sai l?m mà nh?n th?c c?a con ng??i ?? ph?m ph?i ?? phát tri?n chân lý t??ng ??i theo h??ng ti?p c?n chân lý tuy?t ??i. Chân lý t??ng ??i ch?a trong m?nh nh?ng y?u t? c?a chân l? tuy?t ??i c?ng phát tri?n và ngày càng tr? nên chính xác h?n, ??y ?? h?n ?? tr? thành chân l? tuy?t ??i 

+ Chân l? tuy?t ??i là tri th?c c?a ch? th? nh?n th?c có n?i dung phù h?p hoàn toàn, ??y ?? v?i khách th? nh?n th?c mà nó ph?n ánh và ?? ???c th?c ti?n ki?m nghi?m. M?t v?n ?? ??t ra là li?u nh?n th?c c?a con ng??i có hoàn toàn phù h?p, ??y ?? v?i khách th? nh?n th?c hay không? Câu tr? l?i là có th?, b?i v? n?u th?a nh?n tính khách quan c?a chân l?, có ngh?a là th?a nh?n chân l? tuy?t ??i. Con ng??i nh?n th?c ???c th? gi?i và n?i dung c?a nh?n th?c ?ó có tính khách quan nên xét v? b?n ch?t, xét trong k?t qu? và xét trong quá tr?nh phát tri?n lâu dài c?a m?nh, nh?n th?c c?a con ng??i- thông qua các th? h? ng??i k? ti?p nhau trong l?ch s?- v? nguyên t?c là có th? ph?n ánh ??y ??, chính xác b?n ch?t c?a s? v?t, hi?n t??ng trong tính ch?nh th? và nguyên v?n c?a nó. 

- M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a chân l? t??ng ??i và chân l? tuy?t ??i  

+ S? khác nhau gi?a chân l? t??ng ??i và chân l? tuy?t ??i không thu?c v? b?n ch?t mà ch? ? m?c ?? phù h?p gi?a n?i dung c?a chúng ??i v?i khách th? nh?n th?c ???c chúng ph?n ánh. M?c ?? s? khác bi?t ?ó t?n t?i nh?ng không ng?ng b? xoá b? và l?i ???c xác l?p; nó v?n ??ng theo s? phát tri?n c?a nh?n th?c khoa h?c. Tuy v?y, c? chân lý t??ng ??i l?n chân lý tuy?t ??i ??u là nh?ng h?nh th?c bi?u hi?n khác nhau c?a chân l? khách quan. Ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng th?a nh?n tính t??ng ??i c?a tri th?c theo ngh?a th?a nh?n nh?ng gi?i h?n c?a nh?n th?c, nh?ng ?i?u này không ph?i là ph? nh?n chân l? khách quan, ph? nh?n tính chân th?c khách quan c?a các tri th?c ?? ??t ???c 

+ Chân l? tuy?t ??i ???c c?u thành t? t?ng s? nh?ng chân l? t??ng ??i ?ang phát tri?n, chân lý t??ng ??i là nh?ng ph?n ánh t??ng ??i ?úng c?a m?t khách th? t?n t?i ??c l?p ??i v?i nhân lo?i, nh?ng ph?n ánh ?y ngày càng tr? nên chính xác h?n; m?i chân l? khoa h?c, dù là có tính t??ng ??i, v?n ch?a ??ng m?t y?u t? c?a chân lý tuy?t ??i. 

- Vai tr? c?a chân l? ??i v?i th?c ti?n. 1) Chân l? là m?t trong nh?ng ?i?u ki?n tiên quy?t ??m b?o s? thành công và hi?u qu? khi v?n d?ng tri th?c v? hi?n th?c 2) Chân l? phát tri?n nh? th?c ti?n và th?c ti?n phát tri?n nh? v?n d?ng chân l?. 

T? m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a chân l? v?i th?c ti?n 1) c?n xu?t phát t? th?c ti?n ?? ??t t?i chân lý, coi chân lý là m?t quá tr?nh; ?ông th?i t? giác v?n d?ng chân lý vào th?c ti?n ?? nâng cao hi?u qu? ho?t ??ng và phát tri?n th?c ti?n 2) coi tr?ng và áp d?ng tri th?c khoa h?c vào ho?t ??ng kinh t?-x? h?i và th?c ch?t, ?ó c?ng chính là phát huy vai tr? chân l? khoa h?c trong th?c ti?n.

Câu h?i ôn t?p 

1. T?i sao nói siêu h?nh và bi?n ch?ng là hai m?t ??i l?p nhau c?a ph??ng pháp t? duy? (siêu h?nh, ??c ?i?m, giá tr?, h?n ch?; bi?n ch?ng, ??c ?i?m, giá tr?, phân bi?t v?i ch? ngh?a chi?t trung và thu?t ng?y bi?n. ??i l?p nhau ? cách xem xét tr?ng thái t?n t?i c?a s? v?t, hi?n t??ng) 

2. Khái l??c v? phép bi?n ch?ng duy v?t? (??nh ngh?a, ??c tr?ng) 

3. Nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n (khái ni?m, tính ch?t)? L?y ví d? c? th? ?? làm sáng t? ? ngh?a ph??ng pháp lu?n ???c rút ra t? n?i dung nguyên l? này? 

4. Nguyên l? v? s? phát tri?n (khái ni?m, tính ch?t)? L?y ví d? c? th? ?? làm sáng t? ? ngh?a ph??ng pháp lu?n ???c rút ra t? n?i dung nguyên l? này? 

5. C?p ph?m trù cái riêng và cái chung? (??nh ngh?a các ph?m trù; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các ph?m trù; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n). 

6. C?p ph?m trù n?i dung- h?nh th?c? (??nh ngh?a các ph?m trù; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các ph?m trù; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n). 

7. C?p ph?m trù t?t nhiên-ng?u nhiên? (??nh ngh?a các ph?m trù; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các ph?m trù; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n). 

8. T?i sao nói quy lu?t th?ng nh?t và ??u tranh gi?a các m?t ??i l?p nêu ngu?n g?c, ??ng l?c v?n ??ng, phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng? (v? trí, vai tr? c?a quy lu?t trong phép bi?n ch?ng duy v?t; các khái ni?m; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các khái ni?m; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n rút ra t? quy lu?t) 

9. T?i sao nói quy lu?t t? nh?ng thay ??i v? l??ng d?n ??n nh?ng thay ??i v? ch?t và ng??c l?i nêu cách th?c, tính ch?t phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng? (v? trí, vai tr? c?a quy lu?t trong phép bi?n ch?ng duy v?t; các khái ni?m; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các khái ni?m; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n rút ra t? quy lu?t) 

10. T?i sao nói quy lu?t ph? ??nh c?a ph? ??nh nêu khuynh h??ng và k?t qu? phát tri?n c?a s? v?t, hi?n t??ng? (v? trí, vai tr? c?a quy lu?t trong phép bi?n ch?ng duy v?t; các khái ni?m; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các khái ni?m; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n rút ra t? quy lu?t) 

11. Th?c ti?n và vai tr? c?a th?c ti?n ??i v?i nh?n th?c (th?c ti?n là g?, nh?n th?c là g?; b?n vai tr? c? b?n c?a th?c ti?n ??i v?i nh?n th?c) 

12. Con ???ng bi?n ch?ng c?a quá tr?nh nh?n th?c chân l? (quan ?i?m c?a V.I.Lênin; nh?n th?c c?m tính (tr?c quan sinh ??ng); nh?n th?c lý tính (t? duy tr?u t??ng); m?i quan h? gi?a nh?n th?c c?m tính và nh?n th?c l? tính; vai tr? c?a th?c ti?n ??i v?i m?i chu k? nh?n th?c)

CH??NG 3. CH? NGH?A DUY V?T L?CH S? 

Ch? ngh?a duy v?t l?ch s? là m?t b? ph?n tri?t h?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin; là h?c thuy?t x? h?i h?c chung; là khoa h?c v? nh?ng quy lu?t chung và ??c thù c?a s? phát tri?n c?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i. V?i t? cách là quan ni?m tri?t h?c duy v?t v? l?ch s? (x? h?i loài ng??i), ch? ngh?a duy v?t l?ch s? g?n trong m?nh nh?ng nguyên t?c c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng trong các l?nh v?c c?a x? h?i.  

Nguyên t?c b?n th? lu?n chính c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng v? tính th? nh?t c?a v?t ch?t và tính th? hai c?a ? th?c ???c c? th? hoá trong ch? ngh?a duy v?t l?ch s? là s? kh?ng ??nh tính th? nh?t c?a t?n t?i x? h?i và tính th? hai c?a ? th?c x? h?i. Trong h? th?ng các quan h? x? h?i, ch? ngh?a duy v?t l?ch s? ch?n quan h? v?t ch?t và kh?ng ??nh chúng quy ??nh các quan h? t? t??ng. C? s? th?c ti?n c?a s? l?a ch?n ?ó là y?u t? ??n gi?n và t?t y?u r?ng, con ng??i tr??c khi nghiên c?u khoa h?c, chính tr?, tri?t h?c, tôn giáo v.v c?n ph?i ?n, u?ng, m?c, ? v.v và r?ng, trong quá tr?nh s?n xu?t ra l?i ích v?t ch?t cho x? h?i, con ng??i th? hi?n m?nh trong nh?ng m?i quan h? ??c l?p v?i ý chí c?a h?- là quan h? s?n xu?t. S?n xu?t v?t ch?t x? h?i t?o c? s? v?t ch?t (c? s? h? t?ng) c?a x? h?i, trên ?ó, xây d?ng lên ki?n trúc th??ng t?ng t? t??ng và chính tr? c?a x? h?i. Theo V.I.Lênin, ch? có nh?ng khái quát nh? th? m?i ??a l?i kh? n?ng chuy?n hoá t? s? miêu t? (và s? ?ánh giá t? góc ?? lý t??ng) các hi?n t??ng x? h?i ??n s? phân tích chúng m?t cách khoa h?c, phân chia, nói thí d?, cái g? ?? làm cho m?t n??c t? b?n này khác v?i m?t n??c t? b?n khác và nghiên c?u nh?ng g? là cái chung c?a t?t c? các n??c t? b?n ?ó. ??n l??t m?nh, s? thay ??i c?a các th?i ??i trong l?ch s? x? h?i loài ng??i th? hi?n là quá tr?nh chuy?n hoá ti?n b? mang tính quy lu?t t? th?i ??i t?i th?i ??i c?a các ph??ng th?c s?n xu?t. Nguyên nhân s? thay ??i gi?a các ph??ng th?c s?n xu?t là mâu thu?n gi?a tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t (là n?i dung bên trong c?a quá tr?nh phát tri?n) v?i quan h? s?n xu?t (là h?nh th?c bên ngoài c?a quá tr?nh phát tri?n).  

Ch? ngh?a duy v?t l?ch s?- ?ó là s? t? nh?n th?c v? x? h?i mang tính khoa h?c, là h?c thuy?t v? th? gi?i quan- t?ng h?p và l? lu?n- cho d? báo s? phát tri?n c?a th?c ti?n x? h?i. Trong s? nghi?p ??i m?i x? h?i x? h?i ch? ngh?a, nhi?m v? quan tr?ng là cu?c ??u tranh không khoan nh??ng v?i b?nh giáo ?i?u và t?m th??ng hoá ch? ngh?a duy v?t l?ch s?; kh?c ph?c nh?ng quan ni?m xa r?i cu?c s?ng. Phát tri?n sáng t?o- ?ó là m?t trong nh?ng ?i?u ki?n c?n thi?t ?? làm sinh ??ng ch? ngh?a x? h?i nhân ??o và dân ch?; cho nh?ng thành công c?a phong trào gi?i phóng c?a qu?n chúng. 

I. T?N T?I X? H?I QUY ??NH Ý TH?C X? H?I VÀ TÍNH ??C L?P T??NG ??I C?A Ý TH?C X? H?I 

T?n t?i x? h?i và ? th?c x? h?i là nh?ng ph?m trù c? b?n c?a ch? ngh?a duy v?t l?ch s? do C.Mác và Ph.?ngghen so?n ra ?? gi?i quy?t v?n ?? c? b?n c?a tri?t h?c trong l?nh v?c l?nh v?c x? h?i. T?n t?i x? h?i ???c xác ??nh là "cái khách quan ban ??u" (cái th? nh?t) trong quá tr?nh x? h?i; c?n ? th?c x? h?i (cái th? hai) ph?n ánh và ch?u s? quy ??nh c?a "cái khách quan ban ??u" ?ó.  

1. T?n t?i x? h?i và ? th?c x? h?i 

a. Các khái ni?m t?n t?i x? h?i, ? th?c x? h?i  

- T?n t?i x? h?i là khái ni?m dùng ?? ch? sinh ho?t v?t ch?t và nh?ng ?i?u ki?n sinh ho?t v?t ch?t c?a x? h?i, là nh?ng m?i quan h? v?t ch?t-x? h?i gi?a con ng??i v?i t? nhiên và gi?a con ng??i v?i nhau; trong ?ó, quan h? gi?a con ng??i v?i t? nhiên và quan h? v?t ch?t, kinh t? gi?a con ng??i v?i nhau là hai quan h? c? b?n. Nh?ng m?i quan h? này xu?t hi?n trong quá tr?nh h?nh thành x? h?i loài ng??i và t?n t?i không ph? thu?c vào ? th?c x? h?i. 

T?n t?i x? h?i g?m các thành ph?n chính nh? ph??ng th?c s?n xu?t v?t ch?t; ?i?u ki?n t? nhiên-môi tr??ng ??a lý; dân s? và m?t ?? dân s? v.v, trong ?ó ph??ng th?c s?n xu?t v?t ch?t là thành ph?n c? b?n nh?t. Các quan h? v?t ch?t khác gi?a gia ??nh, giai c?p, dân t?c v.v c?ng có vai tr? nh?t ??nh ??i v?i t?n t?i x? h?i.  

- ? th?c x? h?i là m?t tinh th?n c?a ??i s?ng x? h?i, bao g?m t?nh c?m, t?p quán, truy?n th?ng, quan ?i?m, t? t??ng, lý lu?n v.v n?y sinh t? t?n t?i x? h?i và ph?n ánh t?n t?i x? h?i trong nh?ng giai ?o?n phát tri?n khác nhau. Nói cách khác, ý th?c x? h?i là nh?ng quan h? tinh th?n gi?a con ng??i v?i nhau, là m?t tinh th?n trong quá tr?nh l?ch s?. ? th?c x? h?i có c?u trúc bên trong xác ??nh, bao g?m nh?ng m?c ?? khác nhau (ý th?c x? h?i thông th??ng và ? th?c l? lu?n (khoa h?c); tâm l? x? h?i và h? t? t??ng) và các h?nh thái c?a ? th?c x? h?i (? th?c chính tr?, pháp lu?t, ??o ??c, tôn giáo, ngh? thu?t, tri?t h?c, khoa h?c v.v). 

Ch? ngh?a duy v?t l?ch s? cho r?ng, ? th?c nói chung, ? th?c x? h?i nói riêng, là s? ph?n ánh t?n t?i và ?ó là s? ph?n ánh bi?n ch?ng ph?c t?p, là k?t qu? ho?t ??ng c?a con ng??i. S? nh?n th?c nh? v?y v? ý th?c x? h?i, th? nh?t, t??ng ?ng v?i nguyên l? v? m?i liên h? ph? bi?n gi?a các s? v?t, hi?n t??ng, xác ??nh ???c nguyên nhân s? ph? thu?c c?a ? th?c x? h?i vào c? s? v?t ch?t c?a nó (là ti?n ?? tri?t h?c ?? phân tích ý th?c x? h?i). Th? hai, ch?ng l?i các khái ni?m duy tâm v? th?c th? và b?n th? c?a ? th?c x? h?i, ??ng th?i ch?ng l?i s? ph? ??nh siêu h?nh v? tính tích c?c c?a ??i t??ng ph?n ánh. Th? ba, khi ??a ý th?c x? h?i vào h? th?ng các m?i liên h? quy lu?t c?a x? h?i, xác ??nh ???c s? ph? thu?c c?a ý th?c x? h?i vào t?n t?i x? h?i, ??ng th?i c?ng kh?ng ??nh ???c s? t?n t?i ??c l?p t??ng ??i và tác ??ng ng??c tr? l?i c?a ý th?c x? h?i ??i v?i t?n t?i x? h?i. 

K?t c?u c?a ? th?c x? h?i g?m 1) Tâm l? x? h?i bao g?m toàn b? t?nh c?m, ??c mu?n, thói quen, t?p quán v.v c?a con ng??i, c?a m?t b? ph?n x? h?i ho?c c?a toàn x? h?i ???c h?nh thành d??i ?nh h??ng tr?c ti?p cu?c s?ng hàng ngày và ph?n ánh ??i s?ng ?ó. ??c ?i?m c?a tâm lý x? h?i là ph?n ánh tr?c ti?p các sinh ho?t hàng ngày c?a con ng??i. Quá tr?nh ph?n ánh này th??ng mang tính t? phát, ch? ghi l?i nh?ng bi?u hi?n b? m?t bên ngoài c?a x? h?i. 2) H? t? t??ng x? h?i (h? t? t??ng) là tr?nh ?? cao c?a ý th?c x? h?i ???c h?nh thành khi con ng??i ?? có ???c nh?n th?c sâu s?c h?n các ?i?u ki?n sinh ho?t v?t ch?t c?a m?nh; là nh?n th?c l? lu?n v? t?n t?i x? h?i, là h? th?ng nh?ng quan ?i?m, t? t??ng (chính tr?, tri?t h?c, ??o ??c, ngh? thu?t, tôn giáo v.v) k?t qu? s? khái quát hoá nh?ng kinh nghi?m x? h?i. H? t? t??ng ???c h?nh thành t? giác, ngh?a là t?o ra ???c nh?ng t? t??ng c?a giai c?p nh?t ??nh và ???c truy?n bá trong x? h?i, có kh? n?ng ?i sâu vào b?n ch?t các m?i quan h? x? h?i. Có hai lo?i h? t? t??ng là a) H? t? t??ng khoa h?c- ph?n ánh chính xác, khách quan t?n t?i x? h?i b) H? t? t??ng không khoa h?c- ph?n ánh sai l?m, h? ?o ho?c xuyên t?c t?n t?i x? h?i.  

2. M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a t?n t?i x? h?i v?i ? th?c x? h?i 

Ch? ngh?a duy v?t l?ch s?, khi xác ??nh t?n t?i x? h?i là m?t h?nh th?c ??c bi?t c?a v?t ch?t, có xu?t phát ?i?m t? "không ph?i ý th?c c?a con ng??i quy ??nh s? t?n t?i c?a h?, mà ng??c l?i, t?n t?i x? h?i c?a h? quy ??nh ý th?c c?a h?" và kh?ng ??nh "ý th?c x? h?i ph?n ánh t?n t?i x? h?i". S? ph?n ánh ?ó là quá tr?nh bi?n ch?ng ph?c t?p, là k?t qu? c?a m?i liên h? tích c?c gi?a con ng??i v?i th?c ti?n.  

a. T?n t?i x? h?i quy ??nh ý th?c x? h?i  

1) T?n t?i x? h?i là cái th? nh?t, ? th?c x? h?i là cái th? hai. T?n t?i x? h?i quy ??nh n?i dung, b?n ch?t, xu h??ng v?n ??ng c?a ý th?c x? h?i; ? th?c x? h?i ph?n ánh cái lôgíc khách quan c?a t?n t?i x? h?i. Ch? ngh?a duy v?t l?ch s? cho r?ng, s? h?nh thành và phát tri?n c?a ? th?c x? h?i, c?a ??i s?ng tinh th?n x? h?i ???c h?nh thành và phát tri?n trên c? s? ??i s?ng v?t ch?t. Ngu?n g?c c?a t? t??ng, c?a tâm lý x? h?i ch? t?m th?y trong hi?n th?c v?t ch?t. Suy r?ng ra, s? bi?n ??i c?a m?t th?i ??i nào ?ó c?ng s? không th? gi?i thích ???c n?u ch? c?n c? vào ? th?c c?a th?i ??i ?ó, mà ph?i gi?i thích ? th?c ?y b?ng nh?ng mâu thu?n c?a ??i s?ng v?t ch?t, b?ng s? xung ??t hi?n có gi?a các l?c l??ng s?n xu?t x? h?i và nh?ng quan h? x? h?i 

2) T?n t?i x? h?i thay ??i là ?i?u ki?n quy?t ??nh ?? ý th?c x? h?i thay ??i. M?i khi t?n t?i x? h?i, ??c bi?t là ph??ng th?c s?n xu?t bi?n ??i th? nh?ng t? t??ng và l? lu?n x? h?i c?ng d?n bi?n ??i theo. Chính v? v?y, ? nh?ng th?i k? l?ch s? khác nhau, n?u có nh?ng quan ?i?m, t? t??ng, h?c thuy?t x? h?i khác nhau v? cùng m?t v?n ?? th? ?ó là do nh?ng ?i?u ki?n khác nhau c?a ??i s?ng v?t ch?t c?a các th?i k? l?ch s? khác nhau quy ??nh 

3) Quan ni?m c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng v? ngu?n g?c c?a ? th?c x? h?i không ch? d?ng l?i ? vi?c xác ??nh s? ph? thu?c c?a ý th?c x? h?i vào t?n t?i x? h?i, mà c?n ch? ra r?ng, t?n t?i x? h?i quy ??nh ý th?c x? h?i không gi?n ??n, tr?c ti?p mà th??ng thông qua các khâu trung gian. Không ph?i b?t k? t? t??ng, quan ni?m, l? lu?n, h?nh thái ? th?c x? h?i nào c?ng ph?n ánh r? ràng và tr?c ti?p nh?ng quan h? kinh t? c?a th?i ??i, mà ch? khi xét cho ??n cùng m?i th?y r? nh?ng m?i quan h? kinh t? ???c ph?n ánh, b?ng cách này hay cách khác, trong các t? t??ng ?y. Nh? v?y, s? ph?n ánh t?n t?i x? h?i c?a ? th?c x? h?i ph?i ???c xem xét m?t cách bi?n ch?ng. 

b. Tính ??c l?p t??ng ??i và s? tác ??ng ng??c tr? l?i c?a ý th?c x? h?i  

Tính ??c l?p t??ng ??i và s? tác ??ng ng??c tr? l?i c?a ý th?c x? h?i ??i v?i t?n t?i x? h?i th? hi?n ? s? phát tri?n v? m?t chính tr?, pháp lu?t, tri?t h?c, tôn giáo, ngh? thu?t, v?n h?c v.v d?a vào s? phát tri?n c?a kinh t?. Nh?ng t?t c? nh?ng s? phát tri?n ?ó ??u tác ??ng l?n nhau và c?ng tác ??ng ??n c? s? kinh t?. Tính ??c l?p t??ng ??i c?a ý th?c x? h?i th? hi?n ?  

1) ? th?c x? h?i th??ng l?c h?u so v?i t?n t?i x? h?i do không ph?n ánh k?p nh?ng thay ??i c?a t?n t?i x? h?i do s?c ? c?a thói quen, truy?n th?ng, t?p quán và tính b?o th? c?a m?t s? h?nh thái ? th?c x? h?i v.v ti?p t?c t?n t?i sau khi nh?ng ?i?u ki?n l?ch s? sinh ra chúng ?? m?t ?i t? lâu; do l?i ích nên không ch?u thay ??i 

2) ? th?c x? h?i có th? v??t tr??c t?n t?i x? h?i. Do tính n?ng ??ng c?a ý th?c, trong nh?ng ?i?u ki?n nh?t ??nh, t? t??ng, ??c bi?t là nh?ng t? t??ng khoa h?c tiên ti?n có th? v??t tr??c s? phát tri?n c?a t?n t?i x? h?i; d? báo ???c quy lu?t và có tác d?ng t? ch?c, h??ng ho?t ??ng th?c ti?n c?a con ng??i vào m?c ?ích nh?t ??nh. ?ó c?ng là vai tr? to l?n c?a nh?ng t? t??ng tiên ti?n, khoa h?c; tuy nhiên, s? v??t tr??c này c?ng có kh? n?ng là ?o t??ng 

3) ? th?c x? h?i có tính k? th?a. Quan ?i?m, lý lu?n c?a m?i th?i ??i ???c t?o ra trên c? s? k? th?a nh?ng thành t?u l? lu?n c?a các th?i ??i tr??c. K? th?a có tính t?t y?u khách quan; có tính ch?n l?c và sáng t?o; k? th?a theo quan ?i?m l?i ích; theo truy?n th?ng và ??i m?i. Do v?y, n?u không chú ý ??n s? phát tri?n t? t??ng c?a các giai ?o?n l?ch s? tr??c ???c k? th?a trong ý th?c x? h?i m?i, th? khó gi?i thích ???c m?t t? t??ng nh?t ??nh. L?ch s? phát tri?n c?a các t? t??ng cho th?y nh?ng giai ?o?n h?ng th?nh và suy tàn c?a t? t??ng nhi?u khi không phù h?p hoàn toàn v?i nh?ng giai ?o?n h?ng th?nh và suy tàn c?a n?n kinh t?. ?i?u này ch? ra r?ng, v? sao m?t n??c có tr?nh ?? kinh t? kém phát tri?n, nh?ng t? t??ng l?i ? tr?nh ?? phát tri?n cao 

4) S? tác ??ng qua l?i gi?a các h?nh thái ? th?c x? h?i c?ng gây ?nh h??ng t?i t?n t?i x? h?i. Thông th??ng, trong m?i th?i ??i, tu? theo nh?ng hoàn c?nh l?ch s? c? th?, có nh?ng h?nh thái ? th?c x? h?i nào ?ó n?i lên hàng ??u tác ??ng và chi ph?i các h?nh thái ? th?c x? h?i khác. ?i?u này nói lên r?ng, các h?nh thái ? th?c x? h?i không ch? ch?u s? tác ??ng quy?t ??nh c?a t?n t?i x? h?i, mà c?n ch?u s? tác ??ng l?n nhau. M?i liên h? và tác ??ng l?n nhau ?ó gi?a các h?nh thái ? th?c x? h?i làm cho m?i h?nh thái ? th?c x? h?i có nh?ng tính ch?t và nh?ng m?t không th? gi?i thích tr?c ti?p ???c b?ng các quan h? v?t ch?t.  

S? tác ??ng ng??c tr? l?i c?a ý th?c x? h?i lên t?n t?i x? h?i là bi?u hi?n quan tr?ng c?a tính ??c l?p t??ng ??i c?a ý th?c x? h?i ??i v?i t?n t?i x? h?i. ?ó là s? tác ??ng nhi?u chi?u v?i các ph??ng th?c ph?c t?p. S? tác ??ng này th? hi?n m?c ?? phù h?p gi?a t? t??ng v?i hi?n th?c; s? xâm nh?p c?a ? th?c x? h?i vào qu?n chúng c? chi?u sâu, chi?u r?ng và ph? thu?c vào kh? n?ng hi?n th?c hoá ý th?c x? h?i c?a giai c?p và ??ng phái. Nh? v?y, ý th?c x? h?i, v?i tính cách là th? th?ng nh?t ??c l?p, tích c?c tác ??ng ng??c tr? l?i lên t?n t?i x? h?i nói riêng và lên ??i s?ng x? h?i nói chung  

II. VAI TR? C?A S?N XU?T V?T CH?T VÀ QUY LU?T QUAN H? S?N XU?T PHÙ H?P V?I TR?NH ?? PHÁT TRI?N C?A L?C L??NG S?N XU?T 

S?n xu?t x? h?i là ho?t ??ng có m?c ?ích và sáng t?o c?a con ng??i bao g?m s?n xu?t v?t ch?t, s?n xu?t tinh th?n và s?n xu?t ra chính b?n thân con ng??i. Ba h?nh th?c này c?a s?n xu?t x? h?i g?n bó, tác ??ng qua l?i và quy ??nh l?n nhau; trong ?ó, s?n xu?t v?t ch?t quy ??nh các h?nh th?c s?n xu?t c?n l?i.  

1. S?n xu?t v?t ch?t và vai tr? c?a nó 

a. S?n xu?t v?t ch?t và ph??ng th?c s?n xu?t v?t ch?t 

- S?n xu?t v?t ch?t là ho?t ??ng khi con ng??i s? d?ng công c? lao ??ng tác ??ng (tr?c ti?p hay gián ti?p) vào ??i t??ng lao ??ng nh?m c?i bi?n các d?ng v?t ch?t c?a t? nhiên, t?o ra c?a c?i c?n thi?t mà các d?ng v?t ch?t trong t? nhiên không có ?? tho? m?n nhu c?u t?n t?i và phát tri?n. Thông qua s?n xu?t v?t ch?t, con ng??i t? hoàn thi?n m?nh, h?nh thành nh?ng quan h? x? h?i v? v?t ch?t và tinh th?n. S?n xu?t v?t ch?t là ho?t ??ng ??c tr?ng c?a con ng??i và x? h?i loài ng??i. Lao ??ng c?a con ng??i và gi?i t? nhiên là ngu?n g?c c?a m?i c?a c?i. ?ây là ?i?m t?o nên s? khác bi?t gi?a loài ng??i v?i loài v?t (loài v?t ch? hái l??m, loài ng??i không ch? hái l??m, mà c?n s?n xu?t). V?i ngh?a nh? v?y, s?n xu?t v?t ch?t có tính khách quan, tính x? h?i, tính l?ch s? và tính sáng t?o. B?t k? m?t quá tr?nh s?n xu?t nào c?ng ???c t?o nên t? ba y?u t? c? b?n là s?c lao ??ng c?a ng??i lao ??ng, t? li?u lao ??ng và ??i t??ng lao ??ng (xem l?c l??ng s?n xu?t). 

- Ph??ng th?c s?n xu?t bi?u th? cách th?c con ng??i th?c hi?n quá tr?nh s?n xu?t v?t ch?t ? nh?ng giai ?o?n l?ch s? nh?t ??nh c?a x? h?i loài ng??i; cách th?c mà con ng??i ti?n hành s?n xu?t là s? th?ng nh?t gi?a l?c l??ng s?n xu?t ? m?t tr?nh ?? nh?t ??nh và quan h? s?n xu?t t??ng ?ng. M?i ph??ng th?c s?n xu?t ??u có y?u t? k? thu?t và kinh t? c?a m?nh; trong ?ó y?u t? k? thu?t là thu?t ng? dùng ?? ch? quá tr?nh s?n xu?t ???c ti?n hành b?ng cách th?c k? thu?t, công ngh? nào ?? tác ??ng bi?n ??i các ??i t??ng c?a quá tr?nh ?ó; c?n y?u t? kinh t? c?a ph??ng th?c s?n xu?t là thu?t ng? dùng ?? ch? quá tr?nh s?n xu?t ???c ti?n hành v?i nh?ng cách th?c t? ch?c kinh t? nào. Hai y?u t? trên c?a ph??ng th?c s?n xu?t v?n ??ng theo h??ng tách bi?t và ph? thu?c l?n nhau t?o ra vai tr? c?a ph??ng th?c s?n xu?t là quy ??nh tính ch?t, k?t c?u, s? v?n ??ng và phát tri?n c?a x? h?i. 

b. Vai tr? c?a s?n xu?t v?t ch?t và ph??ng th?c s?n xu?t ??i v?i s? t?n t?i và phát tri?n c?a x? h?i 

S?n xu?t v?t ch?t luôn gi? vai tr? quy ??nh s? t?n t?i, phát tri?n c?a con ng??i và x? h?i loài ng??i; là ho?t ??ng n?n t?ng làm phát sinh, phát tri?n nh?ng m?i quan h? x? h?i; là c? s? c?a s? h?nh thành, bi?n ??i và phát tri?n c?a x? h?i loài ng??i. ?i?u này th? hi?n ?  

1) M?i thành viên trong x? h?i ??u tiêu dùng (?n, u?ng, ?, m?c v.v). Nh?ng th? có s?n trong t? nhiên không th? tho? m?n m?i nhu c?u c?a con ng??i, nên nó ph?i s?n xu?t ra c?a c?i v?t ch?t. S?n xu?t v?t ch?t là yêu c?u khách quan c? b?n; là m?t hành ??ng l?ch s? mà hi?n nay c?ng nh? hàng ngàn n?m tr??c ?ây con ng??i v?n ph?i ti?n hành. Cùng v?i vi?c c?i bi?n gi?i t? nhiên, con ng??i c?ng c?i bi?n chính b?n thân m?nh và c?i bi?n c? các m?i quan h? gi?a con ng??i v?i nhau và chính vi?c c?i bi?n ?ó làm cho vi?c chinh ph?c gi?i t? nhiên ??t hi?u qu? cao h?n 

2) X? h?i loài ng??i t?n t?i và phát tri?n ???c tr??c h?t là nh? s?n xu?t v?t ch?t. L?ch s? x? h?i loài ng??i, do v?y và tr??c h?t là l?ch s? phát tri?n c?a s?n xu?t v?t ch?t 

3) S?n xu?t v?t ch?t là c? s? ?? h?nh thành nên các m?i quan h? x? h?i khác. X? h?i loài ng??i là m?t t? ch?c v?t ch?t và gi?a các y?u t? c?u thành nó c?ng có nh?ng ki?u quan h? nh?t ??nh. Các quan h? x? h?i v? nhà n??c, chính tr?, pháp quy?n, ??o ??c, ngh? thu?t, khoa h?c v.v (cái th? hai) ??u ???c h?nh thành và phát tri?n trên c? s? s?n xu?t v?t ch?t (cái th? nh?t) nh?t ??nh. Trong quá tr?nh ?ó, con ng??i ??ng th?i c?ng s?n xu?t ra và tái s?n xu?t ra nh?ng quan h? x? h?i c?a m?nh 

4) S?n xu?t v?t ch?t là c? s? c?a s? ti?n b? x? h?i. S?n xu?t v?t ch?t không ng?ng ???c các th? h? ng??i phát tri?n t? th?p ??n cao. M?i khi ph??ng th?c s?n xu?t thay ??i, quan h? gi?a ng??i v?i ng??i trong s?n xu?t c?ng thay ??i; và do v?y, m?i m?t c?a ??i s?ng x? h?i ??u có s? thay ??i theo s? ti?n b? c?a ph??ng th?c s?n xu?t.  

2. Quy lu?t quan h? s?n xu?t phù h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t 

S? liên h?, tác ??ng l?n nhau gi?a quan h? s?n xu?t (cái th? hai) v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t (cái th? nh?t) t?o nên quy lu?t v? s? phù h?p gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Phát hi?n ra quy lu?t này, ch? ngh?a duy v?t l?ch s? kh?ng ??nh trong x? h?i c?n ??i kháng giai c?p, mâu thu?n gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t th? hi?n là mâu thu?n gi?a các giai c?p và ch? b?ng ??u tranh giai c?p mà ??nh cao là cách m?ng x? h?i th? mâu thu?n ?ó m?i ???c gi?i quy?t. Quy lu?t v? s? phù h?p gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t là quy lu?t c? b?n th? hi?n s? v?n ??ng n?i t?i c?a ph??ng th?c s?n xu?t và tính t?t y?u c?a s? thay th? ph??ng th?c s?n xu?t này b?ng ph??ng th?c s?n xu?t khác; d?n ??n h?nh thái kinh t?-x? h?i này ???c thay th? b?ng h?nh thái kinh t?-x? h?i khác cao h?n, ti?n b? h?n; ngh?a là x? h?i loài ng??i phát tri?n t? th?p ??n cao là m?t quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên. 

a. Khái ni?m l?c l??ng s?n xu?t, quan h? s?n xu?t 

- L?c l??ng s?n xu?t là n?n t?ng v?t ch?t-k? thu?t c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i; là m?i quan h? gi?a con ng??i v?i gi?i t? nhiên trong quá tr?nh s?n xu?t v?t ch?t, th? hi?n n?ng l?c th?c t? chinh ph?c gi?i t? nhiên b?ng s?c m?nh c?a con ng??i trong quá tr?nh ?ó. S? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t quy ??nh s? h?nh thành, t?n t?i và chuy?n hoá gi?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i, t? h?nh thái th?p, ít ti?n b? lên h?nh thái cao, ti?n b? h?n.  

Các y?u t? c?a l?c l??ng s?n xu?t  

1) T? li?u s?n xu?t, g?m công c? lao ??ng, ??i t??ng lao ??ng và ph??ng ti?n lao ??ng; trong ?ó 

a) công c? lao ??ng (là nh?ng v?t th? hay ph?c h?p v?t th? n?i con ng??i v?i ??i t??ng lao ??ng; truy?n tác ??ng t? con ng??i ??n ??i t??ng lao ??ng), "là s?c m?nh c?a tri th?c ?? ???c v?t th? hoá", có tác d?ng "n?i dài bàn tay" và "nhân s?c m?nh trí tu?" c?a con ng??i. C.Mác coi công c? lao ??ng là b? ph?n quan tr?ng, ??ng nh?t trong quan h? gi?a con ng??i v?i t? nhiên. Trong m?i th?i ??i, vi?c ch? t?o ra, c?i ti?n và hoàn thi?n công c? lao ??ng ?? gây ra nh?ng bi?n ??i sâu s?c trong t? li?u s?n xu?t. T? li?u s?n xu?t ???c m? r?ng th? ??i t??ng lao ??ng càng ???c ?a d?ng hoá; xu?t hi?n ngành ngh? m?i d?n ??n s? phân công lao ??ng ngày càng cao. Tr?nh ?? phát tri?n c?a công c? lao ??ng là th??c ?o tr?nh ?? chinh ph?c t? nhiên c?a con ng??i, s? phát tri?n c?a s?n xu?t; là tiêu chu?n ?? phân bi?t s? khác nhau gi?a các n?c thang kinh t? c?a x? h?i loài ng??i 

b) ??i t??ng lao ??ng là b? ph?n c?a gi?i t? nhiên ???c ??a vào s?n xu?t, ch?u s? tác ??ng c?a con ng??i. Nh?ng s?n ph?m có s?n nh? ??t ?ai, sông ng?i, bi?n, khoáng s?n, lâm s?n, h?i s?n v.v và b?ng lao ??ng sáng t?o c?a m?nh, con ng??i c?n t?o ra nh?ng ??i t??ng lao ??ng m?i; nh?ng s?n ph?m không có s?n trong t? nhiên nh? s?i t?ng h?p, hoá ch?t, h?p kim, các nguyên, nhiên, v?t li?u và cây con m?i v.v 

c) Ph??ng ti?n lao ??ng g?m ???ng xá, c?u c?ng, kho tàng, b?n b?i, ph??ng ti?n v?n chuy?n và thông tin liên l?c v.v  

2) Ng??i lao ??ng là nh?ng ng??i có th? l?c, k? n?ng, kinh nghi?m lao ??ng và bi?t s? d?ng t? li?u s?n xu?t ?? t?o ra c?a c?i v?t ch?t. Ng??i lao ??ng không ch? phát tri?n v? th? l?c, mà c?n phát tri?n c? v? trí l?c, nh?y bén và tính sáng t?o trong lao ??ng. Trí tu? cao, tr?nh ?? chuyên môn gi?i, ??o ??c ngh? nghi?p trong sáng là nh?ng y?u t? quan tr?ng c?a ng??i lao ??ng. Lao ??ng ngày càng có trí tu? và là lao ??ng trí tu?. ??o ??c ngh? nghi?p là tính ch?t quan tr?ng c?a ng??i lao ??ng, là n?n t?ng ??nh h??ng giá tr? trong t?ng hành ??ng c? th? c?a ng??i lao ??ng ??i v?i m?nh và x? h?i; là m?t trong nh?ng y?u t? thúc ??y s? phát tri?n c?a s?n xu?t nói riêng, x? h?i nói chung. Nh?ng tính ch?t trên c?a ng??i lao ??ng có ???c, m?t m?t nh? n?ng khi?u, m?t khác do chính sách ?ào t?o, b?i d??ng và ??nh h??ng ngh? nghi?p 

3) Khoa h?c ???c coi là m?t trong nh?ng y?u t? thành ph?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Hi?n nay, khái ni?m khoa h?c c?n ???c m? r?ng sang l?nh v?c công ngh?. Khoa h?c-công ngh? ?ang tr? thành "l?c l??ng s?n xu?t tr?c ti?p", tr? thành "l?c l??ng s?n xu?t ??c l?p" là ??c ?i?m th?i ??i c?a s?n xu?t v?t ch?t hi?n nay. 

Tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t là tr?nh ?? c?a công c? lao ??ng; tr?nh ?? t? ch?c và phân công lao ??ng x? h?i; tr?nh ?? ?ng d?ng các thành t?u khoa h?c vào s?n xu?t; kinh nghi?m, k? n?ng lao ??ng th? hi?n qua kh? n?ng chinh ph?c t? nhiên c?a con ng??i. 

- Quan h? s?n xu?t th? hi?n m?i quan h? gi?a ng??i v?i ng??i trong quá tr?nh s?n xu?t (s?n xu?t và tái s?n xu?t x? h?i); là quan h? c? b?n, quy ??nh m?i quan h? x? h?i khác; phù h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, t?o thành c? s? h? t?ng c?a x? h?i và là tiêu chu?n khách quan ?? phân bi?t ch? ?? x? h?i. Trong quy lu?t này, quan h? s?n xu?t mang tính th? hai, do l?c l??ng s?n xu?t quy ??nh. 

Các y?u t? c?a quan h? s?n xu?t 

1) Quan h? s? h?u ??i v?i t? li?u s?n xu?t- là quan h? s? h?u gi?a "nh?ng nhóm ng??i"; quy ??nh ??a v? c?a t?ng nhóm ng??i trong s?n xu?t x? h?i. ??a v? ?ó l?i quy ??nh cách th?c t? ch?c, phân công và qu?n l? s?n xu?t; quy ??nh ph??ng th?c phân ph?i s?n ph?m lao ??ng cho các nhóm ng??i theo ??a v? c?a h? ??i v?i s?n xu?t x? h?i và cu?i cùng, ??a v? ?ó c?a m?i nhóm ng??i t?o c? s? ?? nhóm ng??i này chi?m ?o?t s?c lao ??ng c?a nhóm ng??i khác. Nh? v?y, quan h? s? h?u ??i v?i t? li?u s?n xu?t gi? vai tr? là quan h? xu?t phát, c? b?n, quy ??nh các quan h? khác. Trong l?ch s? loài ng??i t? nguyên th?y ??n nay ?? có hai h?nh th?c s? h?u t? li?u s?n xu?t c? b?n là s? h?u t? nhân và s? h?u x? h?i. Trong ?ó, có ba h?nh th?c s? h?u t? li?u s?n xu?t t? nhân c? b?n, t??ng ?ng v?i ba h?nh th?c ng??i bóc l?t ng??i là s? h?u chi?m h?u nô l?, phong ki?n, t? b?n và hai h?nh th?c c? b?n s? h?u t? li?u s?n xu?t x? h?i là s? h?u nguyên thu? (b? t?c, b? l?c) và s? h?u c?ng s?n 

2) Quan h? trong t? ch?c, qu?n l? và phân công lao ??ng có kh? n?ng quy ??nh quy mô, t?c ??, hi?u qu? và xu h??ng c?a s?n xu?t v?t ch?t c? th?. Quan h? trong t? ch?c, qu?n l? và phân công lao ??ng luôn có xu h??ng thích ?ng v?i ki?u quan h? s? h?u th?ng tr? c?a m?i n?n s?n xu?t v?t ch?t c? th?. Do v?y, vi?c s? d?ng quan h? này, ho?c t?o ?i?u ki?n ho?c làm bi?n d?ng quan h? s? h?u t? li?u s?n xu?t, ?nh h??ng tr?c ti?p ??n s? phát tri?n kinh t?-x? h?i. M?i h?nh th?c quan h? s?n xu?t có m?t ki?u t? ch?c, qu?n l? s?n xu?t và phân công lao ??ng riêng. Quan h? s? h?u t? li?u s?n xu?t quy ??nh ki?u t? ch?c, phân công và qu?n l? lao ??ng 

3) Quan h? trong phân ph?i s?n ph?m lao ??ng là khâu cu?i cùng c?a quá tr?nh s?n xu?t v?t ch?t. Tính ch?t và h?nh th?c phân ph?i, m?c ?? thu nh?p c?a các giai c?p và c?a các t?ng l?p x? h?i ??u ph? thu?c vào quan h? s? h?u t? li?u s?n xu?t và quan h? t? ch?c, qu?n l? và phân công lao ??ng. M?c dù b? ph? thu?c nh?ng do có kh? n?ng kích thích tr?c ti?p ??n l?i ích c?a ng??i lao ??ng, nên quan h? trong phân ph?i s?n ph?m lao ??ng là "ch?t xúc tác" c?a s?n xu?t v?t ch?t. Quan h? này có th? thúc ??y t?c ?? và nh?p ?i?u c?a s?n xu?t v?t ch?t, làm toàn b? ??i s?ng kinh t? x? h?i n?ng ??ng, ho?c k?m h?m s?n xu?t v?t ch?t, k?m h?m s? phát tri?n c?a x? h?i. 

Trong quá tr?nh s?n xu?t v?t ch?t, ba thành ph?n c? b?n trên ?ây c?a quan h? s?n xu?t có quan h? h?u c? v?i nhau t?o nên s? ?n ??nh t??ng ??i so v?i s? v?n ??ng th??ng xuyên c?a l?c l??ng s?n xu?t. M?i y?u t? c?a quan h? s?n xu?t có vai tr? và ? ngh?a tác ??ng lên s?n xu?t x? h?i khác nhau; trong ?ó quan h? s? h?u t? li?u s?n xu?t ?óng vai tr? quy ??nh ??i v?i hai quan h? c?n l?i và quan h? trong t? ch?c, qu?n l? và phân công lao ??ng và quan h? trong phân ph?i s?n ph?m lao ??ng có th? góp ph?n c?ng c?, phát tri?n quan h? s?n xu?t và c?ng có th? làm bi?n d?ng quan h? s? h?u t? li?u ?ó. 

b. M?i quan h? bi?n ch?ng gi?a l?c l??ng s?n xu?t v?i quan h? s?n xu?t 

Nh? trên ?? phân tích, trong quá tr?nh s?n xu?t, con ng??i ??ng th?i ch?u s? quy ??nh c?a hai m?i quan h? là quan h? v?i t? nhiên và quan h? gi?a ng??i v?i ng??i. Hai m?i quan h? này tác ??ng qua l?i l?n nhau t?o nên quy lu?t c? b?n c?a s? v?n ??ng, phát tri?n c?a x? h?i. Quy lu?t v? s? phù h?p gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t ch? r? s? ph? thu?c c?a quan h? s?n xu?t vào tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t và quan h? s?n xu?t tác ??ng ng??c tr? l?i l?c l??ng s?n xu?t. 

- L?c l??ng s?n xu?t quy ??nh quan h? s?n xu?t và quan h? s?n xu?t tác ??ng tr? l?i l?c l??ng s?n xu?t.  

1) L?c l??ng s?n xu?t quy ??nh quan h? s?n xu?t. L?c l??ng s?n xu?t là y?u t? ??ng và cách m?ng, là n?i dung v?t ch?t; quan h? s?n xu?t là y?u t? t??ng ??i ?n ??nh, là h?nh th?c kinh t? c?a ph??ng th?c s?n xu?t. N?i dung (l?c l??ng s?n xu?t) là cái quy ??nh, thay ??i tr??c; h?nh th?c (quan h? s?n xu?t) ph? thu?c vào n?i dung, thay ??i sau 

2) Quan h? s?n xu?t t?n t?i ??c l?p t??ng ??i và tác ??ng tr? l?i l?c l??ng s?n xu?t th? hi?n ? quan h? s?n xu?t ph? thu?c vào th?c tr?ng phát tri?n th?c t? c?a l?c l??ng s?n xu?t trong m?i giai ?o?n l?ch s? nh?t ??nh, nh?ng luôn có tác ??ng tr? l?i l?c l??ng s?n xu?t theo h??ng tích c?c (phù h?p) và h??ng tiêu c?c (không phù h?p). Khi phù h?p v?i s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, quan h? s?n xu?t s? t?o ??a bàn, m? ???ng và tr? thành ??ng l?c c? b?n thúc ??y và khi không phù h?p, quan h? s?n xu?t s? tr? thành xi?ng xích trói bu?c, k?m h?m s? phát tri?n l?c l??ng s?n xu?t. Quan h? s?n xu?t t?n t?i ??c l?p t??ng ??i và tác ??ng tr? l?i l?c l??ng s?n xu?t c?n th? hi?n ? quan h? s?n xu?t quy ??nh m?c ?ích s?n xu?t; tác ??ng lên thái ?? ng??i lao ??ng; lên t? ch?c, phân công lao ??ng x? h?i; lên khuynh h??ng phát tri?n và ?ng d?ng khoa h?c và công ngh? ?? t? ?ó h?nh thành h? th?ng y?u t? ho?c thúc ??y, ho?c k?m h?m s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Th?c ti?n cho th?y, l?c l??ng s?n xu?t ch? có th? phát tri?n khi có quan h? s?n xu?t h?p l?, ??ng b? v?i nó 

3) M?i quan h? gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t bao hàm s? chuy?n hóa thành các m?t ??i l?p và phát sinh mâu thu?n.  

Khi ph??ng th?c s?n xu?t m?i ra ??i, quan h? s?n xu?t phát tri?n k?p và thúc ??y s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t th? ???c g?i là s? phù h?p gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. S? phù h?p ?ó th? hi?n ? ch?, c? ba y?u t? c?a quan h? s?n xu?t t?o "??a bàn ??y ??" cho l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n; ngh?a là quan h? s?n xu?t t?o ?i?u ki?n s? d?ng và k?t h?p t?i ?u ng??i lao ??ng v?i t? li?u s?n xu?t, nh? ?ó l?c l??ng s?n xu?t có c? s? ?? phát tri?n h?t kh? n?ng c?a m?nh.  

Nh?ng trong quá tr?nh lao ??ng, con ng??i luôn t?m cách c?i ti?n, hoàn thi?n và ch? t?o ra nh?ng công c? lao ??ng m?i, ?? chi phí mà n?ng su?t, hi?u qu? lao ??ng cao h?n. Cùng v?i ?i?u ?ó, kinh nghi?m s?n xu?t, thói quen lao ??ng, tri th?c khoa h?c c?ng ti?n b? h?n và phát tri?n h?n. Trong quá tr?nh này, quan h? s?n xu?t th??ng phát tri?n ch?m h?n nên s? phù h?p gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t không ph?i là v?nh vi?n mà khi t?i giai ?o?n, n?i l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n lên tr?nh ?? m?i, th? t?nh tr?ng phù h?p trên s? b? phá v?; xu?t hi?n mâu thu?n gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Mâu thu?n trên t?n t?i ??n m?t lúc nào ?ó th? quan h? s?n xu?t s? "tr? thành xi?ng xích c?a l?c l??ng s?n xu?t", níu kéo s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, ng??i ta g?i là s? không phù h?p (hay mâu thu?n) gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Nguyên nhân c?a phù h?p hay không phù h?p gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t là do tính n?ng ??ng c?a l?c l??ng s?n xu?t mâu thu?n v?i tính ?n ??nh t??ng ??i c?a quan h? s?n xu?t.  

Phù h?p, không phù h?p có tính bi?n ch?ng, ngh?a là trong s? phù h?p ?? có nh?ng bi?u hi?n không phù h?p và trong không phù h?p ?? ch?a ??ng nh?ng ?i?u ki?n, y?u t? ?? chuy?n thành phù h?p. "T?i m?t giai ?o?n phát tri?n nào ?ó c?a chúng, l?c l??ng s?n xu?t mâu thu?n v?i quan h? s?n xu?t hi?n có (...) trong ?ó t? tr??c ??n nay l?c l??ng s?n xu?t v?n phát tri?n. T? ch? là h?nh th?c phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, quan h? ?y tr? thành nh?ng xi?ng xích c?a l?c l??ng s?n xu?t. Khi ?ó b?t ??u th?i ??i m?t cu?c cách m?ng". Cách m?ng x? h?i, do v?y có m?c ?ích c? b?n là gi?i quy?t mâu thu?n gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t b?ng cách xoá b? quan h? s?n xu?t c? và thay vào ?ó m?t quan h? s?n xu?t m?i, phù h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n m?i c?a l?c l??ng s?n xu?t; m? ???ng cho l?c l??ng s?n xu?t ?ó phát tri?n ti?p theo. C? nh? th?, s? phát tri?n bi?n ch?ng c?a ph??ng th?c s?n xu?t tuân theo chu?i xích phù h?p, không phù h?p. Vi?c xoá b? quan h? s?n xu?t c?, thay th? b?ng quan h? s?n xu?t m?i ??ng ngh?a v?i s? xoá b? ph??ng th?c s?n xu?t c?, t?o ?i?u ki?n cho s? ra ??i c?a ph??ng th?c s?n xu?t m?i cao h?n, ti?n b? h?n.  

S? tác ??ng tr? l?i c?a quan h? s?n xu?t ??i v?i l?c l??ng s?n xu?t bao gi? c?ng thông qua các quy lu?t kinh t? x? h?i, ??c bi?t là các quy lu?t kinh t? c? b?n.

II. BI?N CH?NG GI?A C? S? H? T?NG V?I KI?N TRÚC TH??NG T?NG 

M?i x? h?i c? th? ??u có m?t ki?u quan h? v?t ch?t, kinh t? nh?t ??nh và phù h?p v?i nó là m?t ki?u quan h? t? t??ng, tinh th?n (quan h? v? chính tr?, pháp lu?t, ??o ??c, ngh? thu?t, khoa h?c v.v). Nh?ng quan h? t? t??ng, tinh th?n này ???c th? hi?n qua nh?ng t? ch?c x? h?i t??ng ?ng (nhà n??c, ??ng phái chính tr?, toà án, giáo h?i và các t? ch?c chính tr?-x? h?i, t? ch?c ngh? nghi?p v.v). M?i liên h?, tác ??ng l?n nhau gi?a quan h? v?t ch?t, kinh t? (cái th? nh?t) v?i quan h? t? t??ng, tinh th?n (cái th? hai) trong x? h?i ???c ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng ph?n ánh trong quy lu?t v? m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a c? s? h? t?ng v?i ki?n trúc th??ng t?ng. 

1. Khái ni?m c? s? h? t?ng và ki?n trúc th??ng t?ng 

a. Khái ni?m c? s? h? t?ng (h? t?ng các m?i quan h? v?t ch?t, kinh t?)  

- ??nh ngh?a. C? s? h? t?ng là khái ni?m dùng ?? ch? toàn b? nh?ng quan h? s?n xu?t t?o nên c? c?u kinh t? c?a m?t x? h?i nh?t ??nh.  

- Các y?u t? c?a c? s? h? t?ng. Các y?u t? c? b?n c?a m?t c? s? h? t?ng c? th? g?m  

1) Quan h? s?n xu?t c?a ph??ng th?c s?n xu?t tr??c ?ó 

2) Quan h? s?n xu?t c?a ph??ng th?c s?n xu?t ?ang t?n t?i ch? ??o 

3) Quan h? s?n xu?t c?a ph??ng th?c s?n xu?t t??ng lai 

4) Nh?ng ki?u quan h? kinh t? khác. Trong m?t c? s? h? t?ng có nhi?u thành ph?n kinh t?, nhi?u ki?u quan h? s?n xu?t th? quan h? s?n xu?t ?ang th?ng tr? trong x? h?i ?ó gi? vai tr? ch? ??o, chi ph?i các ki?u quan h? s?n xu?t khác và các thành ph?n kinh t? b?i nó quy ??nh tính ch?t c?a c? s? h? t?ng. S? ??i kháng giai c?p và tính ch?t c?a s? ??i kháng ?ó b?t ngu?n t? c? s? h? t?ng. 

Các y?u t? c?a c? s? h? t?ng- h? th?ng các quan h? s?n xu?t c?a m?t ph??ng th?c s?n xu?t nh?t ??nh- m?t m?t, trong quan h? ??i v?i l?c l??ng s?n xu?t, gi? vai tr? là h?nh th?c kinh t? cho s? duy tr?, phát huy và phát tri?n l?c l??ng s?n xu?t ?ang t?n t?i; m?t khác- trong quan h? ??i v?i các quan h? chính tr?-x? h?i, gi? vai tr? là c? s? h?nh thành k?t c?u kinh t?- c? s? cho s? thi?t l?p ki?n trúc th??ng t?ng c?a x? h?i. 

b. Khái ni?m ki?n trúc th??ng t?ng (th??ng t?ng các m?i quan h? t? t??ng, chính tr?)  

- ??nh ngh?a. Ki?n trúc th??ng t?ng là a) toàn b? nh?ng quan ?i?m x? h?i (chính tr?, pháp lu?t, tri?t h?c, ??o ??c, tôn giáo, ngh? thu?t, khoa h?c v.v) v?i b) nh?ng thi?t ch? t??ng ?ng (nhà n??c, ??ng phái, giáo h?i, các ?oàn th? x? h?i v.v) và c) nh?ng m?i quan h? n?i t?i gi?a các y?u t? ?ó c?a ki?n trúc th??ng t?ng. "Toàn b? nh?ng quan h? s?n xu?t h?p thành c? c?u kinh t? c?a x? h?i, t?c là cái c? s? hi?n th?c trên ?ó d?ng lên m?t ki?n trúc th??ng t?ng pháp l?, chính tr? và nh?ng h?nh thái ? th?c x? h?i nh?t ??nh t??ng ?ng v?i c? s? h? t?ng hi?n th?c ?ó". 

Các y?u t? c? b?n c?a m?t ki?n trúc th??ng t?ng c? th? g?m  

1) nh?ng quan ?i?m x? h?i và thi?t ch? t??ng ?ng c?a giai c?p ?ang th?ng tr? 

2) tàn d? nh?ng quan ?i?m x? h?i c?a x? h?i tr??c 

3) quan ?i?m và t? ch?c x? h?i c?a các giai c?p m?i ra ??i 

4) quan ?i?m và t? ch?c x? h?i c?a các t?ng l?p trung gian. Trong ?ó, nh?ng quan ?i?m x? h?i và thi?t ch? t??ng ?ng c?a giai c?p ?ang th?ng tr? quy ??nh tính ch?t ki?n trúc th??ng t?ng. B? ph?n có quy?n l?c m?nh nh?t c?a ki?n trúc th??ng t?ng trong x? h?i có giai c?p là nhà n??c; công c? v?t ch?t c? th? c?a giai c?p th?ng tr? v? m?t kinh t?, chính tr? và pháp lu?t. Nh? có nhà n??c mà t? t??ng c?a giai c?p th?ng tr? m?i ???c truy?n bá và th?ng tr? ???c ??i s?ng x? h?i. Giai c?p nào th?ng tr? v? m?t kinh t? và n?m chính quy?n nhà n??c th? h? t? t??ng và các th? ch? giai c?p ?ó c?ng gi? ??a v? th?ng tr? trong x? h?i. 

2. Quan h? bi?n ch?ng gi?a c? s? h? t?ng v?i ki?n trúc th??ng t?ng 

a. C? s? h? t?ng quy ??nh ki?n trúc th??ng t?ng 

- Tính ch?t c?a ki?n trúc th??ng t?ng do tính ch?t c?a c? s? h? t?ng quy ??nh. Trong các quan h? x? h?i, quan h? v?t ch?t, kinh t? (cái th? nh?t) quy ??nh quan h? tinh th?n, t? t??ng (cái th? hai). Mâu thu?n trong ??i s?ng v?t ch?t, kinh t?, xét cho ??n cùng, quy ??nh mâu thu?n trong ??i s?ng tinh th?n, t? t??ng 

- Nh?ng bi?n ??i trong c? s? h? t?ng s? d?n ??n nh?ng bi?n ??i trong ki?n trúc th??ng t?ng. S? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t làm bi?n ??i quan h? s?n xu?t, kéo theo s? bi?n ??i c?a c? s? h? t?ng và thông qua s? bi?n ??i này, làm bi?n ??i ki?n trúc th??ng t?ng. Trong ?ó quan ?i?m chính tr?, pháp lu?t v.v thay ??i tr??c; tôn giáo, ngh? thu?t v.v bi?n ??i sau, th?m chí chúng c?n ???c k? th?a trong ki?n trúc th??ng t?ng m?i. S? bi?n ??i ?ó di?n ra trong t?ng h?nh thái kinh t?-x? h?i c? th? c?ng nh? trong quá tr?nh chuy?n hoá t? h?nh thái kinh t?-x? h?i này sang h?nh thái kinh t?-x? h?i khác, có ngh?a là m?i h?nh thái kinh t?-x? h?i ??u có ki?n trúc th??ng t?ng và c? s? h? t?ng c?a riêng m?nh (là tính l?ch s?-c? th? c?a c? s? h? t?ng và ki?n trúc th??ng t?ng) 

- S? ph? thu?c c?a ki?n trúc th??ng t?ng vào c? s? h? t?ng phong phú và ph?c t?p. Bên trong ki?n trúc th??ng t?ng c?ng có nh?ng m?i liên h? tác ??ng l?n nhau, ?ôi khi d?n ??n nh?ng bi?n ??i trong ki?n trúc th??ng t?ng mà không do c? s? h? t?ng gây nên. Nh?ng suy cho ??n cùng, m?i s? bi?n ??i c?a ki?n trúc th??ng t?ng ??u có c? s? t? nh?ng s? bi?n ??i trong c? s? h? t?ng. 

b. Ki?n trúc th??ng t?ng tác ??ng tr? l?i c? s? h? t?ng. Trong ??i s?ng x? h?i, các y?u t? c?a ki?n trúc th??ng t?ng ??u tác ??ng, b?ng nhi?u h?nh th?c khác nhau, theo nh?ng c? ch? khác nhau, ? m?c ?? này hay ? m?c ?? kia, ? vai tr? này ho?c vai tr? khác ??i v?i c? s? h? t?ng 

- Trong m?i ki?n trúc th??ng t?ng c?n k? th?a m?t s? y?u t? c?a ki?n trúc th??ng t?ng tr??c. Các y?u t? chính tr?, pháp lu?t tác ??ng tr?c ti?p, c?n tri?t h?c, ??o ??c, tôn giáo, ngh? thu?t, khoa h?c v.v tác ??ng gián ti?p ??i v?i c? s? h? t?ng, b? các y?u t? chính tr?, pháp lu?t chi ph?i 

- Trong x? h?i có giai c?p, nhà n??c là y?u t? v?t ch?t có tác ??ng m?nh nh?t ??i v?i c? s? h? t?ng. Nhà n??c ki?m soát x? h?i và s? d?ng b?o l?c, bao g?m nh?ng y?u t? v?t ch?t nh? c?nh sát, toà án, nhà tù ?? t?ng c??ng s?c m?nh kinh t? c?a giai c?p th?ng tr?. S? tác ??ng tích c?c c?a ki?n trúc th??ng t?ng ??i v?i c? s? h? t?ng ???c th? hi?n ? ch?c n?ng x? h?i c?a ki?n trúc th??ng t?ng là b?o v?, duy tr?, c?ng c? và phát tri?n c? s? h? t?ng sinh ra nó; ??u tranh xoá b? c? s? h? t?ng và ki?n trúc th??ng t?ng c?. Trong ?ó, nhà n??c, d?a trên h? t? t??ng, ki?m soát x? h?i và s? d?ng b?o l?c, bao g?m nh?ng y?u t? v?t ch?t nh? quân ??i, c?nh sát, toà án, nhà tù, ?? t?ng c??ng s?c m?nh kinh t? c?a giai c?p th?ng tr?. 

Tác d?ng nh?ng tác ??ng c?a ki?n trúc th??ng t?ng lên c? s? h? t?ng s? là tích c?c khi tác ??ng ?ó cùng chi?u v?i s? v?n ??ng c?a các quy lu?t kinh t? khách quan, n?u trái l?i, th? s? gây tr? ng?i cho s? phát tri?n s?n xu?t, c?n ???ng phát tri?n c?a x? h?i. Ki?n trúc th??ng t?ng có tác ??ng m?nh, nh?ng không thay th? ???c y?u t? v?t ch?t, kinh t?; n?u ki?n trúc th??ng t?ng k?m h?m s? phát tri?n c?a kinh t?-x? h?i th? s?m hay mu?n, b?ng cách này cách khác, ki?n trúc th??ng t?ng ?ó s? ???c thay th? b?ng ki?n trúc th??ng t?ng m?i, thúc ??y kinh t?-x? h?i ti?p t?c phát tri?n. 

IV. H?NH THÁI KINH T?-X? H?I VÀ S? PHÁT TRI?N L?CH S?-T? NHIÊN C?A CÁC H?NH THÁI-KINH T?-X? H?I 

1. Khái ni?m, c?u trúc h?nh thái kinh t?-x? h?i 

- ??nh ngh?a. H?nh thái kinh t?-x? h?i là ph?m trù c?a ch? ngh?a duy v?t bi?n ch?ng v? x? h?i dùng ?? ch? x? h?i ? t?ng giai ?o?n l?ch s? nh?t ??nh, v?i m?t ki?u quan h? s?n xu?t ??c tr?ng cho x? h?i ?ó, phù h?p v?i m?t tr?nh ?? nh?t ??nh c?a l?c l??ng s?n xu?t và v?i m?t ki?n trúc th??ng t?ng t??ng ?ng ???c xây d?ng trên nh?ng quan h? s?n xu?t ?y.  

- C?u trúc c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i là h? th?ng hoàn ch?nh, ph?c t?p, trong ?ó l?nh v?c kinh t? g?m các m?t c? b?n là l?c l??ng s?n xu?t, quan h? s?n xu?t, ki?n trúc th??ng t?ng; ngoài ra, h?nh thái kinh t?-x? h?i c?n bao g?m các l?nh v?c chính tr?, l?nh v?c t? t??ng và l?nh v?c x? h?i. M?i l?nh v?c c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i v?a t?n t?i ??c l?p v?i nhau, v?a tác ??ng qua l?i, th?ng nh?t v?i nhau; chúng g?n bó v?i quan h? s?n xu?t và cùng bi?n ??i v?i s? bi?n ??i c?a quan h? s?n xu?t. 

2. Quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên c?a s? phát tri?n các h?nh thái kinh t?-x? h?i  

- Các m?t c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i tác ??ng qua l?i v?i nhau t?o nên các quy lu?t v?n ??ng, phát tri?n khách quan c?a x? h?i. Chính s? tác ??ng c?a các quy lu?t khách quan ?ó mà "s? phát tri?n c?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i là m?t quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên". L?ch s? x? h?i do con ng??i làm ra; con ng??i t?o ra các quan h? x? h?i c?a m?nh và ?ó là x? h?i. Nh?ng s? v?n ??ng c?a x? h?i l?i tuân theo quy lu?t khách quan, không ph? thu?c vào ? mu?n c?a con ng??i mà ngu?n g?c sâu xa c?a s? thay th? nhau gi?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i n?m ? s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, gây nên s? thay ??i c?a quan h? s?n xu?t. ??n l??t m?nh, s? thay ??i c?a quan h? s?n xu?t (v?i t? cách là c? s? h? t?ng) s? làm cho ki?n trúc th??ng t?ng thay ??i và do v?y, h?nh thái kinh t?-x? h?i này ???c thay th? b?ng h?nh thái kinh t?-x? h?i khác cao h?n, ti?n b? h?n. S? thay th? nhau nh? v?y gi?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i là con ???ng phát tri?n chung c?a nhân lo?i.  

- Tuy nhiên, con ???ng phát tri?n c?a m?i dân t?c c?n b? chi ph?i b?i các y?u t? khác nh? ?i?u ki?n t? nhiên, truy?n th?ng v?n hoá, chính tr?, qu?c t? c? th? v.v không gi?ng nhau t?o nên s? ?a d?ng trong s? phát tri?n chung c?a nhân lo?i. Có nh?ng dân t?c tu?n t? tr?i qua, có nh?ng dân t?c b? qua m?t hay vài h?nh thái kinh t?-x? h?i nào ?ó. S? bi?n ??i ?ó c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i không ch?u s? tác ??ng c?a con ng??i mà tuân theo các quy lu?t x? h?i khách quan trên; suy ra s? bi?n ??i này là quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên theo con ???ng tu?n t? ho?c b? qua m?t hay vài h?nh thái kinh t?-x? h?i nào ?ó. 

V. VAI TR? C?A ??U TRANH GIAI C?P VÀ CÁCH M?NG X? H?I ??I V?I S? V?N ??NG, PHÁT TRI?N C?A X? H?I CÓ ??I KHÁNG GIAI C?P 

1. Giai c?p và vai tr? c?a ??u tranh giai c?p ??i v?i s? v?n ??ng, phát tri?n c?a x? h?i có ??i kháng giai c?p 

a. Khái ni?m giai c?p. Giai c?p là m?t ph?m trù kinh t?-x? h?i có tính l?ch s?; luôn bi?n ??i cùng v?i s? bi?n ??i c?a l?ch s?. H?c thuy?t v? giai c?p và ??u tranh giai c?p c?a ch? ngh?a Mác-Lênin là công c? l? lu?n ?? t?m hi?u b?n ch?t x? h?i có giai c?p và xây d?ng x? h?i không có giai c?p.  

N?i dung l? lu?n v? giai c?p và ??u tranh giai c?p do C.Mác ??a ra vào n?m 1852, theo ?ó 1) S? t?n t?i c?a các giai c?p ch? g?n li?n v?i nh?ng giai ?o?n phát tri?n nh?t ??nh c?a s?n xu?t. 2) ??u tranh giai c?p t?t y?u s? d?n ??n chuyên chính vô s?n. 3) B?n thân n?n chuyên chính này ch? là b??c quá ?? ti?n t?i th? tiêu t?t c? m?i giai c?p và ti?n t?i x? h?i không có giai c?p. Nh? v?y, các giai c?p ch? t?n t?i trong nh?ng giai ?o?n nh?t ??nh c?a l?ch s?, trong m?i ph??ng th?c s?n xu?t c? th?. 

- ??nh ngh?a giai c?p. "Ng??i ta g?i là giai c?p nh?ng t?p ?oàn ng??i to l?n g?m nh?ng ng??i khác nhau v? ??a v? c?a h? trong m?t h? th?ng s?n xu?t x? h?i nh?t ??nh trong l?ch s?, khác nhau v? quan h? c?a h? (th??ng th? nh?ng quan h? này ???c pháp lu?t quy ??nh và th?a nh?n) ??i v?i t? li?u s?n xu?t, v? vai tr? c?a h? trong t? ch?c lao ??ng x? h?i và nh? v?y là khác nhau v? cách th?c h??ng th? và v? ph?n c?a c?i x? h?i ít hay nhi?u mà h? ???c h??ng. Giai c?p là nh?ng t?p ?oàn ng??i mà t?p ?oàn này có th? chi?m ?o?t lao ??ng c?a t?p ?oàn khác do ch? các t?p ?oàn ?ó có ??a v? khác nhau trong m?t ch? ?? kinh t?-x? h?i nh?t ??nh". Nh? v?y, s? khác nhau v? ??a v? trong ch? ?? kinh t?-x? h?i gi?a các t?p ?oàn ng??i d?n ??n vi?c t?p ?oàn này dùng ??a v? ?ó c?a m?nh ?? chi?m ?o?t s?c lao ??ng c?a t?p ?oàn khác t?o nên b?n ch?t nh?ng xung ??t giai c?p trong x? h?i có ??i kháng giai c?p.  

- Ngoài giai c?p, trong x? h?i c?n có t?ng l?p, ??ng c?p. T?ng l?p b?nh dân trong x? h?i nô l?; t?ng l?p ti?u t? s?n trong x? h?i t? b?n; t?ng l?p trí th?c luôn có vai tr? quan tr?ng v? kinh t?-x? h?i, chính tr?-v?n hoá trong t?t c? các x? h?i trong l?ch s?. ??ng c?p ???c phân chia t? giai c?p, khác nhau v? ??a v? th?c t? trong x? h?i và ??a v? pháp lý trong nhà n??c. Nh?ng s? phân chia t?ng l?p, ??ng c?p không th? hi?n ???c b?n ch?t c?a nh?ng t?p ?oàn ng??i trong x? h?i. 

b. Ngu?n g?c h?nh thành và ?i?u ki?n t?n t?i c?a giai c?p 

Giai c?p là m?t hi?n t??ng l?ch s?. Trong x? h?i loài ng??i có nhi?u t?p ?oàn ng??i ???c phân bi?t b?ng nh?ng ??c tr?ng khác nhau nh?ng ch? trong nh?ng ?i?u ki?n x? h?i nh?t ??nh m?i d?n ??n s? phân chia x? h?i thành nh?ng giai c?p khác nhau. Ngu?n g?c sâu xa c?a s? ra ??i các giai c?p trong x? h?i là do s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, c?n ngu?n g?c tr?c ti?p c?a nó là ch? ?? t? h?u. 

- Cu?i x? h?i nguyên thu?, do s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, công c? lao ??ng b?ng ?á ???c thay b?ng kim lo?i làm cho n?ng su?t lao ??ng t?ng lên; s? l??ng s?n ph?m t?o ra v??t nhu c?u t?n t?i nên có c?a c?i d? th?a, làm n?y sinh kh? n?ng chi?m ?o?t s?n ph?m ?ó. Nh?ng ng??i ??ng ??u công x?, có quy?n l?c trong th? t?c, b? l?c ?? dùng ??a v? c?a m?nh ?? chi?m ?o?t tài s?n công làm c?a riêng thâu tóm s?c m?nh kinh t? nên ngày càng giàu có.  

- Phân công lao ??ng trong x? h?i b?t ??u t? vi?c tách ch?n nuôi ra kh?i tr?ng tr?t. Xu?t hi?n nhi?u nhóm ng??i có ngành ngh? khác nhau, s? phân nhóm và khác bi?t gi?a các nhóm ?ó trong x? h?i. Tù binh trong các cu?c chi?n tranh, tr??c ?ây b? gi?t do không có kh? n?ng nuôi, nay ???c gi? l?i ?? làm nô l?.  

- L?c l??ng s?n xu?t phát tri?n ??n m?t m?c nào ?ó th? quan h? s?n xu?t c?ng ??ng nguyên thu? không c?n phù h?p n?a. S? h?u t? li?u s?n xu?t c?ng s?n nguyên thu? gây c?n tr? ??i v?i s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Ch? ?? t? h?u d?n thay th? ch? ?? công h?u v? t? li?u s?n xu?t (ch? ?? chi?m h?u nô l?).  

Tóm l?i, giai c?p xu?t hi?n là do s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, c?n ngu?n g?c tr?c ti?p c?a giai c?p là ch? ?? chi?m h?u t? nhân v? t? li?u s?n xu?t, phân công lao ??ng và h??ng th? s?n ph?m lao ??ng. 

Giai c?p không t?n t?i v?nh vi?n. ?i?u ki?n ?? các giai c?p t?n t?i là l?c l??ng s?n xu?t ?? phát tri?n t?i m?c t?o ra ???c s?n ph?m d? th?a, nh?ng ch?a ??t t?i m?c nhu c?u c?a m?i ng??i ???c tho? m?n. ?i?u ki?n ?? các giai c?p trong x? h?i có giai c?p b? th? tiêu là s? phân chia x? h?i thành giai c?p s? b? s? "phát tri?n ??y ??" c?a l?c l??ng s?n xu?t xoá b?. C.Mác và Ph.?ngghen cho r?ng, s? phát tri?n ch? ngh?a t? b?n s? t?o ra s? phát tri?n cao c?a l?c l??ng s?n xu?t, ??c bi?t là s? phát tri?n cao và toàn di?n c?a con ng??i ?? xóa b? giai c?p. Tuy v?y, ?ó là m?t th?i k? lâu dài, tr?i qua nhi?u b??c trung gian quá ?? h?t s?c ph?c t?p.  

c. Vai tr? c?a ??u tranh giai c?p ??i v?i s? v?n ??ng, phát tri?n c?a x? h?i có ??i kháng giai c?p 

Ch? ngh?a duy v?t l?ch s? kh?ng ??nh ??u tranh giai c?p là quy lu?t v?n ??ng c?a x? h?i có ??i kháng giai c?p. ?ó là cu?c ??u tranh gi?a ng??i b? áp b?c ch?ng l?i k? áp b?c; ng??i b? bóc l?t ch?ng l?i k? bóc l?t mà ??nh cao là cách m?ng x? h?i. 

- ??nh ngh?a ??u tranh giai c?p. "??u tranh giai c?p là ??u tranh c?a m?t b? ph?n nhân dân này ch?ng l?i b? ph?n khác, cu?c ??u tranh c?a qu?n chúng b? t??c h?t quy?n, b? áp b?c và lao ??ng ch?ng l?i b?n có ??c quy?n, ??c l?i và b?n ?n bám, cu?c ??u tranh c?a nh?ng ng??i công nhân làm thuê hay nh?ng ng??i vô s?n ch?ng nh?ng ng??i h?u s?n hay giai c?p t? s?n". Nh? v?y, th?c ch?t ??u tranh giai c?p là cu?c ??u tranh gi?a các giai c?p có l?i ích c? b?n ??i l?p nhau (l?i ích c? b?n là nh?ng giá tr? v?t ch?t và tinh th?n ?? tho? m?n nhu c?u nh?t ??nh c?a m?t giai c?p). Do s? ??i l?p v? l?i ích mang tính ??i kháng nên ??u tranh giai c?p là t?t y?u 

- Các h?nh th?c ??u tranh giai c?p là ??u tranh kinh t?; ??u tranh t? t??ng và ??u tranh chính tr?. Mu?n gi?i phóng v? kinh t?, ph?i ??u tranh t? t??ng và ti?n lên ??u tranh chính tr? ?? giành chính quy?n. "B?t c? cu?c ??u tranh giai c?p nào c?ng là m?t cu?c ??u tranh chính tr?". Trong cu?c ??u tranh giai c?p, m?i giai c?p ??u mu?n t?p h?p quanh m?nh nh?ng giai c?p khác, phù h?p v? l?i ích c? b?n, lâu dài ho?c có th? là nh?ng l?i ích không c? b?n và t?m th?i. ?ó là liên minh giai c?p trong ??u tranh giai c?p và liên minh giai c?p là m?t y?u t? t?t y?u trong ??u tranh giai c?p. 

- Vai tr? ??ng l?c thúc ??y s? phát tri?n x? h?i có ??i kháng giai c?p c?a ??u tranh giai c?p. Chúng ta th?y r?ng, khi s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t ti?n t?i m?c ?? mà quan h? s?n xu?t tr? thành v?t c?n c?a s? phát tri?n ?ó th? x?y ra mâu thu?n gi?a chúng v?i nhau. Trong x? h?i có ??i kháng giai c?p, do l?i ích giai c?p, giai c?p th?ng tr? b?ng m?i cách ?? b?o v?, duy tr? quan h? s?n xu?t ?ang mang l?i l?i ích cho m?nh, nên giai c?p ?ó dùng m?i bi?n pháp, trong ?ó có bi?n pháp s? d?ng b? máy nhà n??c ?? tr?n áp nh?ng giai c?p m?i ??i di?n cho l?c l??ng s?n xu?t tiên ti?n h?n. Xây d?ng quan h? s?n xu?t m?i, m? ???ng cho l?c l??ng s?n xu?t ti?p t?c phát tri?n, là gi?i quy?t mâu thu?n trên; xác l?p ph??ng th?c s?n xu?t m?i, thúc ??y x? h?i phát tri?n là m?c ?ích c?a ??u tranh giai c?p. Mu?n thi?t l?p quan h? s?n xu?t m?i, phù h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t th? ph?i thông qua ??u tranh giai c?p. Cu?c ??u tranh ?y s? d?n ??n cách m?ng x? h?i ?? xoá b? giai c?p ??i di?n cho quan h? s?n xu?t ?ang th?ng tr?. Vai tr? c?a ??u tranh giai c?p ??i v?i s? v?n ??ng và phát tri?n c?a x? h?i do tính ch?t, tr?nh ?? phát tri?n c?a ??u tranh giai c?p quy ??nh. Có cu?c cách m?ng x? h?i ch? thay th? h?nh th?c áp b?c, bóc l?t, cai tr?; có cu?c cách m?ng gi?i phóng giai c?p b? bóc l?t, cai tr? khi ??ng th?i gi?i phóng c? giai c?p bóc l?t, cai tr?, do ?ó gi?i phóng toàn x? h?i kh?i bóc l?t, cai tr?. 

Có th? nói các cu?c ??u tranh giai c?p trong x? h?i có ??i kháng giai c?p ??u xu?t phát t? l?i ích kinh t?, nh?m gi?i quy?t v?n ?? kinh t? và t? v?n ?? này gi?i quy?t nh?ng v?n ?? khác ?? thúc ??y x? h?i phát tri?n. B?i v?y, ??u tranh giai c?p là ph??ng pháp c? b?n, là ??u tàu c?a l?ch s?, là ??n b?y ?? thay ??i h?nh thái kinh t?-x? h?i, là ??ng l?c ?? thúc ??y s? phát tri?n các m?t khác nhau c?a ??i s?ng x? h?i.  

2. Cách m?ng x? h?i và vai tr? c?a nó ??i v?i s? v?n ??ng, phát tri?n c?a x? h?i có ??i kháng giai c?p 

a. Khái ni?m cách m?ng x? h?i và nguyên nhân c?a nó 

- Khái ni?m cách m?ng x? h?i dùng ?? ch? s? bi?n ??i có tính b??c ngo?t và c?n b?n v? ch?t trong m?i l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i; là b??c nh?y trong s? phát tri?n c?a x? h?i. K?t qu? c?a cách m?ng x? h?i là s? thay th? m?t h?nh thái kinh t?-x? h?i này b?ng m?t h?nh thái kinh t?-x? h?i khác cao h?n, ti?n b? h?n.  

- Cách m?ng x? h?i có nguyên nhân t? s? phát tri?n khách quan c?a l?c l??ng s?n xu?t, con ng??i t?t y?u ph?i xoá b? quan h? s?n xu?t c? ?? tr? thành xi?ng xích c?a l?c l??ng s?n xu?t và thay th? b?ng m?t ki?u quan h? s?n xu?t m?i, phù h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t ?? thay ??i và m? ???ng cho l?c l??ng s?n xu?t ?ó phát tri?n. Vi?c xoá b? quan h? s?n xu?t c?, thay th? b?ng quan h? s?n xu?t m?i ??ng ngh?a v?i s? di?t vong c?a ph??ng th?c s?n xu?t c?, ?? l?i th?i và s? ra ??i c?a ph??ng th?c s?n xu?t m?i, phù h?p v?i l?c l??ng s?n xu?t m?i. Ph??ng th?c s?n xu?t m?i ra ??i kéo theo s? thay ??i c?a các y?u t? c?a ki?n trúc th??ng t?ng, trong ?ó có nhà n??c. B?i v?y, cách m?ng x? h?i là b??c phát tri?n nh?y v?t c?n b?n không nh?ng ch? c?a ph??ng th?c s?n xu?t mà c?n c?a toàn b? các l?nh v?c trong ??i s?ng x? h?i. 

- Quan h? gi?a cái khách quan v?i cái ch? quan trong cách m?ng x? h?i. Cái (?i?u ki?n) khách quan là nh?ng hoàn c?nh ?? h?nh thành và ?ang t?n t?i ??c l?p v?i ý chí con ng??i; là nh?ng y?u t? c?n thi?t t?o thành t?nh th? cách m?ng. T?nh th? cách m?ng là s? chín mu?i c?a mâu thu?n gi?a quan h? s?n xu?t v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, bi?u hi?n thành mâu thu?n giai c?p trong x? h?i d?n ??n ??o l?n n?n t?ng kinh t?-x? h?i; t?o nên cu?c kh?ng ho?ng chính tr? khi?n cho s? thay th? th? ch? chính tr? ?ó b?ng m?t th? ch? chính tr? khác ti?n b? h?n là m?t th?c t? không th? ??o ng??c. T?nh th? cách m?ng là tr?ng thái ??c bi?t c?a ?i?u ki?n khách quan c?a cách m?ng x? h?i. Theo V.I.Lênin, t?nh th? cách m?ng có nh?ng ??c tr?ng sau  

1) Giai c?p th?ng tr? lâm vào cu?c kh?ng ho?ng làm cho chúng không th? th?ng tr? nh? c? ???c n?a 

2) ??i s?ng c?a qu?n chúng nhân dân b? ??y vào t?nh tr?ng qu?n bách h?n m?c b?nh th??ng 

3) Do nh?ng nguyên nhân trên, tr?nh ?? giác ng? v? chính tr? và tính tích c?c c?a qu?n chúng ???c nâng lên r? r?t 

Cái (y?u t?) ch? quan trong cách m?ng x? h?i là ho?t ??ng c?a con ng??i tác ??ng vào hoàn c?nh khách quan ?? bi?n ??i nó. Nh?ng nhân t? ch? quan tác ??ng ??n cách m?ng x? h?i g?m tr?nh ?? t? ch?c; ?? quy?t tâm giai c?p trong cu?c cách m?ng x? h?i v.v. Trong cách m?ng vô s?n, nhân t? ch? quan ???c th? hi?n ? tr?nh ?? tr??ng thành c?a phong trào công nhân, qu?n chúng lao ??ng d??i s? l?nh ??o c?a ??ng C?ng s?n; ý chí c?a qu?n chúng nhân dân s?n sàng ??ng lên l?t ?? nhà n??c c?a giai c?p t? s?n. Cách m?ng x? h?i không th? n? ra và th?ng l?i n?u ?i?u ki?n khách quan không cho phép. Nh?ng c?ng không th? ng?i ch?, mà ph?i chu?n b? l?c l??ng và tác ??ng làm cho ?i?u ki?n khách quan chín mu?i; t?o t?nh th? ti?n hành cách m?ng giành chính quy?n. 

- H?nh th?c và ph??ng pháp cách m?ng. Cách m?ng di?n ra d??i nhi?u h?nh th?c khác nhau nh? ??u tranh giai c?p d?n t?i thay ??i ch? ?? chính tr?; n?i chi?n cách m?ng; cách m?ng dân t?c dân ch? nhân dân v.v. Cách m?ng có nhi?u ph??ng pháp, nh?ng b?o l?c cách m?ng (b?o l?c chính tr?, b?o l?c v? trang) v?n là ph??ng pháp cách m?ng ph? bi?n và t?t y?u c?a cách m?ng x? h?i. Trong khi kh?ng ??nh b?o l?c cách m?ng, lý lu?n mácxít không ph? nh?n kh? n?ng ??a cách m?ng x? h?i ti?n lên b?ng ph??ng pháp hoà b?nh; k? c? vi?c s? d?ng con ???ng ngh? tr??ng; song th?ng l?i c?a nó ch? ???c ??m b?o khi có s?c m?nh c?a phong trào qu?n chúng. Xu th? t? ??i ??u chuy?n sang ??i tho?i không bác b? quan ?i?m mácxít v? b?o l?c. Xu th? ?ó ???c t?o ra b?i chính s? l?n m?nh c?a các phong trào v? hoà b?nh; b?i t??ng quan gi?a l?c l??ng cách m?ng và ph?n cách m?ng ?? thay ??i.  

b. Vai tr? c?a cách m?ng x? h?i ??i v?i s? v?n ??ng, phát tri?n c?a x? h?i có ??i kháng giai c?p 

Ch? có cách m?ng x? h?i m?i thay th? ???c quan h? s?n xu?t ?? l?i th?i b?ng quan h? s?n xu?t ti?n b? h?n thúc ??y l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n và do v?y thay th? h?nh thái kinh t?-x? h?i c? b?ng h?nh thái kinh t?-x? h?i m?i, cao h?n, ti?n b? h?n 

Trong cách m?ng x? h?i, n?ng l?c sáng t?o c?a qu?n chúng nhân dân ???c phát huy cao ??, tr? thành ??u tàu c?a l?ch s? 

Tính ch?t c?a m?t cu?c cách m?ng x? h?i ???c xác ??nh b?i nhi?m v? gi?i quy?t mâu thu?n kinh t? và mâu thu?n x? h?i t??ng ?ng; nó quy ??nh l?c l??ng và ??ng l?c c?a cu?c cách m?ng ?ó 

L?c l??ng c?a cách m?ng x? h?i là giai c?p và nh?ng giai c?p, các t?ng l?p nhân dân có l?i ích g?n bó v?i cu?c cách m?ng x? h?i ?ó; là nh?ng ?i?u ki?n l?ch s? c? th? mà trong ?ó cách m?ng x? h?i n? ra. L?c l??ng l?nh ??o cách m?ng x? h?i thu?c v? giai c?p ??ng ? v? trí trung tâm c?a th?i ??i, ??i bi?u cho ph??ng th?c s?n xu?t m?i. ??ng l?c c?a cách m?ng x? h?i là giai c?p có l?i ích c? b?n g?n li?n v?i m?c tiêu c?a cu?c cách m?ng x? h?i.  

- Các cu?c cách m?ng x? h?i trong l?ch s? x? h?i loài ng??i. L?ch s? nhân lo?i ?? tr?i qua b?n cu?c cách m?ng x? h?i ??a nhân lo?i tr?i qua n?m ph??ng th?c s?n xu?t n?i ti?p nhau, t? nguyên thu? lên chi?m h?u nô l?, t? nô l? lên phong ki?n, t? phong ki?n lên t? s?n và t? t? s?n lên ch? ngh?a x? h?i- giai ?o?n ??u c?a h?nh thái kinh t? c?ng s?n ch? ngh?a. Cách m?ng c?a giai c?p vô s?n là m?t ki?u cách m?ng x? h?i m?i v? ch?t. N?u nh? t?t c? các cu?c cách m?ng x? h?i tr??c ?ó ch? là s? thay th? các h?nh th?c khác nhau c?a ch? ?? chi?m h?u t? nhân, thay th? các h?nh th?c khác nhau c?a ch? ?? ng??i bóc l?t ng??i, th? cách m?ng x? h?i c?a giai c?p vô s?n có m?c tiêu là xây d?ng m?t x? h?i m?i không có ng??i bóc l?t ng??i, không giai c?p. 

VII QUAN ?I?M C?A CH? NGH?A DUY V?T L?CH S? V? CON NG??I VÀ VAI TR? SÁNG T?O L?CH S? C?A QU?N CHÚNG NHÂN DÂN 

Con ng??i là ??i t??ng nghiên c?u c?a các khoa h?c x? h?i và nhân v?n nh? sinh v?t h?c; tâm lý h?c; y h?c; s? h?c; v?n hoá h?c v.v, trong ?ó có tri?t h?c. Tuy v?y, ch? nh?ng v?n ?? chung nh?t nh? b?n ch?t con ng??i; th? gi?i quan; t? duy; ??o ??c; tín ng??ng; th?m m?; các quan h? x? h?i; quan h? giai c?p; dân t?c và nhân lo?i v.v c?a con ng??i m?i thu?c l?nh v?c nghiên c?u c?a tri?t h?c. N?i dung tri?t h?c v? con ng??i, t? x?a t?i nay, th??ng là nh?ng câu h?i nh? con ng??i là g?, t? ?âu ra? b?n ch?t con ng??i? Trong m?i th?i ??i, con ng??i có quan h? v?i t? nhiên và ??ng lo?i th? nào? V? ?âu ? m?i con ng??i, m?i c?ng ??ng l?i có nh?ng nét ??c ?áo v? t? t??ng, t?nh c?m, ngh? l?c và tài n?ng? Con ng??i có th? làm ch? ???c b?n thân m?nh không? Con ng??i ph?i làm g? ?? có cu?c s?ng x?ng ?áng v?i b?n thân? v.v. Ch? ngh?a Mác-Lênin coi con ng??i là m?t th?c th? t? nhiên mang ??c tính x? h?i; là s? th?ng nh?t gi?a y?u t? x? h?i v?i y?u t? t? nhiên c?a m?nh. 

1. Con ng??i và b?n ch?t con ng??i 

a. Khái ni?m con ng??i 

Trong l?ch s? tri?t h?c c?a nhân lo?i ?? t?n t?i nhi?u quan ?i?m khác nhau v? con ng??i. Quan ?i?m duy tâm, tôn giáo coi con ng??i là th?c th? tinh th?n, coi b?n ch?t con ng??i là tinh th?n. ??c tr?ng c?a con ng??i là t? t??ng; là s?n ph?m c?a l?c l??ng siêu nhiên, tuy?t ??i hoá y?u t? tinh th?n c?a con ng??i. Tri?t h?c ph??ng ?ông c?, trung ??i ch? y?u coi Tr?i và Ng??i là s? hoà h?p v?i nhau (Thiên Nhân h?p nh?t). Nho giáo (v?i các ??i di?n Kh?ng, M?nh, Tuân T?), trong ?ó b?n ch?t con ng??i b? quy ??nh b?i M?nh Tr?i "Nhân gi? k? thiên ??a chi ??c, âm d??ng chi giao, qu? th?n chi h?i, ng? hành chi trí khí gi?- Con ng??i là cái ??c c?a Tr?i ??t, s? giao h?p c?a âm d??ng, s? t? h?i c?a qu? th?n, cái khí tinh tú c?a ng? hành". Nh?ng quan ni?m này ??u ?úng, nh?ng ch?a ?? v? ch?a ch? ra ???c ngu?n g?c c?a các y?u t? ?ó c?ng nh? ch?a ch? ra và phân tích ???c m?i quan h? gi?a chúng. Quan ni?m v? con ng??i trong ch? ngh?a duy v?t tr??c Mác. Tri?t h?c ph??ng Tây th?i nào c?ng có t? t??ng duy v?t g?n v?i th?c ti?n x? h?i ??ng th?i ? b?t k? th?i nào quan ?i?m duy tâm v? con ng??i v?n c?ng là t? t??ng th?ng tr?. Nh?ng ch? m?i khi Thuy?t ti?n hoá c?a ?ácuyn ra ??i, các nhà tri?t h?c duy v?t m?i có c?n c? khoa h?c ?? ch? ra ngu?n g?c phi th?n thánh c?a con ng??i "Không ph?i Chúa ?? t?o ra con ng??i theo h?nh ?nh c?a Chúa mà chính con ng??i ?? t?o ra Chúa theo h?nh ?nh c?a con ng??i" (Phoi?b?c). Tuy v?y, do ch?u ?nh h??ng b?i t? duy siêu h?nh nên tri?t h?c ph??ng Tây ?? gi?i thích sai l?ch v? ngu?n g?c và b?n ch?t con ng??i. Các nhà duy v?t th? k? XVII-XVIII (H?px?) coi con ng??i khi sinh ra ?? mang s?n b?n ch?t t? nhiên (tính ??ng lo?i). Phái nhân b?n h?c sinh v?t (Phoi?b?c, Ph?r?t v.v) tuy?t ??i hoá y?u t? sinh v?t c?a con ng??i, quy b?n ch?t c?a con ng??i vào tính t? nhiên c?a nó. ?ây là lo?i quan ?i?m tri?t h?c tuy?t ??i hoá m?t t? nhiên c?a con ng??i, tách con ng??i ra kh?i các ho?t ??ng th?c ti?n c?a h?, hoà tan b?n ch?t con ng??i vào b?n ch?t tôn giáo. Do v?y, con ng??i là con ng??i tr?u t??ng, b? tách kh?i các m?i quan h? x? h?i, kh?i ho?t ??ng th?c ti?n v?n có c?a m?nh. 

Trong ch? ngh?a Mác-Lênin, con ng??i luôn là n?i dung c? b?n. T?m b?n ch?t con ng??i ?? gi?i phóng con ng??i kh?i x? h?i t? b?n c? v?i nh?ng giai c?p và nh?ng s? ??i kháng giai c?p c?a nó; xây d?ng m?t liên h?p, trong ?ó, s? phát tri?n t? do c?a m?i ng??i là ?i?u ki?n phát tri?n t? do c?a t?t c? m?i ng??i là m?c ?ích cu?i cùng c?a ch? ngh?a Mác-Lênin v? con ng??i. 

b. B?n ch?t c?a con ng??i 

- Con ng??i là th?c th? th?ng nh?t gi?a m?t sinh v?t v?i m?t x? h?i. Là s?n ph?m c?a quá tr?nh phát tri?n lâu dài c?a gi?i t? nhiên; con ng??i có nhu c?u t? nhiên nên ph?i tuân theo s? chi ph?i c?a các quy lu?t t? nhiên. Là m?t th?c th? t? nhiên-sinh v?t, con ng??i c?ng t?n t?i v?i nh?ng b?n n?ng và nhu c?u t? nhiên nh? ?n, u?ng, sinh con v.v và ch?u s? chi ph?i c?a quy lu?t t? nhiên nh? quy lu?t sinh h?c (trao ??i ch?t, di truy?n, bi?n d?, thích nghi môi tr??ng s?ng v.v). Cái khác bi?t gi?a con ng??i v?i con v?t là b?n n?ng c?a con ng??i ?? ???c ý th?c; quy lu?t tâm lý, ý th?c c?a con ng??i ???c h?nh thành t? n?n t?ng sinh h?c nh? t?nh c?m, khát v?ng, ni?m tin, ? chí v.v giúp con ng??i khai thác, c?i t?o t? nhiên và sáng t?o thêm nh?ng g? mà t? nhiên không có ?? tho? m?n nhu c?u sinh t?n và phát tri?n c?a m?nh. B?n n?ng c?a con v?t là b?n n?ng sinh t?n thu?n tuý, cu?c s?ng c?a nó hoàn toàn ph? thu?c vào t? nhiên. Y?u t? t? nhiên-sinh v?t ? con ng??i là ti?n ??, là ?i?u ki?n c?n thi?t cho s? h?nh thành và ho?t ??ng c?a con ng??i. Y?u t? ?ó t?n t?i v?nh vi?n b?i nó là cái sinh v?t, cái v?t ch?t sinh l? c?a con ng??i. X? h?i càng v?n minh, con ng??i càng phát tri?n th? b?n n?ng ??ng v?t c?a nó càng thu h?p l?i, nh??ng ch? cho nh?ng hành vi t? giác, "Con ng??i càng xa con v?t bao nhiêu th? con ng??i l?i càng t? m?nh làm ra l?ch s? c?a m?nh có ? th?c b?y nhiêu". 

Con ng??i là m?t th?c th? x? h?i ho?t ??ng có ý th?c và sáng t?o. Là s?n ph?m c?a quá tr?nh x? h?i hóa; có nhu c?u x? h?i nên ph?i tuân theo các chu?n m?c x? h?i; con ng??i có b?n tính x? h?i. B?n ch?t x? h?i c?a con ng??i ???c th? hi?n trong các ho?t ??ng x? h?i mà tr??c h?t là trong s?n xu?t v?t ch?t ?? duy tr? ??i s?ng c?a m?nh. Lao ??ng là hành vi l?ch s? ??u tiên, là ho?t ??ng b?n ch?t c?a con ng??i mà nh? ?ó con ng??i tách ra kh?i ??ng v?t. Con ng??i ch? t?n t?i v?i t? cách là con ng??i trong quan h? v?i con ng??i, v?i th? gi?i xung quanh. H? th?ng các quan h? x? h?i c?a con ng??i ???c h?nh thành trong quá tr?nh ho?t ??ng th?c ti?n và tham gia vào ??i s?ng x? h?i và ??n l??t m?nh, chúng quy ??nh ??i s?ng x? h?i, quy ??nh b?n ch?t x? h?i c?a con ng??i. Nh? v?y, quan h? x? h?i là y?u t? c?u thành, là ??c tr?ng b?n ch?t c?a con ng??i. B?n ch?t x? h?i ?ó ???c xây d?ng t? c? s? th?c th? t? nhiên-sinh v?t c?a con ng??i. 

- Trong tính hi?n th?c c?a nó, b?n ch?t con ng??i là t?ng hoà nh?ng quan h? x? h?i. V? b?n ch?t, con ng??i khác v?i con v?t ? c? ba m?t, trong quan h? gi?a con ng??i v?i gi?i t? nhiên, quan h? gi?a con ng??i v?i x? h?i và quan h? gi?a con ng??i v?i chính b?n thân m?nh. Trong ?ó quan h? gi?a con ng??i v?i x? h?i là quan h? b?n ch?t nh?t. Không có con ng??i tr?u t??ng s?ng ngoài ?i?u ki?n, hoàn c?nh l?ch s? x? h?i, mà ng??c l?i trong ?i?u ki?n, hoàn c?nh và b?ng ho?t ??ng th?c ti?n c?a m?nh, con ng??i t?o ra nh?ng giá tr? v?t ch?t và tinh th?n ?? t?n t?i và phát tri?n v? th? l?c, trí l?c và ch? trong các m?i quan h? x? h?i trên và các quan h? khác nh? giai c?p, dân t?c, th?i ??i, chính tr?, kinh t?, cá nhân, gia ??nh, x? h?i v.v, con ng??i m?i th? hi?n b?n ch?t c?a m?nh. Nh?n m?nh m?t x? h?i là coi b?n ch?t x? h?i c?a con ng??i là y?u t? c? b?n nh?t ?? phân bi?t con ng??i v?i ??ng v?t và c?ng ?? kh?c ph?c thi?u sót c?a các nhà tri?t h?c không th?y ???c b?n ch?t x? h?i c?a con ng??i. H?n n?a, b?n ch?t trên mang tính ph? bi?n nh?ng không ph?i là cái duy nh?t; do v?y, c?ng ph?i th?y cái riêng bi?t, phong phú và ?a d?ng c?a m?i cá nhân v? phong cách, nhu c?u, l?i ích v.v trong c?ng ??ng x? h?i. 

- Con ng??i v?a là ch? th? v?a là s?n ph?m c?a l?ch s?. Con ng??i tác ??ng, c?i bi?n t? nhiên b?ng ho?t ??ng th?c ti?n c?a m?nh, thúc ??y s? v?n ??ng và phát tri?n c?a x? h?i. Lao ??ng v?a là ?i?u ki?n cho s? t?n t?i, phát tri?n c?a con ng??i, v?a là ph??ng th?c làm bi?n ??i ??i s?ng x? h?i. Không có con ng??i th? c?ng không t?n t?i các quy lu?t x? h?i, không có s? t?n t?i c?a toàn b? l?ch s? x? h?i. 

B?n ch?t con ng??i luôn v?n ??ng, thay ??i cùng v?i s? thay ??i c?a ?i?u ki?n l?ch s?; b?n ch?t ?ó là h? th?ng m?, t??ng ?ng v?i ?i?u ki?n t?n t?i c?a con ng??i. "Con ng??i t?o ra hoàn c?nh ??n m?c nào th? hoàn c?nh c?ng t?o ra con ng??i ??n m?c ?y". M?i s? v?n ??ng và phát tri?n c?a l?ch s? quy ??nh s? bi?n ??i b?n ch?t con ng??i.

2. Qu?n chúng nhân dân và vai tr? sáng t?o l?ch s? c?a qu?n chúng nhân dân  

a. Khái ni?m qu?n chúng nhân dân 

Qu?n chúng nhân dân là nh?ng b? ph?n; nh?ng t?ng l?p dân c?; các l?c l??ng ti?n b? và nhân dân lao ??ng có l?i ích c?n b?n gi?ng nhau ???c t?p h?p d??i s? l?nh ??o c?a m?t l?nh t?; m?t t? ch?c hay m?t chính ??ng nào ?ó mà ho?t ??ng c?a h? có tác ??ng bi?n ??i l?ch s?.  

b. Vai tr? sáng t?o l?ch s? c?a qu?n chúng nhân dân 

Ch? ngh?a duy v?t l?ch s? kh?ng ??nh l?ch s? x? h?i là do chính con ng??i làm nên; là quá tr?nh con ng??i ??u tranh c?i t?o t? nhiên, c?i t?o x? h?i và t? c?i t?o b?n thân m?nh. S? kh?ng ??nh ?ó ???c th? hi?n trong nh?ng l?nh v?c  

1) Qu?n chúng là l?c l??ng s?n xu?t c?a x? h?i. X? h?i mu?n t?n t?i, con ng??i mu?n s?ng th? tr??c h?t, ph?i có th?c ?n, nhà ?, v?t dùng v.v. ?? ?áp ?ng ???c nh?ng nhu c?u ?ó c?a chính m?nh, con ng??i ph?i không ng?ng s?n xu?t ra c?a c?i v?t ch?t cho x? h?i. Do v?y, s?n xu?t v?t ch?t là ?i?u ki?n c? b?n quy?t ??nh s? t?n t?i và phát tri?n c?a x? h?i. S?n xu?t v?t ch?t, ch? t?o và c?i ti?n công c?, áp d?ng chúng vào th?c ti?n là ho?t ??ng c?a toàn x? h?i. L?c l??ng s?n xu?t là nh?ng ng??i lao ??ng (bao g?m lao ??ng trí óc và lao ??ng chân tay). Th?c ti?n s?n xu?t c?a con ng??i là c? s? và ??ng l?c cho s? phát tri?n c?a khoa h?c công ngh? và s? phát tri?n ?ó làm cho n?ng su?t lao ??ng t?ng lên. Ho?t ??ng khoa h?c công ngh? là ho?t ??ng c?a qu?n chúng, tr??c h?t là ho?t ??ng c?a t?ng l?p trí th?c và giai c?p công nhân. Nh?ng thành t?u c?a khoa h?c công ngh? làm lao ??ng c?a ng??i lao ??ng tr? thành lao ??ng có trí tu?, có k? n?ng trong s?n xu?t ra c?a c?i v?t ch?t cho x? h?i. Nh? v?y, ho?t ??ng s?n xu?t c?a qu?n chúng là ?i?u ki?n c? b?n ?? quy?t ??nh s? t?n t?i và phát tri?n c?a x? h?i, v? v?y, qu?n chúng nhân dân là ng??i sáng t?o ra l?ch s? 

2) Qu?n chúng nhân dân là ??ng l?c c?a cách m?ng x? h?i. Trong x? h?i có giai c?p ??i kháng, mâu thu?n gi?a l?c l??ng s?n xu?t và quan h? s?n xu?t bi?u hi?n thành mâu thu?n gi?a các giai c?p ??i kháng có l?i ích c? b?n ??i l?p nhau, gi?a giai c?p th?ng tr? và giai c?p b? tr?. Khi quan h? s?n xu?t tr? thành rào c?n s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t th? x?y ra cách m?ng x? h?i ?? phá b? rào c?n ?ó, gi?i phóng l?c l??ng s?n xu?t, xây d?ng quan h? s?n xu?t m?i, phù h?p v?i tính ch?t và tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, h?nh thành ph??ng th?c s?n xu?t m?i, cao h?n. Trong cu?c cách m?ng làm thay ??i h?nh thái kinh t?-x? h?i ?ó, qu?n chúng bao gi? c?ng là l?c l??ng c? b?n, ?óng vai tr? quy?t ??nh th?ng l?i 

3) Qu?n chúng nhân dân ?óng vai tr? quy ??nh trong l?nh v?c s?n xu?t tinh th?n; là l?c l??ng hi?n th?c hoá t? t??ng; chuy?n s?c m?nh tinh th?n thành s?c m?nh v?t ch?t. Qu?n chúng có vai tr? to l?n trong s? phát tri?n c?a v?n h?c, ngh? thu?t v.v b?i s?n xu?t tinh th?n ph?n ánh s?n xu?t v?t ch?t. Nh?ng tác ph?m v?n h?c, ngh? thu?t, nh?ng t? t??ng v? ??i ??u có ngu?n g?c t? th?c ti?n lao ??ng c?i t?o t? nhiên và x? h?i c?a qu?n chúng và ng??c l?i, m?t khi thâm nh?p vào qu?n chúng t? t??ng s? bi?n thành l?c l??ng v?t ch?t ?? c?i bi?n t? nhiên, c?i t?o x? h?i. T? m?i góc ??, t? kinh t? ??n chính tr?, t? th?c ti?n ??n t? t??ng, tinh th?n qu?n chúng luôn ?óng vai tr? quy ??nh.  

c. Cá nhân và vai tr? c?a nó trong l?ch s?  

Cá nhân là cá th? ng??i, là s?n ph?m c?a s? phát tri?n x? h?i; là ch? th? c?a lao ??ng, c?a các quan h? x? h?i do nh?ng ?i?u ki?n l?ch s? quy ??nh; là m?t khái ni?m c?a ch? ngh?a duy v?t l?ch s? dùng ?? ch? m?t con ng??i c? th?, m?t ??n nh?t c?a c?ng ??ng, có b?n s?c riêng ?? phân bi?t ng??i này v?i ng??i khác. Cá nhân là cá th? ng??i có nhân cách, là thành viên c?a c?ng ??ng x? h?i. 

Con ng??i, ngay t? khi sinh ra ?? có nh?ng ?i?u ki?n c?n thi?t ?? tr? thành cá nhân, nh?ng ch? ???c xem là m?t cá nhân khi ?? tr??ng thành v? th? l?c, trí l?c và v? x? h?i. Con ng??i là cá nhân trong các m?i quan h? x? h?i và thông qua các m?i quan h? ?ó ?? kh?ng ??nh m?nh, kh?ng ??nh cái "Tôi" có b?n s?c riêng, có ??c ?i?m riêng, ?? ??t ???c m?t tr?nh ?? nh?n th?c nh?t ??nh và b?n s?c, ??c ?i?m, nh?n th?c ?ó c?a con ng??i là k?t qu? phát tri?n n?i t?i c?a chính nó trong m?t x? h?i ? tr?nh ?? phát tri?n nh?t ??nh. Do v?y, ph?m trù cá nhân dùng ?? ch? s? riêng bi?t trong s? th?ng nh?t v?i nh?ng b?n ch?t x? h?i chung c?a c?ng ??ng ng??i.  

Cá nhân là m?t hi?n t??ng mang tính l?ch s?. M?i m?t giai ?o?n phát tri?n c?a l?ch s? x? h?i ??u có nh?ng ki?u cá nhân riêng c?a m?nh. Trong x? h?i nguyên thu? (do ?i?u ki?n sinh ho?t th?p), chi?m h?u nô l? (ng??i nô l? t?n t?i nh? con v?t bi?t nói) và trong x? h?i phong ki?n (??i s?ng v?t ch?t và tinh th?n ph? thu?c), con ng??i ch?a th? t?n t?i và ho?t ??ng v?i t? cách là m?t cá nhân th?c th?. C?ng nh? ??i v?i s? h?nh thành dân t?c, ch? ngh?a t? b?n ra ??i ?? t?o nh?ng ?i?u ki?n c?n thi?t cho s? h?nh thành cá nhân. X? h?i s? v?n ??ng t?i m?t tr?nh ??, n?i mà s? phát tri?n c?a m?i ng??i là ?i?u ki?n cho s? phát tri?n c?a m?i ng??i, cho s? phát tri?n t? do và toàn di?n c?a x? h?i. C?n tránh nh?ng sai l?m ch? th?y cá nhân mà không th?y x? h?i, ??i h?i x? h?i, sao nh?ng ngh?a v? ??i v?i x? h?i- bi?u hi?n c?a ch? ngh?a cá nhân. Ch? th?y x? h?i mà không th?y cá nhân- bi?u hi?n c?a ch? ngh?a b?nh quân, không th?y s? phát tri?n c?a x? h?i là do ?óng góp c?a các cá nhân 

L?nh t? là nh?ng cá nhân có nhân cách, có tài n?ng, trí tu? xu?t chúng, ph?n ánh ???c xu h??ng phát tri?n c?a x? h?i; có ??y ?? quy?t tâm và ??o ??c tiêu bi?u c?a th?i ??i, ?? ra ???ng l?i ?úng ??n, bi?t t? ch?c và ??ng viên qu?n chúng ho?t ??ng th?c ti?n, phát huy ???c tính sáng t?o c?a qu?n chúng. Cá nhân ki?t xu?t (l?nh t?) là ng??i ?áp ?ng cao nh?t ???c yêu c?u c?a l?ch s?. B?t k? m?t dân t?c nào, trong t?ng giai ?o?n l?ch s? c?a m?nh, khi nhi?m v? c?a dân t?c ?ó ???c ??t ra và ?i?u ki?n gi?i quy?t nhi?m v? ?ó ?? chín mu?i, khi phong trào qu?n chúng r?ng l?n ??i h?i, th? s?m hay mu?n, nh?ng con ng??i ki?t xu?t, nh?ng l?nh t? v?i tài n?ng và nhân cách c?n thi?t s? xu?t hi?n. Vai tr? c?a l?nh t? g?n li?n v?i tính l?ch s?, tính th?i ??i. ?i?u ki?n l?ch s? quy ??nh vai tr?, ph?m vi ho?t ??ng c?a l?nh t?. Vai tr? c?a l?nh t? ch? có th? có ???c trong m?i quan h? m?t thi?t v?i qu?n chúng nhân dân trong l?ch s?. Không có l?nh t? chung cho m?i th?i ??i l?ch s?. M?i th?i ??i có nh?ng l?nh t? riêng v?i nhân cách và kh? n?ng riêng ?? gi?i quy?t nh?ng nhi?m v? riêng trong m?i th?i ??i ??t ra. 

L?nh t? c?a giai c?p vô s?n. M?c tiêu c?a cách m?ng vô s?n là gi?i phóng giai c?p vô s?n và các giai c?p khác kh?i áp b?c, bóc l?t do v?y l?nh t? c?a cách m?ng vô s?n khác v?i l?nh t? c?a các giai c?p khác. C.Mác, Ph.?ngghen và V.I. Lênin là nh?ng l?nh t? c?a giai c?p vô s?n th? gi?i. H? Chí Minh là l?nh t? c?a nhân dân Vi?t Nam 

Nh?ng ??c tính c? b?n c?a l?nh t? giai c?p vô s?n là 1) Yêu n??c, trung thành v?i l? t??ng c?ng s?n. 2) Ho?t ??ng trên c? s? nh?n th?c sâu s?c quy lu?t phát tri?n khách quan c?a x? h?i; bi?t k?t h?p l? lu?n v?i th?c ti?n, ??nh ra ???ng l?i, sách l??c, chi?n l??c ?úng ??n; có n?ng l?c t? ch?c và l?nh ??o qu?n chúng. 3) G?n bó v?i qu?n chúng, ???c qu?n chúng tin t??ng, yêu m?n, kính ph?c. 4) Không m?c b?nh sùng bái cá nhân, không ??t m?nh trên nhân dân, trên nhà n??c 

Trong s? phát tri?n c?a x? h?i, quan h? gi?a qu?n chúng v?i l?nh t? là quan h? bi?n ch?ng 1) S? th?ng nh?t gi?a qu?n chúng v?i l?nh t? th? hi?n ? vi?c l?nh t? xu?t hi?n trong phong trào cách m?ng c?a qu?n chúng, là s?n ph?m c?a th?i ??i, là nhân t? thúc ??y s? phát tri?n c?a phong trào qu?n chúng. Qu?n chúng v?i l?nh t? th?ng nh?t trong m?c tiêu, l?i ích và hành ??ng là c?u n?i, là n?i l?c liên k?t qu?n chúng và l?nh t? v?i nhau thành kh?i th?ng nh?t. 2) S? khác nhau gi?a qu?n chúng v?i l?nh t? th? hi?n ? vai tr? c?a m?i y?u t? ??i v?i s? phát tri?n c?a x? h?i. L?nh t? là ng??i ??nh h??ng, d?n d?t phong trào; nh?ng qu?n chúng m?i là l?c l??ng quy ??nh s? phát tri?n c?a x? h?i. 

B?nh sùng bái cá nhân là th?n thánh hoá vai tr? c?a l?nh t?, coi l?nh t? là ng??i duy nh?t quy?t ??nh l?ch s?, quy?t ??nh ???ng l?i chính sách phát tri?n c?a dân t?c, coi qu?n chúng nhân dân ch? là ng??i tuân theo, th?c hi?n. T? sùng bái l?nh t? gây ra nh?ng tác h?i nh? xa r?i và coi nh? vai tr? c?a qu?n chúng, quy?n làm ch? c?a nhân dân; trù d?p, g?t b? nh?ng ng??i trung th?c; chia r? n?i b?, phá ho?i s? th?ng nh?t trong nhân dân; làm cho qu?n chúng nhân dân không nh?n th?y vai tr? c?a m?nh trong l?ch s?.

Câu h?i ôn t?p 

1. S?n xu?t v?t ch?t và vai tr? c?a nó ??i v?i s? t?n t?i, phát tri?n c?a x? h?i? (??nh ngh?a s?n xu?t v?t ch?t, ph??ng th?c s?n xu?t; b?n vai tr? c?a s?n xu?t v?t ch?t ??i v?i s? t?n t?i và phát tri?n c?a x? h?i) 

2. Phân tích n?i dung quy lu?t quan h? s?n xu?t phù h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t? (v? trí, vai tr? c?a quy lu?t trong l? lu?n h?nh thái kinh t?-x? h?i; các khái ni?m; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các khái ni?m; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n rút ra t? quy lu?t) 

3. Phân tích n?i dung quy lu?t v? m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a c? s? h? t?ng v?i ki?n trúc th??ng t?ng? (v? trí, vai tr? c?a quy lu?t trong l? lu?n h?nh thái kinh t?-x? h?i; các khái ni?m; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a các khái ni?m; ? ngh?a ph??ng pháp lu?n rút ra t? quy lu?t) 

4. T?n t?i x? h?i, ? th?c x? h?i và m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a chúng? (t?n t?i x? h?i; ? th?c x? h?i; m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a chúng) 

5. H?nh thái kinh t?-x? h?i (??nh ngh?a, c?u trúc, quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên c?a s? thay th? nhau gi?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i trong l?ch s?)? 

6. Giai c?p và ??u tranh giai c?p? (khái ni?m giai c?p, ??nh ngh?a giai c?p, ??nh ngh?a ??u tranh giai c?p, vai tr? c?a ??u tranh giai c?p ??i v?i s? v?n ??ng, phát tri?n c?a x? h?i)  

7. Cách m?ng x? h?i? (khái ni?m cách m?ng x? h?i, h?nh th?c và vai tr? c?a cách m?ng x? h?i ??i v?i s? v?n ??ng, phát tri?n c?a x? h?i có ??i kháng giai c?p) 

8. V?n ?? con ng??i trong ch? ngh?a duy v?t l?ch s?? (khái ni?m con ng??i và b?n ch?t con ng??i; khái ni?m qu?n chúng nhân dân, vai tr? sáng t?o l?ch s? c?a qu?n chúng nhân dân; cá nhân và vai tr? c?a nó trong l?ch s?).

PH?N TH? II 

H?C THUY?T KINH T? C?A CH? NGH?A MÁC-LÊNIN  

V? PH??NG TH?C S?N XU?T T? B?N CH? NGH?A

"Sau khi nh?n th?y r?ng ch? ?? kinh t? là c? s? trên ?ó ki?n trúc th??ng t?ng chính tr? ???c xây d?ng lên th? M?c ch? ? nhi?u nh?t ??n vi?c nghiên c?u ch? ?? kinh t? ?y. Tác ph?m chính c?a Mác là b? "T? b?n" ???c dành riêng ?? nghiên c?u ch? ?? kinh t? c?a xó h?i hi?n ??i, ngh?a là xó h?i t? b?n ch? ngh?a". H?c thuy?t kinh t? c?a Mác là "n?i dung ch? y?u c?a ch? ngh?a Mác"; là k?t qu? v?n d?ng th? gi?i quan duy v?t và ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t vào quá tr?nh nghi?n c?u ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. B? T? b?n chính là công tr?nh khoa h?c v? ??i nh?t c?a C.Mác. "M?c ?ích cu?i cùng c?a b? sách này là phát hi?n ra quy lu?t kinh t? c?a s? v?n ??ng c?a xó h?i hi?n ??i", ngh?a là c?a xó h?i t? b?n ch? ngh?a, c?a xó h?i t? s?n. Nghiên c?u s? phát sinh, ph?t tri?n và suy tàn c?a nh?ng quan h? s?n xu?t c?a m?t xó h?i nh?t ??nh trong l?ch s?, ?ó là n?i dung c?a h?c thuy?t kinh t? c?a Mác" mà tr?ng tâm c?a nó là h?c thuy?t giá tr? và h?c thuy?t giá tr? th?ng d?. 

H?c thuy?t kinh t? c?a ch? ngh?a Mác-Lênin v? ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a không ch? bao g?m h?c thuy?t c?a C.Mác v? giá tr? và giá tr? th?ng d? mà c?n bao g?m h?c thuy?t kinh t? c?a V.I.L?nin v? ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n và ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c. N?i dung ba h?c thuy?t này bao qu?t nh?ng nguy?n l? c? b?n nh?t c?a ch? ngh?a Mác-Lênin v? ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a.  

CH??NG 4. H?C THUY?T GIÁ TR? 

H?c thuy?t giá tr? (c?n g?i là h?c thuy?t giá tr? lao ??ng) là xu?t phát ?i?m trong toàn b? l? lu?n kinh t? c?a C.Mác. Trong h?c thuy?t này, C.Mác nghiên c?u m?i quan h? gi?a ng??i v?i ng??i, có liên quan ??n v?t và bi?u hi?n d??i h?nh thái quan h? gi?a v?t v?i v?t. C? s? kinh t? ?? xác l?p quan h? gi?a ng??i v?i ng??i thông qua quan h? gi?a v?t v?i v?t là lao ??ng- cái th?c th?, y?u t? c?u thành giá tr? c?a hàng hóa. ?ây c?ng chính là tr?ng tâm c?a h?c thuy?t giá tr? lao ??ng. S?n xu?t hàng hóa và các ph?m trù l? lu?n c?a nó nh? giá tr?, hàng hóa, ti?n t? v.v ?? xu?t hi?n tr??c khi ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a xu?t hi?n và ?ó c?ng là ?i?u ki?n ?? ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ra ??i và phát tri?n. Trên c? s? l? lu?n n?n t?ng là h?c thuy?t giá tr?, C.Mác ?? xây d?ng lên h?c thuy?t giá tr? th?ng d?- "h?n ?á t?ng" trong toàn b? l? lu?n kinh t? c?a ông và c?ng là m?t trong ba phát minh v? ??i nh?t c?a ch? ngh?a Mác. B?i v?y, khi nghiên c?u h?c thuy?t giá tr? c?a C.Mác, ngh?a là ?ang nghiên c?u ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, nh?ng m?i ch? ? d?ng s? khai và chung nh?t. 

I. ?I?U KI?N RA ??I, ??C TR?NG VÀ ?U TH? C?A S?N XU?T HÀNG HÓA 

1. ?i?u ki?n ra ??i và t?n t?i c?a s?n xu?t hàng hoá 

S?n xu?t hàng hoá là ki?u t? ch?c kinh t? mà ? ?ó s?n ph?m ???c s?n xu?t ra ?? bán, trao ??i trên th? tr??ng. S?n xu?t hàng hoá ra ??i, t?n t?i và phát tri?n d?a trên hai ?i?u ki?n sau ?ây 

a. Phân công lao ??ng xó h?i 

Phân công lao ??ng xó h?i là s? ph?n chia lao ??ng xó h?i thành c?c ngành, ngh? kh?c nhau c?a n?n s?n xu?t xó h?i. K?o theo s? ph?n c?ng lao ??ng xó h?i là chuy?n m?n ho? s?n xu?t: m?i ng??i s?n xu?t ch? t?o ra m?t vài lo?i s?n ph?m nh?t ??nh, nh?ng nhu c?u c?a cu?c s?ng ??i h?i ph?i cú nhi?u lo?i s?n ph?m kh?c nhau, do ?ó h? c?n ??n s?n ph?m c?a nhau, bu?c ph?i trao ??i v?i nhau ?? tho? món nhu c?u c?a m?i ng??i. Phân công lao ??ng xó h?i là c? s? và ti?n ?? c?a s?n xu?t hàng hoá. Phân công lao ??ng xó h?i càng ph?t tri?n, th? s?n xu?t và trao ??i hàng hoá càng m? r?ng và ?a d?ng h?n.  

Tuy nhiên, phân công lao ??ng xó h?i ch? m?i là ?i?u ki?n c?n nh?ng ch?a ??. C.Mác ?ó ch?ng minh r?ng, trong c?ng xó th? t?c ?n ?? c? ??i, ?ó cú s? phân công lao ??ng xó h?i kh? chi ti?t, nh?ng s?n xu?t ch?a tr? thành hàng hoá. B?i t? li?u s?n xu?t là c?a chung nên s?n ph?m c?ng là c?a chung, công xó ph?n ph?i tr?c ti?p cho t?ng thành vi?n ?? tho? món nhu c?u. "Ch? có s?n ph?m c?a nh?ng lao ??ng t? nhân ??c l?p và không ph? thu?c vào nhau m?i ??i di?n v?i nhau nh? là nh?ng hàng hoá". ?? s?n xu?t hàng hoá ra ??i c?n ph?i có thêm ?i?u ki?n n?a. 

b. Ch? ?? t? h?u v? t? li?u s?n xu?t hay tính ch?t t? nhân c?a qu? tr?nh lao ??ng 

Ch? ?? t? h?u ?ó làm cho t? li?u s?n xu?t là c?a riêng m?i ng??i nên h? hoàn toàn có quy?n quy?t ??nh quá tr?nh s?n xu?t c?a m?nh; ch? ?? t? h?u t?o nên s? ??c l?p v? kinh t? gi?a nh?ng ng??i s?n xu?t, chia c?t h? thành t?ng ??n v? riêng l?, trong qu? tr?nh s?n xu?t nh?ng ng??i s?n xu?t có quy?n quy?t ??nh v? vi?c s?n xu?t lo?i hàng hoá nào, s? l??ng bao nhiêu, b?ng cách nào và trao ??i v?i ai. Nh? v?y, ch? ?? t? h?u làm cho nh?ng ng??i s?n xu?t hàng hoá ??c l?p v?i nhau nh?ng phân chia lao ??ng l?i làm cho h? ph? thu?c vào nhau. ?ây là m?t mâu thu?n. ?? gi?i quy?t mâu thu?n này ph?i thông qua trao ??i, mua-bán s?n ph?m c?a nhau. Theo V.I. L?nin "S?n xu?t hàng ho? ch?nh là c?ch t? ch?c kinh t?-xó h?i, trong ?ó s?n ph?m ??u do nh?ng ng??i s?n xu?t cá th? riêng l? s?n xu?t ra, m?i ng??i chuyên làm ra m?t th? s?n ph?m nh?t ??nh, thành th? mu?n tho? món c?c nhu c?u xó h?i th? ph?i cú mua b?n s?n ph?m (v? v?y s?n ph?m tr? thành hàng ho? tr?n th? tr??ng)". 

Trên ?ây là hai ?i?u ki?n c?n và ?? c?a s?n xu?t hàng hoá. Thi?u m?t trong hai ?i?u ki?n ?y th? kh?ng cú s?n xu?t hàng ho? và s?n ph?m lao ??ng không mang h?nh th?i hàng ho?. S?n xu?t hàng ho? ra ??i là b??c ngo?c c?n b?n trong l?ch s? phát tri?n c?a xó h?i loài ng??i, ??a loài ng??i thoát kh?i t?nh tr?ng "m?ng mu?i", xúa b? d?n n?n kinh t? t? nhi?n, ph?t tri?n nhanh chúng l?c l??ng s?n xu?t và nâng cao hi?u qu? kinh t? c?a xó h?i 

2. ??c tr?ng và ?u th? c?a s?n xu?t hàng hoá 

a. S?n xu?t hàng hoá có nh?ng ??c tr?ng c? b?n 

- S?n xu?t hàng hoá là s?n xu?t ?? trao ??i, mua-bán. Trong l?ch s? loài ng??i t?n t?i hai ki?u t? ch?c kinh t? khác nhau là s?n xu?t t? cung, t? c?p và s?n xu?t hàng hoá. S?n xu?t t? cung, t? c?p là ki?u t? ch?c kinh t? trong ?ó s?n ph?m ???c s?n xu?t ra nh?m ?áp ?ng nhu c?u tiêu dùng c?a chính b?n thân ng??i s?n xu?t nh? s?n xu?t c?a ng??i nông dân trong th?i k? công xó nguy?n thu?, phong ki?n v.v. Ng??c l?i, s?n xu?t hàng hoá là ki?u t? ch?c kinh t? trong ?ó s?n ph?m ???c s?n xu?t ra ?? bán ch? không ph?i là ?? ?áp ?ng nhu c?u tiêu dùng c?a ng??i tr?c ti?p s?n xu?t ra nó, t?c là ?? ?áp ?ng nhu c?u tiêu dùng c?a ng??i khác, thông qua vi?c trao ??i, mua-bán. 

- Lao ??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá v?a mang tính t? nhân, v?a mang tính xó h?i. Lao ??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng ho? mang t?nh ch?t xó h?i v? s?n ph?m làm ra ?? cho xó h?i, ?áp ?ng nhu c?u c?a ng??i khác trong xó h?i. Nh?ng t?n t?i ch? ?? t? h?u v? t? li?u s?n xu?t, th? lao ??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá ??ng th?i l?i mang tính ch?t t? nhân, v? vi?c s?n xu?t c?i g?, nh? th? nào là công vi?c riêng, mang tính ??c l?p c?a m?i ng??i. Tính ch?t t? nhân ?ó có th? phù h?p ho?c không phù h?p v?i tính ch?t xó h?i. ?ó chính là mâu thu?n c? b?n c?a s?n xu?t hàng hoá. Mâu thu?n gi?a lao ??ng t? nhân và lao ??ng xó h?i là c? s?, m?m m?ng c?a kh?ng ho?ng trong n?n kinh t? hàng hoá. 

b. ?u th? c?a s?n xu?t hàng hoá. So v?i s?n xu?t t? cung, t? c?p, s?n xu?t hàng hoá có nh?ng ?u th? h?n h?n, th? hi?n ? 

- S?n xu?t hàng hoá ra ??i trên c? s? c?a phân công lao ??ng xó h?i, chuy?n m?n ho? s?n xu?t. Do ?ó, nó khai thác ???c nh?ng l?i th? v? t? nhiên, xó h?i, k? thu?t, c?a t?ng ng??i, t?ng c? s? s?n xu?t c?ng nh? t?ng vùng, t?ng ??a ph??ng. ??ng th?i, s? phát tri?n c?a s?n xu?t hàng hoá l?i có tác ??ng tr? l?i, thúc ??y s? phát tri?n c?a phân công lao ??ng xó h?i, làm cho chuy?n m?n ho? lao ??ng ngày càng t?ng, m?i liên h? gi?a các ngành, các vùng ngày càng tr? n?n m? r?ng, sâu s?c. T? ?ó, nó phá v? tính t? c?p t? túc, b?o th?, tr? tr?, l?c h?u c?a m?i ngành, m?i ??a ph??ng làm cho n?ng su?t lao ??ng xó h?i t?ng lên nhanh chóng, nhu c?u c?a xó h?i ???c ?áp ?ng ??y ?? h?n. Khi s?n xu?t và trao ??i hàng hoá m? r?ng gi?a các qu?c gia, th? nú c?n khai th?c ???c l?i th? gi?a các qu?c gia v?i nhau. 

- Trong n?n s?n xu?t hàng ho?, quy m? s?n xu?t kh?ng c?n b? gi?i h?n b?i nhu c?u và ngu?n l?c mang t?nh h?n h?p c?a m?i c? nh?n, gia ??nh, m?i c? s?, m?i vùng, m?i ??a ph??ng, mà nó ???c m? r?ng d?a trên c? s? nhu c?u và ngu?n l?c c?a xó h?i. ?i?u ?ó l?i t?o ?i?u ki?n thu?n l?i cho vi?c ?ng d?ng nh?ng thành t?u khoa h?c - k? thu?t vào s?n xu?t, thúc ??y s?n xu?t phát tri?n 

- Trong n?n s?n xu?t hàng hoá, s? tác ??ng c?a quy lu?t v?n có c?a s?n xu?t và trao ??i hàng hoá là quy lu?t giá tr?, cung-c?u, c?nh tranh v.v bu?c ng??i s?n xu?t hàng hoá ph?i luôn luôn n?ng ??ng, nh?y bén, bi?t tính toán, c?i ti?n k? thu?t, h?p lí hoá s?n xu?t, nâng cao n?ng su?t, ch?t l??ng và hi?u qu? kinh t?, c?i thi?n h?nh th?c và ch?ng lo?i hàng ho?, làm cho chi ph? s?n xu?t h? xu?ng ?áp ?ng nhu c?u th? hi?u c?a ng??i tiêu dùng ngày càng cao h?n. 

- Trong n?n s?n xu?t hàng hoá, s? phát tri?n c?a s?n xu?t, s? m? r?ng và giao l?u kinh t? gi?a các cá nhân, gi?a các vùng, gi?a các n??c v.v không ch? làm cho ??i s?ng v?t ch?t mà c? ??i s?ng v?n hoá, tinh th?n c?ng ???c nâng cao h?n, phong phú h?n, ?a d?ng h?n. 

II. HÀNG HÓA 

1. Khái ni?m hàng hoá và hai thu?c tính c?a hàng hoá 

a. Khái ni?m hàng hoá 

Hàng hoá là s?n ph?m c?a lao ??ng, có th? tho? món nhu c?u nào ?ó c?a con ng??i thông qua trao ??i, mua-bán. Hàng hoá là m?t ph?m trù l?ch s?. S?n ph?m lao ??ng mang h?nh th?i hàng ho? khi nú th?c hi?n m?t ch?c n?ng xó h?i-??i t??ng mua bán trên th? tr??ng. Hàng hoá bi?u hi?n là m?t quan h? xó h?i. Hàng ho? cú th? ? d?ng h?u h?nh nh? s?t, thép, t? li?u s?n xu?t, l??ng th?c, th?c ph?m v.v ho?c ? d?ng vô h?nh nh? d?ch v? v?n t?i, d?ch v? ch?a b?nh, d?ch v? v?n hoá v.v. 

b. Hai thu?c tính c?a hàng hoá 

Trong m?i h?nh th?i kinh t?-xó h?i, s?n xu?t hàng ho? cú b?n ch?t kh?c nhau nh?ng hàng hoá ??u có hai thu?c tính giá tr? s? d?ng và giá tr? 

- Giá tr? s? d?ng c?a hàng hoá do công d?ng c?a nó quy ??nh. Công d?ng ?ó nh?m tho? món m?t nhu c?u nào ?ó c?a con ng??i, có th? là nhu c?u cho tiêu dùng cá nhân nh? qu?n áo, gi?y dép, l??ng th?c, th?c ph?m v.v, c?ng có th? là nhu c?u cho tiêu dùng s?n xu?t nh? máy móc, nguyên li?u, v?t li?u ph? v.v. B?t c? hàng hoá nào c?ng có m?t ho?c m?t s? công d?ng nh?t ??nh. Chính công d?ng ?ó làm cho nó có giá tr? s? d?ng và giá tr? s? d?ng ???c phát hi?n d?n trong quá tr?nh phát tri?n c?a khoa h?c, k? thu?t và l?c l??ng s?n xu?t. Ví d?, than ?á ngày x?a ch? dùng ?? ?un, s??i, khi phát minh ra n?i súpde th? than ?á ???c dùng làm ch?t ??t, v? sau nó ???c dùng làm nguyên li?u cho công nghi?p hoá ch?t v.v.  

Giá tr? s? d?ng nói ? ?ây v?i t? cách là thu?c tính c?a hàng hoá, nó không ph?i là giá tr? s? d?ng cho b?n thân ng??i s?n xu?t hàng hoá, mà là giá tr? s? d?ng cho ng??i khác, cho xó h?i th?ng qua trao ??i, mua-bán. Trong kinh t? hàng hoá, giá tr? s? d?ng là v?t mang giá tr? trao ??i. Giá tr? s? d?ng c?a v?t ph?m do thu?c tính t? nhiên c?a nó quy?t ??nh. V? v?y gi? tr? s? d?ng là m?t ph?m tr? v?nh vi?n, C.M?c vi?t "gi? tr? s? d?ng c?u thành c?i n?i dung v?t ch?t c?a c?a c?i, ch?ng k? h?nh th?i xó h?i c?a c?a c?i ?ó nh? th? nào" 

Nh? v?y, trong b?t k? m?t xó h?i nào, c?a c?i c?a xó h?i- x?t v? m?t v?t ch?t c?ng ??u là m?t l??ng nh?t ??nh nh?ng giá tr? s? d?ng. Xó h?i càng ti?n b? th? s? l??ng giá tr? s? d?ng càng nhi?u, ch?ng lo?i giá tr? s? d?ng càng phong phú, ch?t l??ng giá tr? s? d?ng càng cao. 

- Giá tr? c?a hàng hoá. Mu?n hi?u ???c giá tr? c?a hàng hoá ph?i nghiên c?u giá tr? trao ??i. Giá tr? trao ??i là quan h? t? l? v? l??ng mà giá tr? s? d?ng này trao ??i v?i giá tr? s? d?ng khác.  

Ví d?, 1m v?i = 10 kg thóc. V?i và thóc là hai hàng hoá có giá tr? s? d?ng khác nhau v? ch?t, nh?ng chúng l?i có th? trao ??i v?i nhau và trao ??i theo t? l? nào ?ó b?i khi hai s?n ph?m khác nhau (v?i và thóc) có th? trao ??i ???c v?i nhau th? gi?a ch?ng ph?i cú m?t c? s? chung nào ?ó. Cái chung ?ó không ph?i là giá tr? s? d?ng c?a chúng, b?i v?, gi? tr? s? d?ng c?a v?i là ?? m?c, hoàn toàn khác v?i giá tr? s? d?ng c?a thóc là ?? ?n. Cái chung ?ó là c? v?i và thóc ??u là s?n ph?m c?a lao ??ng, ??u có lao ??ng k?t tinh trong ?ó. Nh? có c? s? chung ?ó mà các hàng hoá có th? trao ??i ???c v?i nhau. V? v?y, ng??i ta trao ??i hàng hoá cho nhau ch?ng qua là trao ??i lao ??ng c?a m?nh ?n d?u trong nh?ng hàng ho? ?y. Ch?nh hao ph? lao ??ng ?? t?o ra hàng hoá là c? s? chung cho vi?c trao ??i và nó t?o nên giá tr? c?a hàng hoá. 

Nh? v?y, giá tr? c?a hàng hoá là lao ??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá k?t tinh trong hàng hoá. C?n gi? tr? trao ??i mà chúng ta ?? c?p ? trên, ch?ng qua ch? là h?nh th?c bi?u hi?n ra b?n ngoài c?a gi? tr?; gi? tr? là n?i dung, là c? s? c?a giá tr? trao ??i; ??ng th?i, giá tr? bi?u hi?n m?i quan h? gi?a nh?ng ng??i s?n xu?t hàng hoá. C?ng chính v? v?y, gi? tr? là m?t ph?m tr? l?ch s?, ch? t?n t?i trong kinh t? hàng ho?. 

c. M?i quan h? gi?a hai thu?c tính c?a hàng hoá 

Hai thu?c tính trên c?a hàng hoá quan h? th?ng nh?t và mâu thu?n v?i nhau.  

- M?t th?ng nh?t gi?a hai thu?c tính c?a hàng hóa th? hi?n ? ch? c? hai thu?c tính này c?ng ??ng th?i t?n t?i trong m?t hàng hoá; m?t v?t ph?i có ??y ?? hai thu?c tính này m?i là hàng hoá. N?u thi?u m?t trong hai thu?c tính ?ó v?t ph?m s? không ph?i là hàng hoá. Ch?ng h?n, m?t v?t có ích (t?c giá tr? s? d?ng), nh?ng không do lao ??ng t?o ra (t?c không có k?t tinh lao ?ông) nh? không khí t? nhiên th? s? kh?ng ph?i là hàng hoá.  

- M?t mâu thu?n gi?a hai thu?c tính c?a hàng hoá th? hi?n ? ch? a) v?i t? cách là giá tr? s? d?ng th? c?c hàng ho? kh?ng ??ng nh?t v? ch?t. Nh?ng ng??c l?i, v?i t? cách là giá tr? th? c?c hàng ho? l?i ??ng nh?t v? ch?t, ??u là "nh?ng c?c k?t tinh ??ng nh?t c?a lao ??ng mà thôi", t?c ??u là s? k?t tinh c?a lao ??ng, hay là lao ??ng ?ó ???c v?t hoá. b) tuy giá tr? s? d?ng và giá tr? c?ng t?n t?i trong m?t hàng hoá, nh?ng quá tr?nh th?c hi?n ch?ng l?i t?ch r?i nhau v? c? m?t kh?ng gian và th?i gian; giá tr? ???c th?c hi?n tr??c trong l?nh v?c l?u thông c?n gi? tr? s? d?ng ???c th?c hi?n sau, trong l?nh v?c tiêu dùng. Do ?ó n?u giá tr? c?a hàng hoá không ???c th?c hi?n th? s? d?n ??n kh?ng ho?ng s?n xu?t. 

2. Tính ch?t hai m?t c?a lao ??ng s?n xu?t hàng hoá 

Hai thu?c tính trên c?a hàng hóa do tính ch?t hai m?t c?a lao ??ng s?n xu?t hàng hoá quy ??nh. C.Mác là ng??i ??u tiên phát hi?n ra tính ch?t hai m?t c?a lao ??ng s?n xu?t hàng hoá, ?ó là lao ??ng c? th? và lao ??ng tr?u t??ng. 

a. Lao ??ng c? th? là lao ??ng có ích d??i m?t h?nh th?c c? th? c?a nh?ng ngh? nghi?p chuy?n m?n nh?t ??nh. 

M?i m?t lao ??ng c? th? có m?c ?ích, ph??ng pháp, công c? lao ??ng, ??i t??ng lao ??ng và k?t qu? lao ??ng riêng. Chính nh?ng cái riêng ?ó phân bi?t các lo?i lao ??ng c? th? khác nhau. Ch?ng h?n, lao ??ng c?a ng??i th? may và lao ??ng c?a ng??i th? m?c là hai lo?i lao ??ng c? th? khác nhau. Lao ??ng c?a ng??i th? may có m?c ?ích là làm ra qu?n áo ch? không ph?i là bàn gh?; c?n ph??ng pháp là may ch? không ph?i là bào, c?a; có công c? lao ??ng là kim, ch? ch?, máy may ch? không ph?i là cái c?a, cái bào; và lao ??ng c?a ng??i th? may th? t?o ra qu?n ?o ?? m?c, c?n lao ??ng c?a ng??i th? m?c th? t?o ra gh? ?? ng?i. ?i?u ?ó có ngh?a là lao ??ng c? th? t?o ra gi? tr? s? d?ng c?a hàng ho?. Trong xó h?i cú nhi?u lo?i hàng ho? v?i nh?ng gi? tr? s? d?ng kh?c nhau là do cú nhi?u lo?i lao ??ng c? th? khác nhau. Các lao ??ng c? th? h?p thành h? th?ng phân công lao ??ng xó h?i. N?u ph?n c?ng lao ??ng xó h?i càng ph?t tri?n th? càng cú nhi?u gi? tr? s? d?ng kh?c nhau ?? ?áp ?ng nhu c?u xó h?i. 

Lao ??ng c? th? là m?t ph?m trù v?nh vi?n trong m?t h?nh th?i kinh t?-xó h?i, nh?ng h?nh th?c c?a lao ??ng c? th? ph? thu?c vào s? phát tri?n c?a k? thu?t, c?a l?c l??ng s?n xu?t và phân công lao ??ng xó h?i. V? d?, lao ??ng khai thác m? tr??c kia là lao ??ng th? công, ngày nay là lao ??ng ???c c? gi?i hoá. Khoa h?c càng phát tri?n th? c?c h?nh th?c lao ??ng c? th? càng phong phú và ?a d?ng. Lao ??ng c? th? khác nhau làm cho các hàng hoá khác nhau v? giá tr? s? d?ng. Nh?ng gi?a các hàng hoá ?ó có ?i?m chung gi?ng nhau, nh? ?ó, có th? trao ??i ???c v?i nhau, ?ó là giá tr? do lao ??ng tr?u t??ng t?o nên. 

b. Lao ??ng tr?u t??ng là lao ??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá ?ó g?t b? h?nh th?c bi?u hi?n c? th? c?a nú ?? quy v? các chung ??ng nh?t, ?ó là s? tiêu phí s?c lao ??ng, tiêu hao s?c c? b?p, th?n kinh c?a con ng??i, "N?u nh? không k? ??n tính ch?t c? th? nh?t ??nh c?a ho?t ??ng s?n xu?t, và do ?ó, ??n tính có ích c?a lao ??ng th? trong lao ??ng ?y c?n l?i cú m?t c?i là s? ti?u ph? s?c lao ??ng c?a con ng??i". N?u lao ??ng c? th? t?o ra giá tr? s? d?ng th? lao ?ông tr?u t??ng t?o ra giá tr? hàng hoá. Có th? nói, giá tr? c?a hàng hóa là lao ??ng tr?u t??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá, k?t tinh trong hàng hoá. ?ó c?ng là m?t ch?t c?a giá tr? hàng hoá. 

Tính ch?t hai m?t c?a lao ??ng s?n xu?t hàng hoá ph?n ánh tính ch?t t? nhân và tính ch?t xó h?i c?a lao ??ng s?n xu?t hàng hoá. Trong n?n kinh t? hàng hoá, s?n xu?t cái g?, s?n xu?t nh? th? nào và s?n xu?t cho ai là do m?i ch? th? t? quy?t ??nh. H? là nh?ng ng??i s?n xu?t ??c l?p, lao ??ng c?a h?, v? v?y, cú t?nh ch?t t? nhân, và lao ??ng c? th? c?a h? là bi?u hi?n c?a lao ??ng t? nhân. ??ng th?i, lao ??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá là lao ??ng xó h?i v? nú là m?t b? ph?n c?a toàn b? lao ??ng xó h?i trong h? th?ng ph?n c?ng lao ??ng xó h?i. Ph?n c?ng lao ??ng xó h?i t?o ra s? ph? thu?c l?n nhau gi?a nh?ng ng??i s?n xu?t hàng hoá. H? làm vi?c cho nhau, thông qua trao ??i hàng hoá. Vi?c trao ??i hàng hoá không th? c?n c? vào lao ??ng c? th? mà ph?i quy lao ??ng c? th? v? lao ??ng chung ??ng nh?t- lao ??ng tr?u t??ng. Do ?ó, lao ??ng tr?u t??ng là bi?u hi?n c?a lao ??ng xó h?i. 

Gi?a lao ??ng t? nhân và lao ??ng xó h?i cú m?u thu?n v?i nhau. ?ó là mâu thu?n c? b?n c?a s?n xu?t hàng hoá gi?n ??n; th? hi?n ? a) s?n ph?m do ng??i s?n xu?t nh? t?o ra và nhu c?u xó h?i kh?ng ?n kh?p v?i nhau; ho?c không ?? cung c?p cho xó h?i, ho?c v??t quá nhu c?u c?a xó h?i; trong tr??ng h?p sau s? có m?t s? hàng hoá không bán ???c nên không th?c hi?n ???c giá tr?. b) m?c tiêu hao lao ??ng cá bi?t c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá cao h?n so v?i v?i m?c tiêu hao mà xó h?i cú th? ch?p nh?n; khi ?ó hàng hoá cung c?p c?ng không bán ???c ho?c bán ???c nh?ng không thu h?i ?? chi phí lao ??ng b? ra. 

Mâu thu?n gi?a lao ??ng t? nhân và lao ??ng xó h?i ch?a ??ng kh? n?ng s?n xu?t "th?a" và là m?m m?ng c?a m?i mâu thu?n c?a ch? ngh?a t? b?n 

3. L??ng giá tr? hàng hoá và y?u t? ?nh h??ng ??n l??ng giá tr? hàng hoá 

a. Th??c ?o l??ng giá tr? hàng hoá 

Giá tr? c?a hàng hoá là do lao ??ng xó h?i, lao ??ng tr?u t??ng c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá k?t tinh trong hàng hoá; do v?y, l??ng giá tr? c?a hàng hoá ???c ?o b?ng l??ng lao ??ng tiêu hao ?? s?n xu?t ra hàng hoá ?ó. Trên th?c t? có nhi?u ng??i cùng s?n xu?t m?t lo?i hàng hoá, nh?ng ?i?u ki?n s?n xu?t, tr?nh ?? tay ngh?, n?ng su?t lao ??ng khác nhau nên th?i gian lao ??ng ?? s?n xu?t ra hàng hoá là không gi?ng nhau, t?c là hao phí lao ??ng cá bi?t khác nhau. V? v?y, l??ng giá tr? hàng hoá không ph?i tính b?ng th?i gian lao ??ng cá bi?t, mà tính b?ng th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t. 

Th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t là th?i gian lao ??ng c?n ?? s?n xu?t ra m?t hàng hoá nào ?ó trong nh?ng ?i?u ki?n s?n xu?t b?nh th??ng (t?c là dùng công c? s?n xu?t lo?i g? là ph? bi?n, ch?t l??ng nguyên li?u nh? th? nào ?? ch? t?o s?n ph?m ? m?c trung b?nh) c?a xó h?i v?i m?t tr?nh ?? trang thi?t b? trung b?nh, v?i m?t tr?nh ?? thành th?o trung b?nh (t?c là tr?nh ?? lành ngh?, tr?nh ?? k? thu?t, m?c ?? khéo léo c?a ??i ?a s? ng??i cùng s?n xu?t m?t hàng nào ?ó) và m?t c??ng ?? lao ??ng trung b?nh trong xó h?i ?ó (t?c là c??ng ?? lao ??ng trung b?nh trong xó h?i, s?c lao ??ng ph?i ???c tiêu phí v?i m?c c?ng th?ng trung b?nh, thông th??ng). C?ng c?n chú ý r?ng ?i?u ki?n b?nh th??ng, tr?nh ?? thành th?o trung b?nh, c??ng ?? trung b?nh c?a xó h?i ??i v?i m?i n??c, m?i ngành là khác nhau và thay ??i theo s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. 

Thông th??ng, th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t g?n s?t v?i th?i gian lao ??ng cá bi?t (m?c hao phí lao ??ng cá bi?t) c?a ng??i s?n xu?t hàng hoá nào cung c?p ??i b? ph?n hàng hoá ?ó ra th? tr??ng. Th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t là m?t ??i l??ng không c? ??nh, do ?ó l??ng giá tr? hàng hoá c?ng không c? ??nh. Khi th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t thay ??i th? l??ng giá tr? c?a hàng hoá c?ng thay ??i. 

Nh? v?y ch? có l??ng lao ??ng xó h?i c?n thi?t, hay th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t ?? s?n xu?t ra hàng hoá, m?i quy ??nh ??i l??ng giá tr? c?a hàng hoá ?y. 

b. Các y?u t? ?nh h??ng ??n l??ng giá tr? hàng hoá 

Do th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t lu?n thay ??i, nên l??ng giá tr? c?a hàng hoá c?ng là m?t ??i l??ng không c? ??nh. S? thay ??i này tu? thu?c vào n?ng su?t lao ??ng và m?c ?? ph?c t?p hay ??n gi?n c?a lao ??ng 

- N?ng su?t lao ??ng là s?c s?n xu?t c?a lao ??ng. Nó ???c ?o b?ng l??ng s?n ph?m s?n xu?t ra trong m?t ??n v? th?i gian ho?c l??ng th?i gian lao ??ng hao phí ?? s?n xu?t ra m?t ??n v? s?n ph?m. N?ng su?t lao ??ng t?ng lên có ngh?a là c?ng trong th?i gian lao ??ng, nh?ng kh?i l??ng hàng hoá s?n xu?t ra t?ng lên làm cho th?i gian lao ??ng c?n thi?t ?? s?n xu?t ra m?t ??n v? hàng hoá gi?m xu?ng. Do ?ó, khi n?ng su?t lao ??ng t?ng l?n th? gi? tr? c?a hàng ho? t? l? ngh?ch v?i n?ng su?t lao ??ng. N?ng su?t lao ??ng l?i ph? thu?c vào nhi?u y?u t? nh?: tr?nh ?? khéo léo (thành th?o) trung b?nh c?a ng??i công nhân, m?c ?? phát tri?n c?a khoa h?c - k? thu?t, công ngh? và m?c ?? ?ng d?ng nh?ng thành t?u ?ó vào s?n xu?t, tr?nh ?? t? ch?c qu?n lý, quy mô và hi?u xu?t c?a t? li?u s?n xu?t, và các ?i?u ki?n t? nhiên. Mu?n t?ng n?ng su?t lao ??ng ph?i hoàn thi?n các y?u t? trên. 

- C??ng ?? lao ??ng nói lên m?c ?? lao ??ng kh?n tr??ng, n?ng nh?c c?a ng??i lao ??ng trong cùng m?t th?i gian lao ??ng nh?t ??nh. C??ng ?? lao ??ng ???c ?o b?ng s? tiêu hao n?ng l?c c?a lao ??ng trong m?t ??n v? th?i gian và th??ng ???c tính b?ng s? calo (??n v? n?ng l??ng) hao phí trong m?t th?i gian nh?t ??nh. C??ng ?? lao ??ng t?ng lên t?c là m?c hao phí c? b?p, th?n kinh trong m?t ??n v? th?i gian t?ng lên, m?c ?? kh?n tr??ng, n?ng nh?c hay c?ng th?ng c?a lao ??ng t?ng lên. N?u c??ng ?? lao ??ng t?ng lên th? s? l??ng (ho?c kh?i l??ng) hàng hoá s?n xu?t ra t?ng lên và s?c hao phí lao ??ng c?ng t?ng lên t??ng ?ng v? v?y gi? tr? c?a m?t ??n v? hàng hoá v?n không ??i. T?ng c??ng ?? lao ??ng th?c ch?t c?ng nh? kéo dài th?i gian lao ??ng cho nên hao phí lao ??ng trong m?t ??n v? s?n ph?m không ??i. 

T?ng n?ng su?t lao ??ng và t?ng c??ng ?? lao ??ng gi?ng nhau ? ch? chúng ??u d?n ??n l??ng s?n ph?m s?n xu?t ra trong m?t ??n v? th?i gian t?ng lên. Nh?ng chúng khác nhau ? ch? t?ng n?ng su?t lao ??ng làm cho l??ng s?n ph?m (hàng hoá) s?n xu?t ra trong m?t ??n v? th?i gian t?ng lên, nh?ng làm cho giá tr? c?a m?t ??n v? hàng hoá gi?m xu?ng. H?n n?a, t?ng n?ng su?t lao ??ng có th? ph? thu?c nhi?u vào máy móc, k? thu?t, do ?ó, nó g?n nh? m?t y?u t? có "s?c s?n xu?t" vô h?n, c?n t?ng c??ng ?? lao ??ng, làm cho l??ng s?n ph?m s?n xu?t ra t?ng lên, nh?ng làm cho giá tr? c?a m?t ??n v? hàng hoá không ??i, H?n n?a, t?ng c??ng ?? lao ??ng ph? thu?c nhi?u vào th? ch?t và tinh th?n c?a ng??i lao ??ng, do ?ó, nó là y?u t? c?a "s?c s?n xu?t" có gi?i h?n nh?t ??nh. Chính v? v?y, t?ng n?ng su?t lao ??ng có ý ngh?a tích c?c h?n ??i v?i s? phát tri?n kinh t?. 

- Lao ??ng gi?n ??n và lao ??ng ph?c t?p. Lao ??ng gi?n ??n là lao ??ng mà m?t ng??i lao ??ng b?nh th??ng không c?n ph?i tr?i qua ?ào t?o c?ng có th? th?c hi?n ???c. Lao ??ng ph?c t?p là lao ??ng ??i h?i ph?i ???c ?ào t?o, hu?n luy?n m?i có th? ti?n hành ???c. Trong cùng m?t th?i gian, lao ??ng ph?c t?p t?o ra nhi?u giá tr? h?n lao ??ng gi?n ??n. Tuy nhiên ?? ti?n hành trao ??i hàng hoá, m?i lao ??ng ph?c t?p ??u ???c quy thành lao ??ng gi?n ??n trung b?nh tr?n c? s? lao ??ng ph?c t?p b?ng b?i s? c?a lao ??ng gi?n ??n. 

III. TI?N T? 

1. L?ch s? ph?t tri?n c?a h?nh th?i gi? tr? và b?n ch?t c?a ti?n t? 

a. L?ch s? ph?t tri?n c?a h?nh th?i gi? tr? 

Hàng hoá là s? th?ng nh?t gi?a hai thu?c t?nh gi? tr? s? d?ng và gi? tr? c?a hàng húa. V? m?t gi? tr? s? d?ng, t?c h?nh th?i t? nhi?n c?a hàng ho?, ta cú th? nh?n bi?t tr?c ti?p ???c b?ng các giác quan. Nh?ng v? m?t giá tr?, t?c h?nh th?i xó h?i c?a hàng ho? kh?ng th? c?m nh?n tr?c ti?p ???c mà ch? b?c l? ra trong quá tr?nh trao ??i, thông qua các h?nh th?i bi?u hi?n c?a nú. L?ch s? ra ??i c?a ti?n t? chính là l?ch s? phát tri?n các h?nh th?i gi? tr? t? th?p ??n cao, t? h?nh th?i gi?n ??n ??n h?nh th?i ??y ?? nh?t là ti?n t? 

- H?nh th?i gi?n ??n hay ng?u nhiên c?a giá tr? là h?nh th?i ph?i thai c?a gi? tr?, nú xu?t hi?n trong giai ?o?n ??u c?a trao ??i hàng hoá, trao ??i mang tính ch?t ng?u nhiên, ng??i ta trao ??i tr?c ti?p v?t này l?y v?t khác. Ví d?, 1m v?i = 10 kg thóc. ? ?ây, giá tr? c?a v?i ???c bi?u hi?n ? thóc. C?n thúc là c?i ???c dùng làm ph??ng ti?n ?? bi?u hi?n giá tr? c?a v?i. V?i thu?c tính t? nhiên c?a m?nh, thúc tr? thành hi?n th?n gi? tr? c?a v?i. S? d? v?y, v? b?n th?n thúc c?ng cú gi? tr?. Hàng ho? (v?i) mà gi? tr? c?a nó ???c bi?u hi?n ? m?t hàng hoá khác (thóc) th? g?i là h?nh th?i gi? tr? t??ng ??i. C?n hàng ho? (thúc) mà gi? tr? s? d?ng c?a nú bi?u hi?n gi? tr? c?a hàng ho? kh?c (v?i) g?i là h?nh th?i v?t ngang gi?.  

H?nh th?i v?t ngang gi? cú ba ??c ?i?m a) gi? tr? s? d?ng c?a nú tr? thành h?nh th?c bi?u hi?n gi? tr?; b) lao ??ng c? th? tr? thành h?nh th?c bi?u hi?n lao ??ng tr?u t??ng; c) lao ??ng t? nhân tr? thành h?nh th?c bi?u hi?n lao ??ng xó h?i. H?nh th?i gi? tr? t??ng ??i và h?nh th?i v?t ngang gi? là hai m?t liên quan v?i nhau, không tách r?i nhau, ??ng th?i là hai c?c ??i l?p c?a m?t ph??ng tr?nh gi? tr?. Trong h?nh th?i gi? tr? gi?n ??n hay ng?u nhiên th? t? l? trao ??i ch?a th? c? ??nh. 

- H?nh th?i gi? tr? ??y ?? hay m? r?ng xu?t hi?n khi l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n h?n, sau phân công lao ??ng xó h?i l?n th? nh?t, ch?n nuôi tách kh?i tr?ng tr?t, trao ??i tr? nên th??ng xuyên h?n, m?t hàng hoá này có th? quan h? v?i nhi?u hàng hoá khác. T??ng ?ng v?i giai ?o?n này là h?nh th?i ??y ?? hay m? r?ng 

Ví d?, 1m v?i = 10 kg thóc ho?c 

= 2 con gà ho?c 

= 0,1 ch? vàng ho?c  

= v.v 

?ây là s? m? r?ng h?nh th?i gi? tr? gi?n ??n hay ng?u nhiên. ? v? d? trên, giá tr? c?a m?t mét v?i ???c bi?u hi?n ? 10 kg thóc ho?c 2 con gà ho?c 0,1 ch? vàng ho?c v.v. Nh? v?y, h?nh th?i v?t ngang gi? ?ó ???c m? r?ng ra ? nhi?u hàng hoá khác nhau. Tuy nhiên, v?n là trao ??i tr?c ti?p, t? l? trao ??i ch?a c? ??nh. 

- H?nh th?i chung c?a gi? tr?. V?i s? phát tri?n cao h?n n?a c?a l?c l??ng s?n xu?t và phân công lao ??ng xó h?i, hàng ho? ???c ??a ra trao ??i th??ng xuyên, ?a d?ng và nhi?u h?n. Nhu c?u trao ??i do ?ó tr? nên ph?c t?p h?n, ng??i có v?i mu?n ??i thóc, nh?ng ng??i có thóc l?i không c?n v?i mà l?i c?n th? khác. V? th?, vi?c trao ??i tr?c ti?p không c?n th?ch h?p và g?y tr? ng?i cho trao ??i; ng??i ta ph?i ?i con ???ng v?ng, mang hàng ho? c?a m?nh ??i l?y th? hàng hoá mà nó ???c nhi?u ng??i ?a chu?ng, r?i ?em ??i l?y th? hàng hoá mà m?nh c?n. Khi v?t trung gian trong trao ??i ???c c? ??nh l?i ? th? hàng hoá ???c nhi?u ng??i ?a chu?ng, th? h?nh th?i chung c?a gi? tr? xu?t hi?n 

Ví d?, 10 kg thóc 

ho?c 2 con gà 

ho?c 0,1 ch? vàng 

v.v. 

? ?ây, t?t c? các hàng hoá ??u bi?u hi?n giá tr? c?a m?nh ? c?ng m?t th? hàng ho? ?óng vai tr? là v?t ngang gi? chung. Tuy nhi?n, v?t ngang gi? chung ch?a ?n ??nh ? m?i th? hàng hoá nào. Các ??a ph??ng khác nhau th? hàng ho? d?ng làm v?t ngang gi? chung c?ng kh?c nhau. 

- H?nh th?i ti?n t?. Khi l?c l??ng s?n xu?t và phân công lao ??ng xó h?i ph?t tri?n h?n n?a, s?n xu?t hàng hoá và th? tr??ng ngày càng m? r?ng, t?nh tr?ng cú nhi?u v?t ngang giá chung làm cho trao ??i gi?a các ??a ph??ng v?p ph?i khó kh?n, ??i h?i kh?ch quan ph?i h?nh thành v?t ngang gi? chung th?ng nh?t. Khi v?t ngang gi? chung ???c c? ??nh l?i ? m?t v?t ??c tôn và ph? bi?n th? xu?t hi?n h?nh th?i ti?n t? c?a gi? tr? 

Ví d?, 

10 kg thóc 

1 m v?i 

2 con gà 

v.v 

Lúc ??u có nhi?u kim lo?i ?óng vai tr? ti?n t?, nh?ng v? sau ???c c? ??nh l?i ? kim lo?i quý là vàng, b?c, và cu?i c?ng là vàng. S? d? vàng ?óng vai tr? ti?n t? là do nh?ng ?u ?i?m c?a nó nh? thu?n nh?t v? ch?t, d? chia nh?, không h? h?ng, v?i m?t l??ng và th? tích nh? nh?ng ch?a ??ng l??ng giá tr? l?n. Ti?n t? xu?t hi?n là k?t qu? phát tri?n lâu dài c?a s?n xu?t và trao ??i hàng hoá, khi ti?n t? ra ??i th? th? gi?i hàng ho? ???c phân thành hai c?c, m?t bên là các hàng hoá thông th??ng; m?t bên là hàng hoá (vàng) ?óng vai tr? ti?n t?. ??n ?ây giá tr? các hàng hoá ?ó cú m?t ph??ng ti?n bi?u hi?n th?ng nh?t. T? l? trao ??i ???c c? ??nh l?i. 

b. B?n ch?t c?a ti?n t? 

V?y ti?n t? là m?t hàng hoá ??c bi?t ???c tách ra t? trong th? gi?i hàng hoá làm v?t ngang giá chung cho t?t c? hàng ?em trao ??i; nó th? hi?n lao ??ng xó h?i và bi?u hi?n quan h? gi?a nh?ng ng??i s?n xu?t hàng hoá. 

2. Các ch?c n?ng c?a ti?n t? 

B?n ch?t c?a ti?n t? th? hi?n qua các ch?c n?ng (5 ch?c n?ng, C.Mác) 

a. Ti?n t? dùng ?? làm th??c ?o giá tr? 

Ti?n t? dùng ?? bi?u hi?n và ?o l??ng giá tr? c?a hàng hoá. Mu?n làm ???c ?i?u này th? b?n th?n ti?n t? ph?i có giá tr?; nên ti?n t? làm ch?c n?ng th??c ?o giá tr? ph?i là ti?n vàng. ?? ?o l??ng giá tr? hàng hoá không c?n thi?t ph?i là ti?n m?t mà ch? c?n so sánh v?i l??ng vàng nào ?ó m?t cách t??ng t??ng. S? d? có th? làm ???c nh? v?y, v? gi?a gi? tr? c?a vàng và giá tr? c?a hàng hoá ?ó cú m?t t? l? nh?t ??nh trên th?c t? mà c? s? c?a t? l? ?ó là th?i gian lao ??ng xó h?i c?n thi?t hao ph? ?? s?n xu?t ra hàng hoá. Giá tr? hàng hoá ???c bi?u hi?n b?ng ti?n g?i là giá c? hàng hoá ?ó; giá c? là h?nh th?c bi?u hi?n b?ng ti?n c?a giá tr? hàng hoá. Giá c? hàng hoá do các y?u t? giá tr? hàng hoá; ?nh h??ng c?a quan h? cung-c?u hàng hoá; c?nh tranh; giá tr? c?a ti?n quy ??nh. 

?? làm ch?c n?ng th??c ?o giá tr? th? b?n th?n ti?n t? c?ng ph?i ???c ?o l??ng; xu?t hi?n ??n v? ?o l??ng ti?n t?- ?ó là m?t tr?ng l??ng nh?t ??nh c?a kim lo?i dùng làm ti?n t? v?i nh?ng tên g?i khác nhau ? m?i n??c. ??n v? ti?n t? và các ph?n chia nh? c?a nó là tiêu chu?n giá c? (ví d? 1$ M? t??ng ???ng v?i 0,736662gr vàng; 1Fr Pháp t??ng ???ng v?i 0,160000gr vàng v.v). Là th??c ?o giá tr?, ti?n t? ?o l??ng giá tr? c?a các hàng hoá khác; là tiêu chu?n giá c?, ti?n t? ?o l??ng b?n thân kim lo?i dùng làm ti?n t?. Giá tr? c?a hàng hoá ti?n t? thay ??i theo s? thay ??i c?a s? l??ng lao ??ng c?n thi?t ?? s?n xu?t ra hàng hoá ?ó. Giá tr? hàng hoá ti?n t? (vàng) thay ??i không ?nh h??ng g? ??n "ch?c n?ng" tiêu chu?n giá c? c?a nó, m?c dù giá tr? c?a vàng thay ??i nh? th? nào; ví d?, m?t USD v?n b?ng 10 xen.  

b. Ti?n t? dùng ?? làm ph??ng ti?n l?u thông. V?i ch?c n?ng làm ph??ng ti?n l?u thông, ti?n làm môi gi?i trong quá tr?nh trao ??i hàng hoá. ?? làm ch?c n?ng l?u thông hàng hoá ta ph?i có ti?n m?t. Trao ??i hàng hoá l?y ti?n làm môi gi?i g?i là l?u thông hàng hoá. Công th?c l?u thông hàng hoá H - T - H, ti?n làm môi gi?i trong trao ??i hàng hoá ?ó làm cho hành vi b?n và hành vi mua cú th? t?ch r?i nhau c? v? th?i gian và kh?ng gian. S? kh?ng nh?t tr? gi?a mua và b?n ch?a ??ng m?m m?ng c?a kh?ng ho?ng kinh t?. 

Trong l?u thông, lúc ??u ti?n t? xu?t hi?n d??i h?nh th?c vàng thoi, b?c n?n. D?n d?n nú ???c thay th? b?ng ti?n ?úc. Trong quá tr?nh l?u thông, ti?n ?úc b? hao m?n d?n và m?t m?t ph?n gi? tr? c?a nú nh?ng v?n ???c xó h?i ch?p nh?n nh? khi ?? giá tr?.  

Nh? v?y, giá tr? th?c c?a ti?n t?ch r?i gi? tr? danh ngh?a c?a nú b?i v? ti?n làm ph??ng ti?n l?u thông ch? ?óng vai tr? ch?c l?t. Ng??i ta ??i hàng l?y ti?n r?i l?i dùng nó ?? mua hàng m?nh c?n. Làm ph??ng ti?n l?u thông, ti?n không nh?t thi?t ph?i có ?? giá tr?. L?i d?ng t?nh h?nh ?ó, khi ?úc ti?n nhà n??c t?m c?ch gi?m b?t kim lo?i c?a ??n v? ti?n t?. Giá tr? th?c c?a ti?n ?úc ngày càng th?p so v?i giá tr? danh ngh?a c?a nó. Th?c ti?n ?ó d?n ??n s? ra ??i c?a ti?n gi?y và b?n thân ti?n gi?y không có giá tr? mà ch? là d?u hi?u c?a giá tr? ???c công nh?n trong ph?m vi lónh th? (qu?c gia, kh?i, th? tr??ng) nh?t ??nh. 

c. Ti?n t? dùng ?? làm ph??ng ti?n c?t tr?, t?c là ti?n ???c rút kh?i l?u thông ??a vào c?t tr?. S? d? ti?n làm ???c ch?c n?ng này là v? ti?n th? hi?n cho c?a c?i xó h?i d??i h?nh th?i gi? tr?, n?n c?t tr? ti?n là c?t tr? c?a c?i. ?? làm ch?c n?ng ph??ng ti?n c?t tr?, ti?n ph?i có giá tr?, t?c là ti?n vàng. Ch?c n?ng c?t tr? làm cho ti?n trong l?u thông thích ?ng t? phát v?i nhu c?u ti?n c?n thi?t cho l?u thông. N?u s?n xu?t t?ng, l??ng hàng hoá nhi?u th? ti?n c?t tr? ???c ??a vào l?u thông; ng??c l?i, n?u s?n xu?t gi?m, l??ng hàng hoá l?i ít th? m?t ph?n ti?n vàng r?t kh?i l?u thông ?i vào c?t tr?. 

d. Ti?n t? dùng ?? làm ph??ng ti?n thanh toán ti?n ???c dùng ?? tr? n?, n?p thu?, tr? ti?n mua hàng v.v. Khi s?n xu?t và trao ??i hàng hoá phát tri?n ??n tr?nh ?? nào ?ó t?t y?u n?y sinh vi?c mua bán ch?u. Trong h?nh th?c giao d?ch này tr??c tiên ti?n làm ch?c n?ng th??c ?o giá tr? ?? ??nh giá c? hàng hoá. Nh?ng v? là mua b?n ch?u n?n ??n k? h?n ti?n m?i ???c ??a vào l?u thông ?? làm ph??ng ti?n thanh toán. S? phát tri?n c?a quan h? mua bán ch?u này m?t m?t t?o kh? n?ng tr? n? b?ng cách thanh toán kh?u tr? l?n nhau không dùng ti?n m?t. M?t khác, trong vi?c mua bán ch?u ng??i mua tr? thành con n?, ng??i bán tr? thành ch? n?. Khi h? th?ng ch? n? và con n? phát tri?n r?ng rói, ??n k? thanh toán, n?u m?t khâu nào ?ó không thanh toán ???c s? gây khó kh?n cho các khâu khác, phá v? h? th?ng, kh? n?ng kh?ng ho?ng kinh t? t?ng lên. Trong quá tr?nh th?c hi?n ch?c n?ng ph??ng ti?n thanh toán, ngày càng xu?t hi?n nhi?u h?n các h?nh th?c thanh to?n m?i kh?ng c?n ti?n m?t (ti?n vàng, ti?n gi?y v.v) mà s? d?ng h?nh th?c k? s?, s?c, chuy?n kho?n, th? ?i?n t? v.v. 

?. Ti?n t? dùng ?? làm ti?n t? th? gi?i. Khi trao ??i hàng hoá v??t kh?i biên gi?i qu?c gia th? ti?n làm ch?c n?ng ti?n t? th? gi?i. Ti?n th? gi?i c?ng th?c hi?n các ch?c n?ng th??c ?o giá tr?, ph??ng ti?n l?u thông, ph??ng ti?n thanh toán. 

Trong giai ?o?n ??u s? h?nh thành quan h? kinh t? qu?c t?, ??ng ti?n ?óng vai tr? là ti?n th? gi?i ph?i là ti?n th?t (vàng, b?c). Sau này, song song v?i ch? ?? thanh toán b?ng ti?n th?t, ti?n gi?y ???c b?o lónh b?ng vàng, g?i là ti?n gi?y b?n v?, c?ng ???c dùng làm ph??ng ti?n thanh toán qu?c t?. D?n d?n do s? phát tri?n c?a quan h? kinh t?-chính tr? th? gi?i, ch? ?? ti?n gi?y b?n v? vàng b? xoá b? nên m?t s? ??ng ti?n qu?c gia m?nh ???c công nh?n là ph??ng ti?n thanh toán, trao ??i qu?c t?, m?c dù ph?m vi và m?c ?? thông d?ng có khác nhau. N?n kinh t? c?a m?t n??c càng phát tri?n, ??c bi?t trong quan h? kinh t? ??i ngo?i kh? n?ng chuy?n ??i c?a ??ng ti?n qu?c gia ?ó càng cao. Nh?ng ??ng ti?n ???c s? d?ng làm ph??ng ti?n thanh toán qu?c t? ? ph?m vi và m?c ?? thông d?ng nh?t ??nh g?i là nh?ng ??ng ti?n có kh? n?ng chuy?n ??i. Vi?c chuy?n ??i ti?n c?a n??c này ra ti?n c?a n??c khác ???c ti?n hành theo t? giá h?i ?oái. ?ó là giá tr? m?t ??ng ti?n c?a n??c này ???c tính b?ng ??ng ti?n c?a n??c khác. 

N?m ch?c n?ng c?a ti?n trong n?n kinh t? hàng hoá quan h? m?t thi?t v?i nhau. S? phát tri?n các ch?c n?ng c?a ti?n ph?n ánh s? phát tri?n c?a s?n xu?t và l?u thông hàng hoá. 

IV. QUY LU?T GIÁ TR? 

1. N?i dung c?a quy lu?t giá tr? 

Quy lu?t giá tr? là quy lu?t kinh t? c? b?n c?a s?n xu?t hàng hoá, nó quy ??nh vi?c s?n xu?t và trao ??i hàng hoá ph?i c?n c? vào hao phí lao ??ng xó h?i c?n thi?t 

Trong s?n xu?t, tác ??ng c?a quy lu?t giá tr? bu?c ng??i s?n xu?t ph?i làm sao cho m?c hao phí lao ??ng cá bi?t c?a m?nh ph? h?p v?i m?c hao phí lao ??ng xó h?i c?n thi?t cú nh? v?y h? m?i có th? t?n t?i ???c; c?n trong trao ??i, hay l?u thông, ph?i th?c hi?n theo nguyên t?c ngang giá, t?c giá c? b?ng giá tr?. 

Quy lu?t giá tr? bu?c nh?ng ng??i s?n xu?t và trao ??i hàng hoá ph?i tuân theo "m?nh l?nh" c?a giá c? th? tr??ng. Thông qua s? v?n ??ng c?a giá c? th? tr??ng s? th?y ???c s? ho?t ??ng c?a quy lu?t giá tr?. Giá c? th? tr??ng lên xu?ng t? phát xoay quanh giá tr? hàng hoá và bi?u hi?n s? tác ??ng c?a quy lu?t giá tr? trong ?i?u ki?n s?n xu?t và trao ??i hàng hoá. 

2. Tác ??ng c?a quy lu?t giá tr? 

Trong n?n s?n xu?t hàng hoá, quy lu?t giá tr? có ba tác ??ng 

a. ?i?u ti?t s?n xu?t và l?u thông hàng hoá 

- ?i?u ti?t s?n xu?t t?c là ?i?u hoà, phân b? các y?u t? s?n xu?t gi?a các ngành, các l?nh v?c c?a n?n kinh t?. Tác d?ng này c?a quy lu?t giá tr? thông qua s? bi?n ??ng c?a giá c? hàng hoá trên th? tr??ng d??i tác ??ng c?a quy lu?t cung c?u. N?u ? ngành nào ?ó khi cung nh? h?n c?u, giá c? hàng hoá s? lên cao h?n giá tr?, hàng hoá bán ch?y, lói cao, th? ng??i s?n xu?t s? ?? xô vào ngành ?y. Do ?ó, t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng ???c chuy?n d?ch vào ngành ?y t?ng lên. Ng??c l?i, khi cung ? ngành ?ó v??t quá c?u, giá c? hàng hoá gi?m xu?ng, hàng hoá bán không ch?y và cú th? l? v?n. T?nh h?nh ?y bu?c ng??i s?n xu?t ph?i thu h?p quy mô s?n xu?t l?i ho?c chuy?n sang ??u t? vào ngành có giá c? hàng hoá cao. 

- ?i?u ti?t l?u thông hàng hóa c?a quy lu?t giá tr? c?ng thông qua giá c? th? tr??ng. S? bi?n ??ng c?a giá c? th? tr??ng c?ng có tác d?ng thu hút lu?ng hàng t? n?i giá c? th?p ??n n?i giá c? cao, do ?ó làm cho l?u thông hàng hoá thông su?t. 

Nh? v?y, s? bi?n ??ng c?a giá c? th? tr??ng không nh?ng ch? r? s? bi?n ??ng v? kinh t?, mà c?n cú t?c ??ng ?i?u ti?t n?n kinh t? hàng hoá. 

b. Kích thích c?i ti?n k? thu?t, h?p l? hoá s?n xu?t nh?m t?ng n?ng su?t lao ??ng 

Các hàng hoá ???c s?n xu?t ra trong nh?ng ?i?u ki?n khác nhau, do ?ó có m?c hao phí lao ??ng cá bi?t khác nhau, nh?ng trên th? tr??ng th? c?c hàng ho? ??u ph?i ???c trao ??i theo m?c hao phí lao ??ng xó h?i c?n thi?t. V?y ng??i s?n xu?t hàng hoá nào mà có m?c hao phí lao ??ng th?p h?n m?c hao phí lao ??ng xó h?i c?n thi?t, th? s? thu ???c nhi?u lói và càng th?p h?n càng lói. ?i?u ?ó kích thích nh?ng ng??i s?n xu?t hàng hoá c?i ti?n k? thu?t, h?p l? hoá s?n xu?t, t? ch?c qu?n l? t?t, th?c hi?n ti?t ki?m v.v nh?m t?ng n?ng su?t lao ??ng, h? chi phí s?n xu?t. S? c?nh tranh quy?t li?t càng làm cho c?c qu? tr?nh này di?n ra m?nh m? h?n. N?u ng??i s?n xu?t nào c?ng làm nh? v?y th? cu?i c?ng s? d?n ??n toàn b? n?ng su?t lao ??ng xó h?i kh?ng ng?ng t?ng lên, chi phí s?n xu?t xó h?i kh?ng ng?ng gi?m xu?ng.  

c. Th?c hi?n s? l?a ch?n t? nhiên và phân hoá ng??i lao ??ng thành k? giàu ng??i nghèo 

Nh?ng ng??i s?n xu?t hàng hoá nào có m?c hao phí lao ??ng cá bi?t th?p h?n m?c hao phí lao ??ng xó h?i c?n thi?t, khi b?n hàng ho? theo m?c hao ph? lao ??ng xó h?i c?n thi?t (theo gi? tr?) s? thu ???c nhi?u lói, giàu l?n, cú th? mua s?m th?m t? li?u s?n xu?t, m? r?ng s?n xu?t kinh doanh, th?m chí thuê lao ??ng và tr? thành ông ch?. Ng??c l?i, nh?ng ng??i s?n xu?t hàng hoá nào có m?c hao phí lao ??ng cá bi?t l?n h?n m?c hao phí lao ?ông xó h?i c?n thi?t, khi b?n hàng ho? s? r?i vào t?nh tr?ng thua l?, nghèo ?i, th?m chí có th? phá s?n, tr? thành lao ??ng làm thuê. ?ây c?ng chính là m?t trong nh?ng nguyên nhân làm xu?t hi?n quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, c? s? ra ??i c?a ch? ngh?a t? b?n. 

Nh? v?y, quy lu?t giá tr? v?a có tác ??ng tích c?c, v?a có tác ??ng tiêu c?c. Do ?ó, ??ng th?i v?i vi?c thúc ??y s?n xu?t hàng hoá phát tri?n, nhà n??c c?n có nh?ng bi?n pháp ?? phát huy tích c?c, h?n ch? m?t tiêu c?c c?a nó, ??c bi?t trong ?i?u ki?n phát tri?n n?n kinh t? hàng hoá nhi?u thành ph?n theo ??nh h??ng xó h?i ch? ngh?a ? n??c ta hi?n nay. 

Câu h?i ôn t?p 

1. Phân tích ?i?u ki?n ra ??i, ??c tr?ng và ?u th? c?a s?n xu?t hàng hoá? 

2. Ph?n t?ch hàng ho? và hai thu?c t?nh c?a hàng ho?. í ngh?a c?a v?n ?? này ??i v?i n??c ta hi?n nay? 

3. Phân tích tính ch?t hai m?t c?a lao ??ng s?n xu?t hàng hoá và ? ngh?a c?a vi?c ph?t hi?n này ??i v?i vi?c xây d?ng lí lu?n giá tr? lao ??ng? 

4. Phân tích m?i quan h? gi?a 2 thu?c tính c?a hàng hoá v?i tính ch?t 2 m?t c?a lao ??ng s?n xu?t hàng hoá? 

5. Phân tích l??ng giá tr? c?a hàng hoá và các nhân t? ?nh h??ng ??n l??ng giá tr? c?a hàng hoá? 

6. Phân tích ngu?n g?c và b?n ch?t c?a ti?n t?? 

7. Phân tích các ch?c n?ng c?a ti?n t?? 

8. Ph?n t?ch n?i dung và t?c d?ng c?a quy lu?t gi? tr?. í ngh?a c?a v?n ?? này ??i v?i n??c ta hi?n nay? 

CH??NG 5. H?C THUY?T GIÁ TR? TH?NG D? 

Ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a là s? phát tri?n cao c?a s?n xu?t hàng hóa không ch? v? l??ng, mà c?n v? ch?t so v?i các ph??ng th?c s?n xu?t tr??c ?ó; ngoài l??ng hàng hóa kh?ng l? mà nó t?o ra, ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a c?n làm xu?t hi?n lo?i hàng hóa m?i- ?ó là hàng hóa s?c lao ??ng. Và khi s?c lao ??ng tr? thành hàng hóa th? ti?n t? mang h?nh thái t? b?n và g?n li?n v?i ?ó là s? xu?t hi?n quan h? gi?a nhà t? b?n và ng??i công nhân làm thuê. B?n ch?t m?i quan h? này th? hi?n ? ch? nhà t? b?n chi?m ?o?t giá tr? th?ng d? do ng??i công nhân làm thuê t?o ra. Giá tr? th?ng d? là ngu?n g?c h?nh thành thu nh?p c?a nhà t? b?n và t?p ?oàn trong ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. Tr?ng tâm h?c thuy?t giá tr? th?ng d? c?a C.Mác- m?t trong nh?ng phát minh v? ??i nh?t c?a ch? ngh?a Mác- xoay quanh v?n ?? "h?n ?á t?ng" này trong h?c thuy?t kinh t? c?a ch? ngh?a Mác v? ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. 

I. S? CHUY?N HÓA C?A TI?N T? THÀNH T? B?N 

1. Công th?c chung c?a t? b?n  

Ti?n là v?t ph?m cu?i cùng trong l?u thông hàng hoá, ??ng th?i c?ng là h?nh th?c bi?u hi?n ??u tiên c?a t? b?n. Lúc ??u, m?i t? b?n ??u bi?u hi?n d??i h?nh th?c m?t s? ti?n nh?t ??nh; tuy nhiên b?n thân ti?n không ph?i là t? b?n, mà ch? tr? thành t? b?n khi ???c s? d?ng ?? bóc l?t s?c lao ??ng c?a ng??i khác.  

S? v?n ??ng c?a ti?n thông th??ng (ti?n trong l?u thông hàng hóa gi?n ??n H-T-H (hàng-ti?n-hàng) và ti?n là t? b?n (ti?n trong l?u thông t? b?n T-H-T' (ti?n-hàng-ti?n). Gi?a hai h?nh th?c v?n ??ng tr?n c?a ti?n a) cú s? gi?ng nhau v? h?nh th?c v? trong ch?ng ??u có s? ??i l?p gi?a mua và bán; ti?n và hàng; ng??i mua và ng??i bán. b) có s? khác nhau v? ch?t. N?u trong l?u thông hàng hóa gi?n ??n b?t ??u b?ng vi?c bán (H-T) r?i k?t th?c ? vi?c mua (T-H) t?o ra vai tr? trung gian c?a ti?n (b?i trong l?u thông này, m?c ?ích cu?i cùng c?a l?u th?ng là gi? tr? s? d?ng c?a hàng húa); th? trong l?u thông hàng hóa t? b?n b?t ??u t? vi?c mua (T-H) r?i k?t thúc ? vi?c bán (H-T) t?o ra vai tr? trung gian c?a hàng (b?i trong l?u thông này, m?c ?ích cu?i cùng là giá tr?, là giá tr? l?n h?n giá tr? khi mua vào ?? bán). 

Ti?n trong l?u thông t? b?n v?n ??ng theo công th?c T-H-T', trong ?ó T'=T+ ?t (?t là s? ti?n tr?i h?n T, ???c g?i là giá tr? th?ng d? và kí hi?u là m). S? ti?n ?ng ra ban ??u v?i m?c ?ích thu ???c giá tr? th?ng d? tr? thành t? b?n. Nh? v?y, ti?n ch? bi?n thành t? b?n khi ???c dùng ?? mang l?i giá tr? th?ng d? cho nhà t? b?n. Công th?c T-H-T' v?i T'= T+m ???c coi là công th?c chung c?a t? b?n. M?i t? b?n ??u v?n ??ng theo công th?c (quy lu?t) này, v?i m?c ?ích cu?i cùng là ?em l?i giá tr? th?ng d?. 

Nh? v?y, t? b?n là ti?n t? l?n lên hay giá tr? sinh ra giá tr? th?ng d? hay nói cách khác, t? b?n là giá tr? mang l?i giá tr? th?ng d?, m?c ?ích l?u thông t? b?n là s? l?n lên c?a giá tr?, là giá tr? th?ng d? nên s? v?n ??ng c?a t? b?n là không có gi?i h?n do s? l?n lên c?a giá tr? là không có gi?i h?n. 

2. Mâu thu?n c?a công th?c chung 

B?n ch?t c?a công th?c chung c?a t? b?n T-H-T' là giá tr? sinh ra giá tr? th?ng d?; nh?ng giá tr? th?ng d? (m) do ?âu mà có, li?u l?u th?ng hàng ho? cú làm cho ti?n sinh ra và k?o theo vi?c h?nh thành gi? tr? th?ng d? (m)?  

- Xét các tr??ng h?p trong l?u thông có sinh ra giá tr? th?ng d? (m) không? a) Trong tr??ng h?p trao ??i ngang giá, ch? có s? thay ??i h?nh th?i c?a gi? tr?, t? ti?n thành hàng ho?c t? hàng thành ti?n, t?ng gi? tr? trong tay m?i ng??i tham gia trao ??i tr??c sau v?n không thay ??i. b) Trong tr??ng h?p trao ??i không ngang giá, hàng hoá có th? bán cao h?n ho?c th?p h?n giá tr?. Nh?ng, trong n?n kinh t? hàng hoá, m?i ng??i s?n xu?t ??u v?a là ng??i bán, v?a là ng??i mua. Cái l?i mà h? thu ???c khi bán s? bù cho cái thi?t khi mua và ng??c l?i. Cho dù có ng??i chuyên mua r?, bán ??t th? t?ng gi? tr? toàn xó h?i c?ng kh?ng h? t?ng lên, b?i v? s? gi? tr? mà ng??i này thu ???c ch?ng qua c?ng ch? là s? ?n ch?n s? giá tr? c?a ng??i khác mà thôi. Nh? v?y, l?u thông và b?n thân ti?n t? trong l?u thông không h? t?o ra giá tr?. 

- Xét tr??ng h?p ngoài l?u thông có sinh ra giá tr? th?ng d? (m) không? Câu tr? l?i là không, b?i khi ng??i có ti?n trong tay không ti?p xúc v?i l?u thông, ??ng ngoài l?u th?ng th? kh?ng th? làm cho s? ti?n c?a m?nh l?n l?n ???c. "V?y là t? b?n không th? xu?t hi?n t? l?u thông và c?ng không th? xu?t hi?n ? bên ngoài l?u thông. Nó ph?i xu?t hi?n trong l?u thông và ??ng th?i không ph?i trong l?u thông". ?ó là mâu thu?n c?a công th?c chung c?a t? b?n, C.Mác là ng??i ??u tiên phân tích và gi?i quy?t mâu thu?n ?ó b?ng lý lu?n v? hàng ho? s?c lao ??ng. 

3. Hàng hoá s?c lao ??ng và ti?n công trong ch? ngh?a t? b?n 

a. Hàng hoá s?c lao ??ng  

- S?c lao ??ng và ?i?u ki?n ?? s?c lao ??ng tr? thành hàng hoá. Mâu thu?n c?a công th?c chung c?a t? b?n ??i h?i s? hi?n di?n c?a m?t lo?i hàng hoá ??c bi?t mà vi?c s? d?ng nó có th? t?o ra ???c giá tr? l?n h?n giá tr? c?a b?n thân nó. Hàng hoá ?ó là s?c lao ??ng. 

S?c lao ??ng là toàn b? nh?ng n?ng l?c (th? l?c và trí l?c) t?n t?i trong con ng??i và ???c ng??i ?ó s? d?ng vào s?n xu?t. S?c lao ??ng là cái có tr??c, là y?u t? ti?m n?ng, c?n lao ??ng là quá tr?nh s? d?ng s?c lao ??ng.  

?i?u ki?n ?? s?c lao ??ng tr? thành hàng hoá. a) Ng??i lao ??ng ph?i ???c t? do v? thân th?, có quy?n s? h?u s?c lao ??ng c?a m?nh và ch? b?n s?c lao ??ng ?y trong m?t th?i gian nh?t ??nh. b) Ng??i lao ??ng không có t? li?u s?n xu?t c?n thi?t ?? t? m?nh ??ng ra t? ch?c s?n xu?t nên mu?n s?ng ch? c?n c?ch b?n s?c lao ??ng cho ng??i khác s? d?ng. 

Vi?c s?c lao ??ng tr? thành hàng hoá ?ánh d?u m?t b??c ngo?t trong ph??ng th?c k?t h?p ng??i lao ??ng v?i t? li?u s?n xu?t, là m?t b??c ti?n l?ch s? so v?i ch? ?? nô l? và phong ki?n, S? b?nh ??ng v? h?nh th?c gi?a ng??i s? h?u s?c lao ??ng v?i ng??i s? h?u t? b?n che ??y b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n- ch? ?? ???c xây d?ng trên s? ??i kháng l?i ích kinh t? gi?a t? b?n và lao ??ng. 

- Hai thu?c tính c?a hàng hoá s?c lao ??ng. Gi?ng nh? m?i hàng hoá khác, hàng hoá s?c lao ??ng có hai thu?c tính là giá tr? và giá tr? s? d?ng. 

Giá tr? c?a hàng hoá s?c lao ??ng c?ng do s? l??ng lao ??ng xó h?i c?n thi?t ?? s?n xu?t và tái s?n xu?t ra nó quy?t ??nh. Giá tr? s?c lao ??ng ???c quy v? giá tr? c?a toàn b? các t? li?u sinh ho?t c?n thi?t ?? s?n xu?t và tái s?n xu?t s?c lao ??ng và ?? duy tr? ??i s?ng c?a công nhân làm thuê và gia ??nh h?. Giá tr? hàng hoá s?c lao ??ng khác v?i hàng hoá thông th??ng ? ch? nó bao hàm c? y?u t? tinh th?n và y?u t? l?ch s?, ph? thu?c hoàn c?nh l?ch s? c?a t?ng n??c, t?ng th?i k?, ph? thu?c vào tr?nh ?? v?n minh ?ó ??t ???c, vào ?i?u ki?n l?ch s? h?nh thành giai c?p công nhân và c? ?i?u ki?n ??a lý, kh? h?u. 

Giá tr? s? d?ng c?a hàng hoá s?c lao ??ng th? hi?n ? quá tr?nh ti?u d?ng (s? d?ng) s?c lao ??ng, t?c là quá tr?nh lao ??ng ?? s?n xu?t ra m?t hàng hoá, m?t d?ch v? nào ?ó. Trong quá tr?nh lao ??ng, s?c lao ??ng t?o ra m?t l??ng giá tr? m?i l?n h?n giá tr? c?a b?n thân nó; ph?n giá tr? dôi ra so v?i giá tr? s?c lao ??ng g?i là giá tr? th?ng d?. ?ó chính là ??c ?i?m riêng c?a giá tr? s? d?ng c?a hàng hoá s?c lao ??ng và ??c ?i?m này s? gi?i quy?t mâu thu?n trong công th?c chung c?a t? b?n. 

b. Ti?n công trong ch? ngh?a t? b?n 

- B?n ch?t c?a ti?n công trong ch? ngh?a t? b?n. Ti?n công bi?u hi?n b?ng ti?n c?a giá tr? hàng hoá s?c lao ??ng, là giá c? c?a hàng hoá s?c lao ??ng. Tuy nhiên, trong ch? ngh?a t? b?n, d? có s? l?m t??ng ti?n công là giá c? c?a lao ??ng b?i nhà t? b?n tr? ti?n công cho công nhân sau khi công nhân ?ó lao ??ng ?? s?n xu?t ra hàng hoá và b?i ti?n công ???c tr? theo th?i gian lao ??ng (ngày, gi?, tu?n, tháng), ho?c theo s? l??ng hàng hoá ?ó s?n xu?t ???c. Nh?ng th?c ch?t, cái mà nhà t? b?n mua c?a công nhân không ph?i là lao ??ng mà là s?c lao ??ng. V?y, ti?n công không ph?i là giá tr? c?a lao ??ng mà ch? là giá tr? hay giá c? c?a hàng hoá s?c lao ??ng. 

Hai h?nh th?c c? b?n c?a ti?n công trong ch? ngh?a t? b?n. a) Ti?n c?ng t?nh theo th?i gian là h?nh th?c ti?n c?ng t?nh theo th?i gian lao ??ng c?a công nhân dài hay ng?n (gi?, ngày, tu?n, tháng). b) Ti?n công tính theo s?n ph?m là h?nh th?c ti?n c?ng t?nh theo s? l??ng s?n ph?m ?ó làm ra ho?c s? l??ng s?n ph?m ?ó hoàn thành trong m?t th?i gian nh?t ??nh. M?i m?t s?n ph?m ???c tr? công theo m?t ??n giá nh?t ??nh g?i là ??n giá ti?n công. ?? quy ??nh ??n giá ti?n công, ng??i ta l?y ti?n c?ng trung b?nh m?t ngày c?a m?t c?ng nh?n chia cho s? l??ng s?n ph?m c?a m?t công nhân s?n xu?t ra trong m?t ngày lao ??ng b?nh th??ng. 

Ti?n công tính theo s?n ph?m, m?t m?t giúp cho nhà t? b?n trong vi?c qu?n l?, gi?m s?t qu? tr?nh lao ??ng c?a công nhân d? dàng h?n; m?t khác, kích thúc công nhân lao ??ng tích c?c ?? t?o ra nhi?u s?n ph?m ?? thu ???c l??ng ti?n công cao h?n. 

- Ti?n công danh ngh?a và ti?n công th?c t?. a) Ti?n công danh ngh?a là s? ti?n mà ng??i công nhân nh?n ???c do bán s?c lao ??ng c?a m?nh cho nhà t? b?n. b) Ti?n công th?c t? là ti?n công ???c bi?u hi?n b?ng s? l??ng hàng hoá t? li?u tiêu dùng và d?ch v? mà ng??i công nhân mua ???c b?ng ti?n c?ng danh ngh?a c?a m?nh.  

Ti?n công danh ngh?a là giá c? hàng hoá s?c lao ??ng, nó có th? t?ng lên hay gi?m ?i tu? theo s? bi?n ??ng trong quan h? cung-c?u v? hàng hoá s?c lao ??ng trên th? tr??ng. Trong m?t th?i gian nào ?ó, n?u ti?n công danh ngh?a v?n gi? nguyên, nh?ng giá c? t? li?u tiêu dùng và d?ch v? t?ng lên hay gi?m xu?ng th? ti?n c?ng th?c t? s? gi?m xu?ng ho?c t?ng lên. V? v?y, n?u gi? tr? c?a ??ng ti?n không thay ??i th? ti?n c?ng th?c t? t? l? thu?t v?i ti?n c?ng danh ngh?a và t? l? ngh?ch v?i gi? c? hàng ho? tr?n th? tr??ng.

II. QUÁ TR?NH S?N XU?T RA GIÁ TR? TH?NG D? TRONG PH??NG TH?C S?N XU?T T? B?N CH? NGH?A 

1. S? th?ng nh?t gi?a qu? tr?nh s?n xu?t ra gi? tr? s? d?ng và qu? tr?nh s?n xu?t ra gi? tr? th?ng d? 

a. Qu? tr?nh s?n xu?t ra gi? tr? s? d?ng 

M?c ?ích c?a s?n xu?t hàng hoá trong ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a là s?n xu?t giá tr? th?ng d?. Nh?ng ?? s?n xu?t giá tr? th?ng d?, tr??c h?t nhà t? b?n ph?i t? ch?c s?n xu?t ra nh?ng hàng ho? cú gi? tr? s? d?ng, v? gi? tr? s? d?ng là n?i dung v?t ch?t c?a hàng ho?, là v?t mang gi? tr? và gi? tr? th?ng d?. ?ây c?ng là quá tr?nh nhà t? b?n tiêu dùng hàng hoá s?c lao ??ng và t? li?u s?n xu?t ?? s?n xu?t giá tr? th?ng d?, v? v?y nú cú c?c ??c ?i?m là công nhân làm vi?c d??i s? ki?m soát c?a nhà t? b?n và s?n ph?m làm ra thu?c s? h?u c?a nhà t? b?n. 

Trong qu? tr?nh s?n xu?t hàng ho? t? b?n ch? ngh?a, b?ng lao ??ng c? th? c?a m?nh, c?ng nh?n s? d?ng nh?ng t? li?u s?n xu?t và chuy?n giá tr? c?a chúng vào hàng hoá; và b?ng tr?u t??ng, công nhân t?o ra giá tr? m?i l?n h?n giá tr? s?c lao ??ng, ph?n l?n h?n ?ó là giá tr? th?ng d?. 

b. Qu? tr?nh s?n xu?t ra gi? tr? th?ng d? 

Qu? tr?nh s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a là s? k?t h?p gi?a t? li?u s?n xu?t v?i s?c lao ??ng. ?? có các y?u t? s?n xu?t, nhà t? b?n ph?i b? ti?n ra mua a) T? li?u s?n xu?t theo giá c? th? tr??ng. b) S?c lao ??ng trên th? tr??ng theo tho? thu?n. 

Gi? ??nh, ?? ch? t?o ra 1kg s?i, nhà t? b?n kinh doanh s?i ?ng ra 56 ngàn ??n v? ti?n t? ?? mua 2kg bông, chi 6 ngàn ??n v? cho hao phí máy móc và chi 5 ngàn ??n v? mua s?c lao ??ng c?a công nhân ?i?u khi?n máy móc trong 10 gi?. Gi? ??nh vi?c mua này ?úng giá tr?, m?i gi? lao ??ng s?ng c?a công nhân t?o ra giá tr? m?i k?t tinh vào s?n ph?m là 1 ngàn ??n v? th? nhà t? b?n kinh doanh s?i thu ???c l??ng giá tr? th?ng d? là 5 ngàn ??n v? ti?n t?. 

Ph?n t?ch. Trong qu? tr?nh s?n xu?t, ng??i công nhân s? d?ng máy móc ?? chuy?n 1kg bông thành 1kg s?i, theo ?ó giá tr? c?a bông và hao m?n m?y múc c?ng ???c chuy?n vào s?i. Gi? ??nh ch? trong 5 gi? ??u công nhân ?ó k?o xong 1kg b?ng thành 1kg s?i, th? gi? 1kg s?i ???c tính theo các kho?n nh? sau 

Giá tr? 1kg bông chuy?n vào = 20 000 ??n v? 

Hao m?n m?y múc = 3 000 ??n v? 

Giá tr? m?i t?o ra trong 5 gi? lao ??ng = 5 000 ??n v? 

T?ng c?ng = 28 000 ??n v? 

N?u qu? tr?nh lao ??ng ng?ng ? ?ây th? nhà t? b?n ch?a có giá tr? th?ng d?. Th?i gian lao ??ng (5 gi?) mà ng??i công nhân t?o ra m?t l??ng giá tr? ngang v?i giá tr? s?c lao ??ng c?a m?nh g?i là th?i gian lao ??ng t?t y?u và lao ??ng trong kho?ng th?i gian ?y g?i là lao ??ng t?t y?u. 

Nh?ng nhà t? b?n ?ó mua s?c lao ??ng trong 10 gi?. Trong 5 gi? lao ??ng ti?p theo, nhà t? b?n chi thêm 20 ngàn ??n v? ?? mua 1kg bông và 3 ngàn ??n v? hao m?n m?y múc và v?i 5 gi? lao ??ng này, ng??i công nhân v?n t?o ra 5 ngàn ??n v? giá tr? m?i và có thêm 1kg s?i v?i giá 28 ngàn ??n v?. T?ng s? ti?n nhà t? b?n chi ra ?? có ???c 2kg s?i s? là 

Ti?n mua bông (20 000 x 2) = 40 000 ??n v? 

Hao m?n m?y múc (m?y ch?y 10 gi?) = 6 000 ??n v? 

Ti?n l??ng công nhân s?n xu?t trong 10 gi? = 5 000 ??n v? 

T?ng c?ng = 51 000 ??n v? 

T?ng giá tr? c?a 2kg s?i là 2kg x 28 000 = 56 000 ??n v? và nh? v?y, l??ng giá tr? th?ng d? thu ???c là 56 000 - 51 000 = 5 000 ??n v?. Th?i gian lao ??ng (5 gi? sau) ?? t?o ra giá tr? th?ng d? g?i là th?i gian lao ??ng th?ng d?. 

Nh? v?y, giá tr? th?ng d? là m?t b? ph?n c?a giá tr? m?i dôi ra ngoài giá tr? s?c lao ??ng do công nhân làm thuê t?o ra và b? nhà t? b?n chi?m không. Theo C.Mác, "Bí quy?t c?a s? t? t?ng thêm giá tr? c?a t? b?n quy l?i là ? ch? t? b?n chi ph?i ???c m?t s? l??ng lao ??ng không công nh?t ??nh c?a ng??i khác". S? d? có s? chi ph?i ?ó là do nhà t? b?n là ng??i s? h?u t? li?u s?n xu?t. Vi?c nhà t? b?n chi?m ?o?t giá tr? th?ng d? do qu? tr?nh s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a t?o ra g?i là bóc l?t giá tr? th?ng d?.

2. B?n ch?t c?a t? b?n; s? phân chia t? b?n thành t? b?n b?t bi?n và t? b?n kh? bi?n 

a. B?n ch?t c?a t? b?n 

Các nhà kinh t? h?c t? s?n cho r?ng, công c? lao ??ng, t? li?u s?n xu?t ??u là t? b?n; th?c ra công c? lao ??ng, t? li?u s?n xu?t là nh?ng y?u t? c? b?n c?a s?n xu?t v?t ch?t trong b?t k? ph??ng th?c s?n xu?t nào; chúng ch? là t? b?n khi tr? thành tài s?n c?a nhà t? b?n và ???c dùng ?? bóc l?t ng??i lao ??ng làm thuê. 

T? b?n là giá tr? mang l?i giá tr? th?ng d? b?ng cách bóc l?t lao ??ng không công c?a ng??i lao ??ng làm thuê. B?n ch?t c?a t? b?n th? hi?n ? ch? giai c?p t? s?n chi?m ?o?t giá tr? th?ng d? do giai c?p công nhân s?n xu?t ra. 

b. T? b?n b?t bi?n, t? b?n kh? bi?n 

?? ti?n hành s?n xu?t, nhà t? b?n ?ng ti?n ra ?? mua t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng, ngh?a là t?o ra các y?u t? c?a quá tr?nh s?n xu?t. C?c y?u t? này cú vai tr? kh?c nhau trong vi?c t?o ra giá tr? th?ng d?. 

- Khái ni?m t? b?n b?t bi?n và vai tr? c?a t? b?n b?t bi?n. a) B? ph?n t? b?n t?n t?i d??i h?nh th?c t? li?u s?n xu?t (nhà x??ng, máy móc, thi?t b?, nguyên li?u, nhiên li?u, v?t li?u ph? v.v) mà giá tr? c?a nó ???c lao ??ng c? th? c?a ng??i công nhân chuy?n nguyên v?n vào s?n ph?m m?i, t?c là giá tr? không thay ??i v? l??ng trong qu? tr?nh s?n xu?t g?i là t? b?n b?t bi?n (c). b) T? b?n b?t bi?n tuy không là ngu?n g?c t?o ra giá tr? th?ng d? nh?ng nú cú vai tr? là ?i?u ki?n không th? thi?u ?? s?n xu?t ra giá tr? th?ng d?. T? b?n b?t bi?n quy?t ??nh n?ng su?t lao ??ng c?a ng??i công nhân. 

- Khái ni?m t? b?n kh? bi?n và vai tr? c?a t? b?n kh? bi?n. a) B? ph?n t? b?n t?n t?i d??i h?nh th?c s?c lao ??ng trong quá tr?nh s?n xu?t ?ó cú s? thay ??i v? l??ng. S? t?ng lên v? l??ng do giá tr? s? d?ng c?a hàng hoá s?c lao ??ng có tính ch?t ??c bi?t khi ???c ti?u d?ng th? nú t?o ra m?t l??ng giá tr? m?i l?n h?n gi? tr? c?a b?n th?n nú, k? hi?u là (v). b) T? b?n kh? bi?n ch? r? ngu?n g?c duy nh?t c?a gi? tr? th?ng d? là lao ??ng c?a công nhân làm thuê t?o ra và b? nhà t? b?n chi?m ?o?t. 

N?u k? hi?u gi? tr? hàng ho? là G, th? G = c+v+m; trong ?ó c là t? b?n b?t bi?n, v là t? b?n kh? bi?n, m là giá tr? th?ng d?. Trong công th?c này, c là ?i?u ki?n không th? thi?u ?? s?n xu?t ra giá tr? th?ng d?, c?n v cú vai tr? quy?t ??nh trong quá tr?nh ?ó, v? nú ch?nh là b? ph?n t? b?n t? l?n lên. 

3. T? su?t giá tr? th?ng d? và kh?i l??ng giá tr? th?ng d? 

a. T? su?t giá tr? th?ng d? 

T? su?t giá tr? th?ng d? (m') là t? l? % gi?a s? l??ng giá tr? th?ng d? (m) v?i t? b?n kh? bi?n (v). Công th?c tính t? su?t giá tr? th?ng d? m'= và m'= ; Trong ?ó, t là th?i gian lao ??ng t?t y?u, t' là th?i gian lao ??ng th?ng d?. T? su?t giá tr? th?ng d? ph?n ?nh tr?nh ?? bóc l?t c?a nhà t? b?n ??i v?i công nhân làm thuê. 

b. Kh?i l??ng giá tr? th?ng d? 

Kh?i l??ng giá tr? th?ng d? (M) là s? l??ng giá tr? th?ng d? mà nhà t? b?n thu ???c trong m?t th?i gian s?n xu?t nh?t ??nh. Công th?c tính kh?i l??ng giá tr? th?ng d? M = m'.V ho?c M = ; Trong ?ó, V là t?ng t? b?n kh? bi?n ???c s? d?ng trong th?i gian trên, Kh?i l??ng giá tr? th?ng d? t? l? thu?n v?i v?i c? hai nhân t? m' và V. 

L?u ?, c?ng th?c này ch? ?úng khi v trong là m?t l??ng xác ??nh, ngh?a là ti?n công không ??i, khi ?ó V ??i bi?u cho s? l??ng công nhân nh?t ??nh ???c s? d?ng. Nh? v?y, ?ó ch?ng minh ???c kh?i l??ng giá tr? th?ng d? mà nhà t? b?n thu ???c nh? th? nào? 

4. Hai ph??ng pháp s?n xu?t giá tr? th?ng d? và và giá tr? th?ng d? siêu ng?ch 

M?c ?ích c?a các nhà t? b?n là thu ???c giá tr? th?ng d? t?i ?a; do v?y h? dùng nhi?u ph??ng pháp ?? t?ng t? su?t và kh?i l??ng giá tr? th?ng d?. S?n xu?t giá tr? th?ng d? tuy?t ??i và s?n xu?t giá tr? th?ng d? t??ng ??i là hai ph??ng pháp ph? bi?n nh?t. 

a. S?n xu?t giá tr? th?ng d? tuy?t ??i 

Giá tr? th?ng d? tuy?t ??i là giá tr? th?ng d? thu ???c do kéo dài th?i gian lao ??ng v??t quá th?i gian lao ??ng t?t y?u, trong khi n?ng su?t lao ??ng, giá tr? s?c lao ??ng và th?i gian lao ??ng t?t y?u không thay ??i. Ví d?, ngày lao ??ng là 8 gi?, th?i gian lao ??ng t?t y?u là 4 gi?, th?i gian lao ??ng th?ng d? là 4 gi?, m?i gi? công nhân t?o ra m?t giá tr? m?i là 10 ??n v?, th? gi? tr? th?ng d? tuy?t ??i là 40 và t? su?t giá tr? th?ng d? là m'= = 100%. N?u kéo dài lao ??ng thêm 2 gi? n?a, m?i ?i?u ki?n khác v?n nh? c?, th? gi? tr? th?ng d? tuy?t ??i t?ng lên 60 và m'c?ng t?ng lên thành m'= = 150 % . Vi?c kéo dài ngày lao ??ng không th? v??t qu? gi?i h?n sinh lý c?a c?ng nh?n (v? h? c?n c?n th?i gian ?n ng?, ngh? ng?i v.v ?? ph?c h?i s?c kho?) nên g?p ph?i s? ph?n kháng c?a giai c?p công nhân ??i gi?m gi? làm. Nh?ng v? l?i nhu?n, khi ?? dài ngày lao ??ng không th? kéo thêm, nhà t? b?n t?m c?ch t?ng c??ng ?? lao ??ng c?a công nhân. T?ng c??ng ?? lao ??ng v? th?c ch?t c?ng t??ng t? nh? kéo dài ngày lao ??ng. V? v?y, k?o dài th?i gian lao ??ng và t?ng c??ng ?? lao ??ng là ?? s?n xu?t giá tr? th?ng d? tuy?t ??i. 

b. S?n xu?t giá tr? th?ng d? t??ng ??i 

Giá tr? th?ng d? t??ng ??i là giá tr? th?ng d? thu ???c do rút ng?n th?i gian lao ??ng t?t y?u b?ng cách nâng cao n?ng su?t lao ??ng trong ngành s?n su?t ra t? li?u sinh ho?t ?? h? th?p giá tr? s?c lao ??ng, nh? ?ó t?ng th?i gian lao ??ng th?ng d? lên ngay trong ?i?u ki?n ?? dài ngày lao ??ng, c??ng ?? lao ??ng v?n nh? c?. 

Ví d?, ngày lao ??ng là 10 gi?, trong ?ó 5 gi? là lao ??ng t?t y?u, 5 gi? là lao ??ng th?ng d?. N?u giá tr? s?c lao ??ng gi?m ?i 1gi? th? th?i gian lao ??ng t?t y?u xu?ng c?n 4 gi?. Do ?ó, th?i gian lao ??ng th?ng d? t?ng t? 5 gi? lên 6 gi? và m' t?ng t? 100% lên 150 %. ?? h? th?p giá tr? s?c lao ??ng, nhà t? b?n ph?i gi?m giá tr? các t? li?u sinh ho?t và d?ch v? c?n thi?t cho ng??i công nhân. Mu?n v?y ph?i t?ng n?ng su?t lao ??ng xó h?i trong c?c ngành s?n xu?t t? li?u tiêu dùng và các ngành s?n xu?t t? li?u s?n xu?t ?? trang b? cho ngành s?n xu?t ra các t? li?u tiêu dùng. 

c. S?n xu?t giá tr? th?ng d? s?êu ng?ch 

Giá tr? th?ng d? siêu ng?ch là ph?n giá tr? th?ng d? thu ???c do áp d?ng công ngh? m?i s?m h?n các nhà máy khác làm cho giá tr? cá bi?t c?a hàng hoá th?p h?n giá tr? thi tr??ng c?a nó. Nh? th? nhà t? b?n ch? ph?i b? ra ít chi phí h?n các nhà t? b?n khác mà v?n bán ???c v?i giá nh? các nhà t? b?n khác, t? ?ó thu ???c giá tr? th?ng d? cao h?n. Khi s? ?ông các nhà máy ??u ??i m?i k? thu?t và công ngh? m?t cách ph? bi?n th? gi? tr? th?ng d? siêu ng?ch c?a doanh nghi?p ?ó s? không c?n n?a. Trong t?ng nhà m?y, gi? tr? th?ng d? siêu ng?ch là m?t hi?n t??ng t?m th?i, nh?ng trong ph?m vi xó h?i th? nú l?i th??ng xuyên t?n t?i. Giá r? th?ng d? siêu ng?ch là ??ng l?c m?nh nh?t ?? thúc ??y các nhà t? b?n ??i m?i công ngh? ?? t?ng n?ng su?t lao ??ng cá bi?t, ?ánh b?i các ??i th? c?a m?nh trong c?nh tranh. C.M?c g?i gi? tr? th?ng d? si?u ng?ch là h?nh th?c bi?n t??ng c?a giá tr? th?ng d? t??ng ??i. 

5. S?n xu?t giá tr? th?ng d?- quy lu?t kinh t? tuy?t ??i c?a ch? ngh?a t? b?n 

N?u quy lu?t c? b?n c?a s?n xu?t hàng ho? là quy lu?t gi? tr? th? quy lu?t kinh t? c? b?n c?a n?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a là quy lu?t giá tr? th?ng d?.  

a. Th? nào là quy lu?t kinh t? tuy?t ??i c?a ch? ngh?a t? b?n? 

Quy lu?t giá tr? th?ng d? là quy lu?t kinh t? tuy?t ??i c?a ch? ngh?a t? b?n b?i nó quy ??nh b?n ch?t c?a n?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, chi ph?i m?i m?t ??i s?ng kinh t? c?a xó h?i t? b?n. Không có s?n xu?t giá tr? th?ng d? th? kh?ng cú ch? ngh?a t? b?n. ? ?âu có s?n xu?t giá tr? th?ng d? th? ? ?ó có ch? ngh?a t? b?n, ng??c l?i ? ?âu có ch? ngh?a t? b?n th? ? ?ó có s?n xu?t giá tr? th?ng d?. Ch?nh v? v?y, theo C.M?c, t?o ra gi? tr? th?ng d? là quy lu?t tuy?t ??i c?a ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. V.I.Lênin c?ng g?i quy lu?t giá tr? th?ng d? là quy lu?t kinh t? tuy?t ??i c?a ch? ngh?a t? b?n.  

b. N?i dung quy lu?t kinh t? tuy?t ??i c?a ch? ngh?a t? b?n 

N?i dung c?a quy lu?t này là s?n xu?t nhi?u và ngày càng nhi?u h?n giá tr? th?ng d? cho nhà t? b?n b?ng cách t?ng c??ng các ph??ng ti?n k? thu?t và qu?n l? ?? bóc l?t ngày càng nhi?u lao ??ng làm thuê. 

c. S?n xu?t giá tr? th?ng d?- quy lu?t kinh t? tuy?t ??i c?a ch? ngh?a t? b?n 

S?n xu?t nhi?u và ngày càng nhi?u giá tr? th?ng d? là m?c ?ích, là ??ng l?c th??ng xuyên c?a s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, là y?u t? ??m b?o s? t?n t?i, thúc ??y s? v?n ??ng, phát tri?n c?a ch? ngh?a t? b?n; ??ng th?i nó làm cho m?i mâu thu?n c?a ch? ngh?a t? b?n ngày càng sâu s?c, ??a ??n s? thay th? t?t y?u ch? ngh?a t? b?n b?ng m?t xó h?i cao h?n. 

Quy lu?t giá tr? th?ng d? là ngu?n g?c c?a mâu thu?n c? b?n trong xó h?i t? b?n- ?ó là mâu thu?n gi?a t? b?n và lao ??ng, gi?a giai c?p t? s?n v?i giai c?p công nhân.  

Quy lu?t giá tr? th?ng d? ??ng ??ng sau c?nh tranh t? b?n ch? ngh?a. V?i m?c ?ích là thu ???c ngày càng nhi?u h?n giá tr? th?ng d?, các nhà t? b?n c?nh tranh v?i nhau, tiêu di?t l?n nhau ?? có ???c quy mô giá tr? th?ng d? l?n h?n, t? su?t giá tr? th?ng d? cao h?n. 

?? s?n xu?t ngày càng nhi?u giá tr? th?ng d?, các nhà t? b?n ra s?c áp d?ng ti?n b? khoa h?c k? thu?t, c?i ti?n s?n xu?t; do ?ó l?c l??ng s?n xu?t ph?t tri?n m?nh m?, n?n s?n xu?t cú t?nh ch?t xó h?i ho? ngày càng cao, m?u thu?n gi?a t?nh ch?t xó h?i c?a s?n xu?t v?i h?nh th?c chi?m h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a ngày càng gay g?t. 

T?t c? nh?ng y?u t? trên ??a xó h?i t? b?n ??n ch? ph? ??nh chính m?nh, d?n ??n s? di?t vong t?t y?u c?a ch? ngh?a t? b?n ?? thay th? b?ng m?t ph??ng th?c s?n xu?t cao h?n, ti?n b? h?n. ?ó là ph??ng th?c s?n xu?t c?ng s?n ch? ngh?a. 

III. S? CHUY?N HÓA C?A GIÁ TR? TH?NG D? THÀNH T? B?N- TÍCH L?Y T? B?N 

1. Th?c ch?t và ??ng c? c?a tích lu? t? b?n 

?? có th? hi?u ???c th?c ch?t c?a tích lu? t? b?n c?n ph?i ph?n t?ch qu? tr?nh t?i s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. Tái s?n xu?t nói chung ???c hi?u là qu? tr?nh s?n xu?t ???c l?p ?i, l?p l?i và ti?p di?n liên t?c; s?n xu?t, hi?u theo ngh?a r?ng c?ng có ngh?a là tái s?n xu?t, có hai lo?i tái s?n xu?t là tái s?n xu?t gi?n ??n và tái s?n xu?t m? r?ng. 

a. Giá tr? th?ng d?- ngu?n g?c c?a tích lu? t? b?n 

T?i s?n xu?t là t?t y?u kh?ch quan c?a xó h?i loài ng??i. T?i s?n xu?t cú hai h?nh th?c ch? y?u là t?i s?n xu?t gi?n ??n (trong s?n xu?t nh?) và tái s?n xu?t m? r?ng (trong s?n xu?t l?n). Mu?n tái s?n xu?t m? r?ng, nhà t? b?n ph?i s? d?ng m?t ph?n giá tr? th?ng d? ?? t?ng thêm t? b?n ?ng tr??c.  

Vi?c s? d?ng giá tr? th?ng d? hay s? chuy?n hoá m?t ph?n giá tr? th?ng d? tr? l?i thành t? b?n g?i là tích lu? t? b?n. Nói cách khác, th?c ch?t c?a tích l?y t? b?n là s? chuy?n hóa m?t ph?n giá tr? th?ng d? tr? l?i thành t? b?n, hay c?n g?i là qu? tr?nh t? b?n hóa giá tr? th?ng d?. Nh? v?y, ngu?n g?c c?a tích lu? t? b?n là giá tr? th?ng d?- là lao ??ng c?a công nhân b? nhà t? b?n chi?m ?o?t. Nói cách khác, toàn b? c?a c?i c?a giai c?p t? s?n ??u do lao ??ng c?a giai c?p công nhân t?o ra. 

b. Nh?ng y?u t? ?nh h??ng ??n quy mô tích lu? t? b?n 

V?i kh?i l??ng giá tr? th?ng d? nh?t ??nh th? quy m? t?ch lu? t? b?n ph? thu?c vào t? l? phân chia gi?a tích lu? và tiêu dùng. N?u t? l? gi?a tích lu? và tiêu dùng ?ó ???c xác ??nh, th? quy m? t?ch lu? t? b?n ph? thu?c vào kh?i l??ng giá tr? th?ng d?. Có b?n y?u t? ?nh h??ng ??n kh?i l??ng giá tr? th?ng d?  

a) Tr?nh ?? bóc l?t giá tr? th?ng d? (m'). Thông th??ng, mu?n t?ng kh?i l??ng giá tr? th?ng d?, nhà t? b?n ph?i t?ng thêm máy móc, thi?t b? và công nhân. Nh?ng nhà t? b?n có th? không t?ng thêm mà b?t s? công nhân hi?n có cung c?p thêm lao ??ng b?ng cách t?ng c??ng th?i gian và c??ng ?? lao ??ng; ??ng th?i, t?n d?ng tri?t ?? công su?t c?a máy móc hi?n có, ch? t?ng thêm nguyên li?u t??ng ?ng.  

b) N?ng su?t lao ??ng. N?ng su?t lao ??ng xó h?i t?ng lên th? gi? c? t? li?u s?n xu?t và t? li?u tiêu dùng gi?m. S? gi?m này ?em l?i hai h? qu? cho tích lu? m?t là, v?i kh?i l??ng giá tr? th?ng d? nh?t ??nh, ph?n dành cho tích lu? có th? l?n sang ph?n tiêu dùng, trong khi s? tiêu dùng c?a nhà t? b?n không gi?m mà v?n có th? b?ng ho?c cao h?n tr??c; hai là, m?t l??ng giá tr? th?ng d? nh?t ??nh dành cho tích lu? c?ng có th? chuy?n hoá thành m?t kh?i l??ng t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng ph? thêm nhi?u h?n tr??c. S? ti?n b? c?a khoa h?c và công ngh? ?ó t?o ra nhi?u y?u t? ph? th?m cho t?ch lu? nh? vi?c s? d?ng v?t li?u m?i và t?o ra c?ng c? m?i c?a v?t li?u hi?n có nh? nh?ng ph? th?i trong tiêu dùng s?n xu?t và tiêu dùng cá nhân- nh?ng v?t v?n không có giá tr?. Cu?i cùng, n?ng su?t lao ??ng s? t?ng làm cho giá tr? c?a t? b?n c? tái hi?n d??i h?nh th?c h?u d?ng m?i càng nhanh.  

c) Chênh l?ch gi?a t? b?n s? d?ng và t? b?n tiêu dùng. T? b?n s? d?ng là kh?i l??ng giá tr? nh?ng t? li?u lao ??ng mà toàn b? quy mô hi?n v?t c?a chúng ??u ho?t ??ng trong quá tr?nh s?n xu?t s?n ph?m; c?n t? b?n tiêu dùng là ph?n giá tr? nh?ng t? li?u lao ??ng ?y ???c chuy?n vào s?n ph?m theo t?ng chu k? s?n xu?t d??i d?ng kh?u hao. Do ?ó, có s? chênh l?ch gi?a t? b?n s? d?ng và t? b?n tiêu dùng và s? chênh l?ch này là th??c ?o s? ti?n b? c?a l?c l??ng s?n xu?t. Khi tr? ?i t?n phí hàng ngày trong vi?c s? d?ng máy móc và công c? lao ??ng- giá tr? hao m?n ???c chuy?n vào s?n ph?m- nhà t? b?n ti?p t?c s? d?ng máy móc và công c? lao ??ng ?ó mà không ??i h?i m?t chi ph? kh?c. 

K? thu?t càng hi?n ??i, s? chênh l?ch gi?a t? b?n s? d?ng và t? b?n ti?u d?ng càng l?n th? s? ph?c v? không công c?a t? li?u lao ??ng ngày càng l?n. Xem b?ng minh h?a sau 

Th? h? máy Giá tr? máy (tri?u USD) N?ng l?c s?n xu?t s?n ph?m (tri?u chi?c) Kh?u hao trong m?t s?n ph?m (USD) Chênh l?ch t? b?n s? d?ng và t? b?n tiêu dùng (USD) Kh? n?ng tích lu? so v?i th? h? máy 1 I 10 1 10 9.999.990 II 14 2 7 13.999.993 2tr SP x (10 - 7) = 6tr USD III 18 3 6 17.999.994 3tr SP x (10 - 6) = 12tr USD  

d) ??i l??ng t? b?n ?ng tr??c. Trong công th?c M = m'.V, n?u ? không thay ??i th? kh?i l??ng giá tr? th?ng d? ch? có th? t?ng khi t?ng t? b?n kh? bi?n t?ng. Và, t?t nhiên t? b?n b?t bi?n c?ng ph?i t?ng lên theo quan h? t? l? nh?t ??nh. Do ?ó, mu?n t?ng kh?i l??ng giá tr? th?ng d? ph?i t?ng quy mô t? b?n ?ng tr??c. ??i l??ng t? b?n ?ng tr??c càng l?n th? quy m? s?n xu?t càng ???c m? r?ng theo chi?u r?ng và chi?u sâu. 

Tóm l?i, ?? n?ng cao quy mô tích lu?, c?n khai thác t?t nh?t l?c l??ng lao ??ng xó h?i, t?ng n?ng su?t lao ??ng, s? d?ng tri?t ?? n?ng l?c s?n xu?t c?a máy móc, thi?t b? và t?ng quy mô v?n ??u t? ban ??u. 

2. Tích t? t? b?n và t?p trung t? b?n 

Trong qu? tr?nh t?i s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, quy mô c?a t? b?n cá bi?t t?ng l?n th?ng qua qu? tr?nh t?ch t? và t?p trung t? b?n. Tích t? và t?p trung t? b?n là quy lu?t phát tri?n c?a n?n s?n xu?t l?n t? b?n ch? ngh?a. 

a. Tích t? t? b?n 

Tích t? t? b?n là vi?c t?ng quy mô t? b?n cá bi?t b?ng tích lu? c?a nhà t? b?n riêng r?, nó là k?t qu? t?t nhiên c?a tích lu?. Tích t? t? b?n, m?t m?t, là yêu c?u c?a vi?c m? r?ng s?n xu?t, ?ng d?ng ti?n b? k? thu?t; m?t khác, s? t?ng lên c?a kh?i l??ng giá tr? th?ng d? trong qu? tr?nh ph?t tri?n c?a s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a l?i t?o kh? n?ng hi?n th?c cho tích t? t? b?n. 

b. T?p trung t? b?n 

T?p trung t? b?n là s? h?p nh?t m?t s? t? b?n nh? thành m?t t? b?n cá bi?t l?n. ?ây là s? tích t? nh?ng t? b?n ?ó h?nh thành, là s? th? ti?u t?nh ??c l?p riêng bi?t c?a chúng, là vi?c nhà t? b?n này t??c ?o?t nhà t? b?n khác, là vi?c bi?n nhi?u t? b?n nh? thành m?t s? ít t? b?n l?n. C?nh tranh và tín d?ng là hai ??n b?y m?nh nh?t c?a t?p trung. Do c?nh tranh mà t?p trung t? b?n có th? di?n ra b?ng bi?n pháp t? nguy?n hay c??ng b?c. Tín d?ng t? b?n ch? ngh?a là m?t ph??ng ti?n ?? t?p trung nh?ng kho?n ti?n t?m th?i nhàn r?i trong xó h?i vào tay nhà t? b?n. 

Tích t? và t?p trung t? b?n gi?ng nhau ? ch? ??u làm t?ng quy mô t? b?n cá bi?t, nh?ng khác nhau ? ch? ngu?n tích t? t? b?n là giá tr? th?ng d? t? b?n ho?, c?n ngu?n t?p trung là c?c t? b?n ?ó h?nh thành trong xó h?i. Do t?ch t? t? b?n mà t? b?n cá bi?t t?ng lên, làm cho t? b?n xó h?i c?ng t?ng theo. C?n t?p trung t? b?n ch? là s? b? trí l?i các b? ph?n t? b?n xó h?i ?ó cú, quy m? t? b?n xó h?i v?n nh? c?. Tích t? t? b?n bi?u hi?n m?i quan h? gi?a các nhà t? b?n v?i nhau.  

T?p trung t? b?n cú vai tr? r?t l?n ??i v?i s? phát tri?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. Nh? có t?p trung t? b?n mà có th? t? ch?c ???c m?t cách r?ng l?n lao ??ng h?p tác, bi?n quá tr?nh s?n xu?t r?i r?c, th? c?ng thành qu? tr?nh s?n xu?t ph?i h?p theo quy m? l?n và ???c x?p ??t m?t cách khoa h?c, xây d?ng d?ng ???c nh?ng công tr?nh c?ng nghi?p l?n, s? d?ng ???c k? thu?t và công ngh? hi?n ??i. 

T?p trung t? b?n không nh?ng d?n ??n s? thay ??i v? l??ng c?a t? b?n mà c?n làm cho t? b?n có m?t ch?t l??ng m?i, làm cho c?u t?o h?u c? c?a t? b?n t?ng lên, nh? ?ó mà n?ng su?t lao ??ng t?ng l?n nhanh chúng. Ch?nh v? v?y, t?p trung t? b?n tr? thành ??n b?y m?nh m? c?a t?ch lu? t? b?n. 

Qu? tr?nh t?ch t? và t?p trung t? b?n ngày càng t?ng, do ?ó, n?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a c?ng ngày càng tr? thành n?n s?n xu?t xó h?i ho? cao ??, làm cho mâu thu?n kinh t? c? b?n c?a ch? ngh?a t? b?n ngày càng sâu s?c thêm. 

3. C?u t?o h?u c? c?a t? b?n 

S?n xu?t bao gi? c?ng là s? k?t h?p hai y?u t? t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng. S? k?t h?p c?a chúng d??i h?nh th?i hi?n v?t g?i là c?u t?o k? thu?t. 

- C?u t?o k? thu?t c?a t? b?n là t? l? gi?a kh?i l??ng t? li?u s?n xu?t v?i s? l??ng lao ??ng c?n thi?t ?? s? d?ng các t? li?u s?n xu?t ?ó. C?u t?o k? thu?t là c?u t?o hi?n v?t, nên nó bi?u hi?n d??i c?c h?nh th?c s? l??ng máy móc, nguyên li?u, n?ng l??ng do m?t công nhân s? d?ng trong m?t th?i gian nào ?ó. C?u t?o k? thu?t ph?n ?nh tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t xó h?i. 

- C?u t?o giá tr? c?a t? b?n là t? l? theo ?ó, t? b?n phân thành t? b?n b?t bi?n (hay giá tr? c?a t? li?u s?n xu?t) và t? b?n kh? bi?n (hay giá tr? c?a s?c lao ??ng) c?n thi?t ?? ti?n hành s?n xu?t. C?u t?o k? thu?t thay ??i s? làm cho c?u t?o giá tr? thay ??i. C.Mác dùng ph?m trù c?u t?o ?? ph?n ánh m?i quan h? ?ó. C?u t?o h?u c? c?a t? b?n là c?u t?o giá tr? c?a t? b?n, do c?u t?o k? thu?t quy?t ??nh và ph?n ánh s? thay ??i c?a c?u t?o k? thu?t c?a t? b?n. 

Cùng v?i s? phát tri?n c?a ch? ngh?a t? b?n, do tác ??ng th??ng xuyên c?a ti?n b? khoa h?c và công ngh?, c?u t?o h?u c? c?a t? b?n c?ng không ng?ng bi?n ??i theo h??ng ngày càng t?ng lên. S? t?ng lên ?ó bi?u hi?n ? ch? b? ph?n t? b?n b?t bi?n t?ng nhanh h?n b? ph?n t? b?n kh? bi?n, t? b?n b?t bi?n t?ng tuy?t ??i và t?ng t??ng ??i, c?n t? b?n kh? bi?n th? cú th? t?ng tuy?t ??i, nh?ng l?i gi?m xu?ng m?t cách t??ng ??i. S? t?ng lên c?a c?u t?o h?u c? c?a t? b?n làm cho kh?i l??ng t? li?u s?n xu?t t?ng lên, trong ?ó s? t?ng lên c?a máy móc, thi?t b? là ?i?u ki?n ?? t?ng n?ng su?t lao ??ng, c?n nguy?n li?u t?ng theo n?ng su?t lao ??ng. 

C?u t?o h?u c? c?a t? b?n t?ng lên nhanh chóng ? th?i k? công nghi?p hoá t? b?n ch? ngh?a, ho?c ? nh?ng th?i k? n?n kinh t? t? b?n thay ??i c? c?u kinh t?. Vi?c s? d?ng k? thu?t m?i ??i h?i ph?i cú lao ??ng thành th?o, ???c ?ào t?o v?i giá tr? s?c lao ??ng cao, nh?ng n?ng su?t lao ??ng nâng cao l?i làm cho giá tr? hàng hoá k? thu?t hi?n ??i gi?m xu?ng. Xu h??ng chung là t? tr?ng lao ?ông có tr?nh ?? cao và lao ??ng trí tu? ngày m?t t?ng, gây nên nh?ng h?u qu? xó h?i ti?u c?c ??i v?i toàn b? ??i ng? ng??i lao ??ng làm thuê. 

IV. QUÁ TR?NH L?U THÔNG C?A T? B?N VÀ KH?NG HO?NG KINH T? 

1. Tu?n hoàn c?a t? b?n 

S?n xu?t t? b?n ch? ngh?a là s? th?ng nh?t bi?n ch?ng gi?a qu? tr?nh s?n xu?t và qu? tr?nh l?u thông. L?u thông c?a t? b?n, theo ngh?a r?ng là s? v?n ??ng c?a t? b?n, nh? ?ó mà t? b?n l?n lên và thu ???c giá tr? th?ng d?, c?ng t?c là s? tu?n hoàn và chu chuy?n c?a t? b?n. T? b?n c?ng nghi?p trong qu? tr?nh tu?n hoàn ??u v?n ??ng qua ba giai ?o?n, t?n t?i d??i ba h?nh th?c và th?c hi?n ba ch?c n?ng: 

a. Giai ?o?n th? nh?t 

Nhà t? b?n dùng ti?n ?? mua t? liêu s?n xu?t và s?c lao ??ng. Quá tr?nh l?u thông ?ó bi?u th? theo s? ?? sau 

SL? (s?c lao ??ng) 

T - H  

TLSX (t? li?u s?n xu?t) 

Ch?c n?ng giai ?o?n này là bi?n t? b?n ti?n t? thành hàng hoá d??i d?ng t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng ?? ??a vào s?n xu?t, g?i là t? b?n s?n xu?t. 

b. Giai ?o?n th? hai 

Nhà t? b?n tiêu dùng nh?ng hàng hoá ?ó mua, t?c là ti?n hành s?n xu?t. Trong qu?t tr?nh s?n xu?t, c?ng nh?n hao ph? s?c lao ??ng, t?o ra giá tr? m?i, c?n nguy?n li?u ???c ch? bi?n, m?y múc hao m?n th? gi? tr? c?a chúng ???c b?o t?n và chuy?n d?ch vào s?n ph?m m?i. Qu? tr?nh s?n xu?t k?t th?c, lao ??ng c?a công nhân làm thuê ?ó t?o ra nh?ng hàng ho? m?i mà gi? tr? c?a nú l?n h?n giá tr? các y?u t? s?n xu?t mà nhà t? b?n ?ó mua l?c ban ??u, v? trong ?ó có giá tr? th?ng d? do công nhân t?o ra. S? v?n ??ng c?a t? b?n ? giai ?o?n này bi?u th? theo s? ?? sau 

TLSX 

H ... SX ... - H' 

SL? 

Trong công th?c này, H' ch? t? b?n d??i h?nh th?i hàng ho? mà gi? tr? c?a nú b?ng gi? tr? c?a t? b?n ?ó hao ph? ?? s?n xu?t ra nó c?ng v?i giá tr? th?ng d?. K?t thúc c?a giai ?o?n này, t? b?n s?n xu?t chuy?n hoá thành t? b?n hàng hoá. 

c. Giai ?o?n th? ba 

Nhà t? b?n tr? l?i th? tr??ng v?i t? cách là ng??i bán hàng. Hàng hoá c?a nhà t? b?n ???c chuy?n hoá thành ti?n. Công th?c v?n ??ng c?a t? b?n ? giai ?o?n th? ba bi?u th? theo s? ?? H' - T'. K?t thúc giai ?o?n này, t? b?n hàng hoá chuy?n thành t? b?n ti?n t?. ??n ?ây, m?c ?ích c?a nhà t? b?n ?ó ???c th?c hi?n, t? b?n quay tr? l?i h?nh th?i ban ??u trong tay ch? c?a nó, nh?ng v?i s? l??ng l?n h?n tr??c. S? ti?n bán hàng hoá ?ó, nhà t? b?n l?i ?em dùng vào vi?c mua bán t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng c?n thi?t ?? ti?p t?c s?n xu?t và toàn b? quá tr?nh tr?n ???c l?p l?i. 

T?ng h?p qu? tr?nh v?n ??ng c?a t? b?n công nghi?p trong c? ba giai ?o?n ta có s? ?? 

SL? 

T - H ... SX ... - H'- T' 

TLSX 

Trong s? ?? này, v?i t? cách là m?t giá tr?, t? b?n ?ó tr?i qua m?t chu?i bi?n ho? h?nh th?i cú quan h? v?i nhau, quy ??nh l?n nhau. Trong các giai ?o?n ?ó, có hai giai ?o?n thu?c l?nh v?c l?u thông và m?t giai ?o?n thu?c l?nh v?c s?n xu?t. 

Tu?n hoàn c?a t? b?n là s? v?n ??ng c?a t? b?n tr?i qua ba giai ?o?n, l?n l??t mang ba h?nh th?i, th?c hi?n ba ch?c n?ng r?i tr? v? h?nh th?i ban ??u v?i giá tr? không nh?ng ???c b?o t?n, mà c?n t?ng lên. Tu?n hoàn c?a t? b?n ch? cú th? ti?n hành b?nh th??ng trong ?i?u ki?n các giai ?o?n khác nhau c?a nó không ng?ng ???c chuy?n ti?p. M?t khác, t? b?n ph?i n?m l?i ? m?i giai ?o?n tu?n hoàn trong m?t th?i gian nh?t ??nh. V? v?y, s? v?n ??ng tu?n hoàn c?a t? b?n là s? v?n ??ng liên t?c không ng?ng; ??ng th?i, là s? v?n ??ng ??t quóng kh?ng ng?ng. Ph? h?p v?i ba giai ?o?n tu?n hoàn c?a t? b?n cú ba h?nh th?i c?a t? b?n công nghi?p là t? b?n ti?n t?, t? b?n s?n xu?t và t? b?n hàng hoá. ?? tái s?n xu?t di?n ra b?nh th??ng, t? b?n xó h?i c?ng nh? t?ng t? b?n cá bi?t ??u t?n t?i cùng m?t lúc d??i c? ba h?nh th?i. T?i s?n xu?t c?a m?i doanh nghi?p t? b?n ch? ngh?a trong c?ng m?t lúc ??u g?m có t? b?n ti?n t? chi ra ?? mua t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng; t? b?n s?n xu?t d??i h?nh th?i t? li?u s?n xu?t và s?c lao ??ng ?ang ho?t ??ng; t? b?n hàng hoá s?p ?em ra bán. ??ng th?i, trong lúc m?t b? ph?n c?a t? b?n là t? b?n ti?n t? ?ang bi?n thành t? b?n s?n xu?t, th? m?t b? ph?n kh?c là t? b?n s?n xu?t ?ang bi?n thành t? b?n hàng hoá và b? ph?n th? ba là t? b?n hàng hoá ?ang bi?n thành t? b?n ti?n t?. M?i b? ph?n ?y ??u l?n l??t mang l?y và tr?t b? m?t trong ba h?nh th?i ?ó. 

Ba h?nh th?i c?a t? b?n không ph?i là ba lo?i t? b?n kh?c nhau mà là ba h?nh th?i c?a m?t t? b?n c?ng nghi?p bi?u hi?n trong qu? tr?nh v?n ??ng c?a nó. Song c?ng trong quá tr?nh v?n ??ng ?y ?ó ch?a ??ng kh? n?ng tách r?i c?a ba h?nh th?i t? b?n, Trong qu? tr?nh ph?t tri?n c?a ch? ngh?a t? b?n, kh? n?ng tách r?i ?ó ?ó làm xu?t hi?n t? b?n th??ng nghi?p và t? b?n cho vay, h?nh thành c?c t?p ?oàn khác nhau trong giai c?p t? b?n: ch? công nghi?p, nhà buôn, ch? ngân hàng v.v chia nhau giá tr? th?ng d?. 

2. Chu chuy?n c?a t? b?n 

Chu chuy?n c?a t? b?n là s? tu?n hoàn c?a t? b?n n?u x?t nú là m?t qu? tr?nh ??nh k? ??i m?i, và s? l?p ?i l?p l?i không ng?ng. Chu chuy?n c?a t? b?n nói lên t?c ?? v?n ??ng c?a t? b?n cá bi?t. 

a. Th?i gian chu chuy?n c?a t? b?n 

Th?i gian t? b?n th?c hi?n ???c m?t v?ng tu?n hoàn g?i là th?i gian chu chuy?n c?a t? b?n. Th?i gian ?ó c?a t? b?n bao g?m th?i gian s?n xu?t và th?i gian l?u thông. 

Th?i gian s?n xu?t là th?i gian t? b?n n?m trong l?nh v?c s?n xu?t. Th?i gian s?n xu?t g?m th?i gian lao ??ng, th?i gian gián ?o?n lao ??ng và th?i gian d? tr? s?n xu?t. Th?i gian s?n xu?t c?a t? b?n dài hay ng?n là do tác ??ng c?a các y?u t? a) Tính ch?t c?a ngành s?n xu?t, ch?ng h?n ngành ?óng tàu có th?i gian s?n xu?t dài h?n ngành d?t v?i, và b?n th?n trong ngành d?t th? d?t tr?n có th?i gian s?n xu?t ng?n h?n d?t trang trí hoa v?n v.v. b) Quy mô ho?c ch?t l??ng các s?n ph?m, ch?ng h?n xây d?ng m?t xí nghi?p m?t th?i gian h?n xây d?ng m?t ngôi nhà ? thông th??ng. c) Th?i gian v?t s?n xu?t ch?u tác ??ng c?a quá tr?nh t? nhi?n dài hay ng?n. d) N?ng su?t lao ??ng. ?) D? tr? s?n xu?t ?? hay thi?u v.v 

Th?i gian l?u thông là th?i gian t? b?n n?m trong l?nh v?c l?u thông. Trong th?i gian l?u thông, t? b?n không làm ch?c n?ng s?n xu?t, do ?ó, không s?n xu?t ra hàng hoá, c?ng không s?n xu?t ra giá tr? th?ng d?. Th?i gian l?u thông g?m có th?i gian mua và th?i gian bán hàng hoá. Th?i gian l?u thông dài hay ng?n là do các nhân t? sau ?ây quy ??nh th? tr??ng xa hay g?n, t?nh h?nh th? tr??ng x?u hay t?t, tr?nh ?? phát tri?n c?a ngành giao thông v?n t?i v.v. Th?i gian chu chuy?n c?a t? b?n càng ng?n th? càng t?o ra ?i?u ki?n cho giá tr? th?ng d? ???c s?n xu?t ra nhi?u h?n, t? b?n càng l?n nhanh h?n. 

b. T?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n 

Các t? b?n khác nhau ho?t ??ng trong nh?ng l?nh v?c khác nhau th? s? l?n chu chuy?n trong m?t ??n v? th?i gian (m?t n?m) không gi?ng nhau; nói cách khác, t?c ?? chu chuy?n c?a chúng khác nhau. T?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n ?o b?ng s? l?n (v?ng) chu chuy?n c?a t? b?n trong m?t n?m.  

Công th?c tính t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n là n = ; Trong ?ó, n là s? l?n chu chuy?n c?a t? b?n trong m?t n?m, TGn là th?i gian trong n?m, TGa là th?i gian chu chuy?n c?a m?t t? b?n nh?t ??nh. Nh? v?y, t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n t? l? ngh?ch v?i th?i gian chu chuy?n c?a t? b?n. Mu?n t?ng t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n ph?i gi?m th?i gian s?n xu?t và th?i gian l?u thông c?a nó. 

L?c l??ng s?n xu?t phát tri?n, k? thu?t ti?n b?, nh?ng ti?n b? v? m?t t? ch?c s?n xu?t, vi?c áp d?ng nh?ng thành t?u c?a hoá h?c, sinh h?c hi?n ??i vào s?n xu?t, ph??ng ti?n v?n t?i và b?u ?i?n phát tri?n, t? ch?c m?u d?ch ???c c?i ti?n v.v cho phép rút ng?n th?i gian chu chuy?n c?a t? b?n. 

3. T? b?n c? ??nh và t? b?n l?u ??ng 

Các b? ph?n khác nhau c?a t? b?n s?n xu?t không chu chuy?n m?t cách gi?ng nhau. S? d? nh? v?y là v? m?i b? ph?n t? b?n d?ch chuy?n giá tr? c?a nó vào s?n ph?m theo nh?ng cách th?c khác nhau. C?n c? vào tính ch?t chu chuy?n khác nhau, ng??i ta chia t? b?n s?n xu?t thành hai b? ph?n: t? b?n c? ??nh và t? b?n l?u ??ng. 

T? b?n c? ??nh là m?t b? ph?n c?a t? b?n s?n xu?t ??ng th?i là b? ph?n ch? y?u c?a t? b?n b?t bi?n (máy móc, thi?t b?, nhà x??ng v.v) tham gia toàn b? vào qu? tr?nh s?n xu?t, nh?ng giá tr? c?a nó không chuy?n h?t m?t l?n vào s?n ph?m mà chuy?n d?n t?ng ph?n theo m?c ?? hao m?n c?a nú trong qu? tr?nh s?n xu?t. T? b?n c? ??nh ???c s? d?ng l?u dài trong nhi?u chu k? s?n xu?t và nú b? hao m?n d?n trong qu? tr?nh s?n xu?t.  

Cú hai lo?i hao m?n là hao m?n h?u h?nh và hao m?n v? h?nh. Hao m?n h?u h?nh là hao m?n v? v?t ch?t, hao m?n v? gi? tr? s? d?ng. Hao m?n h? h?nh do qu? tr?nh s? d?ng và s? tác ??ng c?a t? nhiên làm cho các b? ph?n c?a t? b?n c? ??nh d?n d?n hao m?n ?i cho t?i ch? h?ng và ph?i ???c thay th?. Hao m?n v? h?nh là s? hao m?n thu?n tu? v? m?t gi? tr?. Hao m?n v? h?nh x?y ra ngay c? khi m?y múc c?n t?t nh?ng b? m?t gi? v? xu?t hi?n nhi?u máy móc hi?n ??i h?n, r? h?n, ho?c có giá tr? t??ng ???ng, nh?ng công su?t cao h?n. ?? tránh hao m?n v? h?nh, c?c nhà t? b?n t?m c?ch k?o dài ngày lao ??ng, t?ng c??ng ?? lao ??ng, t?ng ca kíp làm vi?c v.v nh?m t?n d?ng máy móc trong th?i gian càng ng?n càng t?t. 

T?ng t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n c? ??nh là m?t bi?n pháp quan tr?ng ?? t?ng qu? kh?u hao tài s?n c? ??nh, làm cho l??ng t? b?n s? d?ng t?ng lên nh?m tránh ???c thi?t h?i hao m?n h?u h?nh do t? nhi?n ph? hu? và hao m?n v? h?nh g?y ra. Nh? ?ó mà có ?i?u ki?n ??i m?i thi?t b? nhanh chóng. 

T? b?n l?u ??ng là m?t b? ph?n c?a t? b?n s?n xu?t, g?m m?t ph?n t? b?n b?t bi?n (nguyên li?u, nhiên li?u, v?t li?u ph? v.v) và t? b?n kh? bi?n (s?c lao ??ng), ???c tiêu dùng hoàn toàn trong m?t chu k? s?n xu?t và gi? tr? c?a nú ???c chuy?n toàn b? vào s?n ph?m trong qu? tr?nh s?n xu?t. 

T? b?n l?u ??ng chu chuy?n nhanh h?n t? b?n c? ??nh. Vi?c t?ng t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n l?u ??ng có ý ngh?a quan tr?ng. M?t m?t, t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n l?u ??ng t?ng lên s? làm t?ng l??ng t? b?n l?u ??ng ???c s? d?ng trong n?m, do ?ó ti?t ki?m ???c t? b?n ?ng tr??c; m?t khác, do t?ng t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n l?u ??ng kh? bi?n làm cho t? su?t giá tr? th?ng d? trong n?m t?ng lên. Vi?c phân chia t? b?n ?ng tr??c thành t? b?n b?t bi?n (c) và t? b?n kh? bi?n (v) là d?a vào vai tr? c?a t?ng b? ph?n t? b?n trong qu? tr?nh s?n xu?t ra gi? tr? th?ng d?. ? ?ây vi?c phân chia t? b?n thành t? b?n c? ??nh và t? b?n l?u ??ng là ??c ?i?m riêng c?a t? b?n s?n xu?t và c?n c? c?a s? phân chia là ph??ng th?c chuy?n d?ch gi? tr? c?a ch?ng vào s?n ph?m trong qu? tr?nh s?n xu?t, hay d?a vào ph??ng th?c chu chuy?n c?a t? b?n. 

Phân chia t? b?n theo h?nh th?c c?a s? chu chuy?n 

T? b?n c? ??nh T? b?n l?u ??ng c1 c2 V T? b?n b?t bi?n T? b?n kh? bi?n  

Trong ?ó, c1 là giá tr? máy móc, thi?t b?, nhà x??ng v.v, c2 là giá tr? nguyên, nhiên, v?t li?u, v là giá tr? s?c lao ??ng. 

Vi?c phân chia t? b?n thành t? b?n c? ??nh và t? b?n l?u ??ng không ph?n ánh ???c ngu?n g?c sinh ra giá tr? th?ng d?, nh?ng l?i cú ý ngh?a quan tr?ng trong qu?n lý kinh t?. Nú là c? s? ?? qu?n lý, s? d?ng v?n c? ??nh, v?n l?u ??ng có hi?u qu? h?n. ??c bi?t, v?i s? phát tri?n c?a cách m?ng khoa h?c công ngh?, s? ??i m?i c?a thi?t b? công ngh? di?n ra nhanh chóng, th? vi?c gi?m t?i ?a hao m?n tài s?n c? ??nh, nh?t là hao m?n v? h?nh là ??i h?i b?c x?c ??i v?i khoa h?c và ngh? thu?t qu?n l? kinh t?. 

V. CÁC H?NH THÁI T? B?N VÀ CÁC H?NH TH?C BI?U HI?N C?A GIÁ TR? TH?NG D? 

1. Chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. L?i nhu?n và t? su?t l?i nhu?n 

a. Chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a 

N?u g?i gi? tr? hàng ho? là W th? W = c + v + m. ?ó là nh?ng chi phí lao ??ng th?c t? c?a xó h?i ?? s?n xu?t hàng hoá. Nh?ng ??i v?i nhà t? b?n, ?? s?n xu?t hàng hoá, h? ch? c?n chi phí m?t l??ng t? b?n ?? mua t? li?u s?n xu?t (c) và mua s?c lao ??ng (v). Chi phí ?ó g?i là chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, ???c kí hi?u là k; công th?c tính k = c + v. Nh? v?y, chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a là ph?n giá tr? bù l?i giá c? c?a nh?ng t? li?u s?n xu?t và giá c? s?c lao ??ng ?ó ti?u d?ng ?? s?n xu?t ra hàng hoá cho nhà t? b?n. N?u dùng k ?? ch? chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a th? c?ng th?c W = c + v + m s? chuy?n ho? thành W = k + m.  

Gi?a chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a và giá tr? hàng hoá có s? khác nhau c? v? ch?t và l??ng. V? ch?t, chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ch? là s? chi phí v? t? b?n; c?n gi? tr? hàng ho? là chi ph? th?c t? c?a xó h?i ?? s?n xu?t ra hàng hoá. Chi phí th?c t? là chi phí v? lao ??ng xó h?i c?n thi?t ?? s?n xu?t ra hàng hoá. V? l??ng, chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a luôn nh? h?n chi ph? th?c t?, t?c là gi? tr? c?a hàng ho?, v? W = k+m th? k =W-m. ??i v?i nhà t? b?n, chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a là gi?i h?n th?c t? c?a l? lói kinh doanh n?n h? ra s?c ti?t ki?m chi phí b?ng m?i cách. 

b. L?i nhu?n và t? su?t l?i nhu?n 

L?i nhu?n và b?n ch?t c?a l?i nhu?n 

1) L?i nhu?n. Do có s? chênh l?ch gi?a giá tr? hàng hoá và chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a nên sau khi bán hàng theo ?úng giá tr?, nhà t? b?n không ch? bù l?i ?? s? ti?n ?ó ?ng ra mà c?n thu l?i ???c m?t s? ti?n l?i ngang b?ng m. S? ti?n này là l?i nhu?n (k? hi?u là p). L?i nhu?n là gi? tr? th?ng d? khi ???c quan ni?m là con ?? c?a toàn b? t? b?n ?ng ra, là k?t qu? ho?t ??ng c?a toàn b? t? b?n ??u t? vào s?n xu?t kinh doanh. Công th?c tính l?i nhu?n là p =W-k. Khi ?ó, công th?c W =k+m s? chuy?n thành W =k + p, có ngh?a là giá tr? hàng hoá t? b?n ch? ngh?a b?ng chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a c?ng v?i l?i nhu?n. 

2) B?n ch?t c?a l?i nhu?n. L?i nhu?n là h?nh th?c bi?n t??ng c?a giá tr? th?ng d?, nó ph?n sánh sai l?ch b?n ch?t bóc l?t c?a ch? ngh?a t? b?n. C?i kh?c nhau gi?a m' và p' là ? ch?, khi núi m là hàm ? so s?nh nú v?i v, c?n khi núi p l?i hàm ? so s?nh v?i (c + v); p và m th??ng không b?ng nhau, p có th? cao h?n ho?c th?p h?n m, tu? thu?c và giá c? bán hàng hoá do quan h? cung-c?u quy ??nh. Nh?ng x?t tr?n ph?m vi toàn xó h?i, t?ng s? l?i nhu?n lu?n ngang b?ng t?ng s? gi? tr? th?ng d?. 

T? su?t l?i nhu?n và nh?ng y?u t? ?nh h??ng ??n t? su?t l?i nhu?n 

1) T? su?t l?i nhu?n. Khi giá tr? th?ng d? chuy?n ho? thành l?i nhu?n th? t?ng s? gi? tr? th?ng d? chuy?n hoá thành t? su?t l?i nhu?n. T? su?t l?i nhu?n là t? l? ph?n tr?m gi?a t?ng s? giá tr? th?ng d? và toàn b? t? b?n ?ng tr??c; n?u k? hi?u t? su?t l?i nhu?n là p', th? p' = . Trên th?c t?, ng??i ta th??ng tính p' hàng n?m b?ng t? l? ph?n tr?m gi?a t?ng s? l?i nhu?n thu ???c trong n?m (P) và t?ng t? b?n ?ng tr??c (K) theo công th?c p' hàng n?m =  

Xét v? l??ng, t? su?t l?i nhu?n luôn nh? h?n t? su?t giá tr? th?ng d?: p' < m' (v? p' = c?n m' = ); Xét v? ch?t, t? su?t giá tr? th?ng d? bi?u hi?n ?úng m?c ?? bóc l?t c?a nhà t? b?n ??i v?i lao ??ng. C?n t? su?t l?i nhu?n ch? núi l?n m?c doanh l?i c?a vi?c ??u t? t? b?n. T? su?t l?i nhu?n ch? cho các nhà ??u t? t? b?n th?y ??u t? vào ?âu th? s? thu ???c l?i nhu?n l?n h?n (ngành nào có p' l?n h?n). Do ?ó, t? su?t l?i nhu?n là m?c tiêu c?nh tranh và là ??ng l?c thúc ??y s? ho?t ??ng c?a các nhà t? b?n. 

T? su?t l?i nhu?n cao hay th?p ph? thu?c nhi?u y?u t? nh? t? su?t giá tr? th?ng d?, c?u t?o h?u c? c?a t? b?n, t?c ?? chu chuy?n t? b?n, ti?t ki?m t? b?n b?t bi?n v.v 

2) Nh?ng y?u t? ?nh h??ng ??n t? su?t l?i nhu?n. Ta ?ó bi?t p' = (1); m' = nên m = m'.v. Thay m = m'.v vào (1) ta có p' = (2). T? su?t l?i nhu?n c?a m?t l??ng t? b?n t?ng hay gi?m, do ?ó, ph? thu?c vào các y?u t? sau.  

M?t là ph? thu?c vào t? su?t giá tr? th?ng d?; T? su?t l?i nhu?n là h?nh th?i chuy?n ho? c?a t? su?t gi? tr? th?ng d? nên gi?a chúng có m?i liên h? ph? thu?c vào nhau. S? ph? thu?c ?y th? hi?n ? ch? trong công th?c (2), n?u là m?t ??i l??ng không ??i th? p' t? l? thu?n v?i m'. V? d?, n?u m'=100%, v?i m?t t? b?n 8000c+2000v s? thu ???c 2000m th? p' =20% và n?u m'=200%, c?ng t? b?n ?ó s? thu ???c 4000m và p' s? là 40%. Do ?ó, nh?ng bi?n pháp nâng cao t? su?t giá tr? th?ng d? c?ng là nh?ng bi?n pháp nâng cao t? su?t l?i nhu?n.  

Hai là ph? thu?c vào t?c ?? chu chuy?n t? b?n. N?u t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n (n) t?ng th? kh?i l??ng t? b?n ho?t ??ng trong n?m s? l?n (m?c dù kh?i l??ng t? b?n ?ng tr??c không thay ??i) làm cho kh?i l??ng giá tr? th?ng d? hàng n?m t?ng lên, do ?ó t? su?t l?i nhu?n hàng n?m c?ng t?ng lên. Ví d?, v?i m?t t? b?n ?ng tr??c 10000 ??n v? ti?n t?, n?u t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n là n = 1, ta cú 8000c + 2000v + 2000m và p' = 20%; n = 2 th? c?ng s? t? b?n nh? trên ta có 8000c + 2000v + 4000m và p' = 40%. Nh? v?y, t? su?t l?i nhu?n t? l? thu?n v?i s? v?ng chu chuy?n và t? l? ngh?ch v?i th?i gian chu chuy?n c?a t? b?n. Do ?ó, ?? nâng cao t? su?t l?i nhu?n, các nhà t? b?n ??u t?m m?i c?ch r?t ng?n th?i gian s?n xu?t và th?i gian l?u thông hàng ho? c?a m?nh. 

Ba là ti?t ki?m t? b?n b?t bi?n. Trong công th?c p' = , n?u m và v là nh?ng ??i l??ng không ??i, th? t? su?t l?i nhu?n s? v?n ??ng ng??c chi?u v?i t? b?n b?t bi?n. V? th?, ?? nâng cao t? su?t l?i nhu?n, các nhà t? b?n t?m m?i c?ch ti?t ki?m t? b?n b?t bi?n nh? s? d?ng máy móc, thi?t b?, nhà x??ng, nhà kho, ph??ng ti?n v?n t?i v?i hi?u qu? cao nh?t; thay nguyên li?u ??t ti?n b?ng nguyên li?u r? ti?n; gi?m chi tiêu b?o hi?m lao ??ng, môi tr??ng, gi?m tiêu hao v?t t?, n?ng l??ng và t?n d?ng ph? li?u, ph? ph?m, ph? th?i trong ti?u d?ng s?n xu?t và ti?u d?ng c? nh?n c?a xó h?i ?? s?n xu?t hàng hoá. 

Các y?u t? ?nh h??ng ??n t? su?t l?i nhu?n nói trên ???c các nhà t? b?n khai thác tri?t ??. Song, v? ?i?u ki?n c? th? c?a m?i ngành s?n xu?t khác nhau nên cùng m?t l??ng t? b?n nh? nhau ??u t? vào các nhành s?n xu?t khác nhau l?i thu ???c t? su?t l?i nhu?n khác nhau. T? ?ó d?n ??n s? c?nh tranh h?nh thành t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n. 

2. L?i nhu?n b?nh qu?n và gi? c? s?n xu?t 

a. C?nh tranh trong n?i b? ngành và s? h?nh thành gi? tr? th? tr??ng 

C?nh tranh trong n?i b? ngành là c?nh tranh gi?a các nhà máy trong cùng m?t ngành, s?n xu?t cùng m?t lo?i hàng hoá, nh?m m?c ?ích giành ?u th? trong s?n xu?t và trong tiêu th? hàng hoá ?? thu ???c l?i nhu?n siêu ng?ch. C?nh tranh trong n?i b? ngành ???c th?c hi?n th?ng qua c?c bi?n ph?p c?i ti?n k? thu?t, h?p lý ho? s?n xu?t, n?ng cao ch?t l??ng hàng ho?, c?i ti?n m?u mó v.v làm cho gi? tr? c? bi?t c?a hàng ho? do nhà m?y s?n xu?t ra th?p h?n gi? tr? xó h?i ?? thu ???c l?i nhu?n siêu ng?ch. 

K?t qu? c?nh tranh trong n?i b? ngành d?n ??n h?nh thành gi? tr? xó h?i c?a hàng ho?, t?c là gi? tr? th? tr??ng c?a hàng hoá, làm cho ?i?u ki?n s?n xu?t trung b?nh c?a m?t ngành thay ??i, giá tr? xó h?i c?a hàng hoá gi?m xu?ng, ch?t l??ng hàng hoá ???c nâng cao, ch?ng lo?i hàng hoá phong phú v.v. 

b. S? c?nh tranh gi?a c?c ngành và s? h?nh thành l?i nhu?n b?nh qu?n 

C?nh tranh gi?a các ngành là c?nh tranh gi?a các nhà máy t? b?n, kinh doanh trong các ngành s?n xu?t khác nhau nh?m m?c ?ích t?m n?i ??u t? có l?i h?n. Trong xó h?i, cú nhi?u ngành s?n xu?t kh?c nhau v?i c?c ?i?u ki?n s?n xu?t không gi?ng nhau, do ?ó, l?i nhu?n thu ???c và t? su?t l?i nhu?n không gi?ng nhau, mà m?c ?ích c?a các nhà t? b?n là l?i nhu?n cao nên các nhà t? b?n ph?i ch?n ngành nào có t? su?t l?i nhu?n cao nh?t ?? ??u t?. 

Ví d?, trong s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a có ba nhà t? b?n ??u có 100 t? b?n ??u t? vào ba ngành s?n xu?t khác nhau. Ngành c? khí có ; Ngành d?t may có ; Ngành thu?c da có . T? su?t giá tr? th?ng d? là m' =100%. Do ?i?u ki?n s?n xu?t khác nhau, khác nhau nên giá tr? hàng hoá và t? su?t l?i nhu?n (P') c?a ba nhà t? b?n s? là  

Gc? khí = 80c + 20v +20m =120, P'c? khí = , P'c? khí = 20%. 

Gd?t may = 70c +30c +30m = 130, P'may = , P'may = 30% 

Gthu?c da = 60c + 40v + 40m = 140, P' thu?c da = , P' thu?c da = 40% 

Nh?n x?t. Nh?n vào t? su?t l?i nhu?n c?a ba nhà t? b?n trên, ta th?y nhà t? b?n s?n xu?t da có t? su?t l?i nhu?n cao nh?t (P' = 40%), nhà t? b?n s?n xu?t d?t may cú t? su?t l?i nhu?n trung b?nh (P' = 30%), c?n nhà t? b?n s?n xu?t c? khí có t? su?t l?i nhu?n th?p nh?t (P' = 20%). M?c ?ích c?a các nhà t? b?n lu?n lu?n t?m n?i có t? su?t l?i nhu?n cao ?? ??u t?, v? v?y c?c nhà t? b?n s?n xu?t c? khí di chuy?n t? b?n và s?c lao ??ng t? ngành c? khí sang ngành da. K?t qu? là làm cho quy mô s?n xu?t c?a ngành c? kh? b? thu h?p l?i c?n quy m? c?a ngành thu?c da ngày càng m? r?ng. 

T?i ngành da, do quy mô m? r?ng ?ó làm cho s?n ph?m da cung l?n h?n c?u (s?n ph?m ? s? t?n ??ng) không bán ???c, l?p t?c th? tr??ng gi?m giá bán s?n ph?m ra, t? su?t l?i nhu?n P' c?ng theo ?ó mà gi?m t? 40% xu?ng 30%. T?i ngành c? khí, do quy mô b? thu h?p nên ?ó làm cho s?n ph?m c? khí c?u l?n h?n cung, hàng hoá c? khí s? khan hi?m. Khi hàng hoá khan hi?m, ng??i bán s? nâng giá. Khi giá bán s?n ph?m c? khí t?ng, t? su?t l?i nhu?n P' s? t?ng t? 20% lêm 30%. 

Cu?i cùng, c? ba nhà t? b?n ??u nh?n ???c m?c l?i nhu?n là 30%. L?i nhu?n này ???c g?i là l?i nhu?n b?nh qu?n. V?y, l?i nhu?n b?nh qu?n là l?i nhu?n b?ng nhau c?a t? b?n b?ng nhau vào các ngành s?n xu?t khác nhau. Nó chính là l?i nhu?n mà các nhà ??u t? thu ???c c?n c? vào t?ng t? b?n ??u t?, nh?n v?i t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n, kh?ng k? c?u thành h?u c? c?a nó nh? th? nào. S? h?nh thành l?i nhu?n b?nh qu?n ?ó làm cho quy lu?t gi? tr? th?ng d?, quy lu?t kinh t? c? b?n c?a ch? ngh?a t? b?n b? bi?n d?ng. Quy lu?t giá tr? th?ng d? ho?t ??ng trong giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n t? do c?nh tranh th? hi?n thành quy lu?t l?i nhu?n b?nh qu?n. 

T? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n là "con s? trung b?nh" c?a t?t c? c?c t? su?t l?i nhu?n kh?c nhau hay t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n là t? s? theo ph?n tr?m gi?a t?ng giá tr? th?ng d? và t?ng t? b?n xó h?i. ' = ho?c ' = ; trong ?ó, là t?ng giá tr? th?ng d? c?a xó h?i, là t?ng t? b?n xó h?i. 

Khi h?nh thành t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n, cú th? t?nh l?i nhu?n b?nh qu?n t?ng ngành theo công th?c = k.'; trong ?ó k là t? b?n ?ng tr??c c?a t?ng ngành.  

c. S? chuy?n hoá c?a giá tr? hàng hoá thành giá c? s?n xu?t 

Trong n?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, khi l?i nhu?n (p) chuy?n ho? thành l?i nhu?n b?nh qu?n () th? gi? tr? hàng ho? chuy?n thành gi? c? s?n xu?t. Gi? tr? hàng ho? G = c + v + m chuy?n thành giá c? s?n xu?t (k + ), t?c là giá c? s?n xu?t b?ng chi phí s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a c?ng v?i l?i nhu?n b?nh qu?n. 

Giá tr? là c? s? c?a giá c? s?n xu?t, giá c? s?n xu?t là ph?m trù kinh t? t??ng ???ng v?i ph?m trù giá c?. Giá c? s?n xu?t là c? s? c?a giá c? trên th? tr??ng, giá c? s?n xu?t ?i?u ti?t giá c? th? tr??ng, giá c? th? tr??ng xoay xung quanh giá c? s?n xu?t. 

Khi gi? tr? hàng ho? chuy?n thành gi? c? s?n xu?t th? quy lu?t gi? tr? cú h?nh th?c bi?u hi?n là giá c? s?n xu?t; quy lu?t giá tr? th?ng d? cú h?nh th?c bi?u hi?n là quy lu?t l?i nhu?n b?nh qu?n. 

3. S? phân chia giá tr? th?ng d? gi?a các t?p ?oàn t? b?n  

a. T? b?n th??ng nghi?p và l?i nhu?n th??ng nghi?p 

- Ngu?n g?c c?a t? b?n th??ng nghi?p. T? b?n th??ng nghi?p xu?t hi?n r?t s?m trong l?ch s?. Nó t?n t?i trên c? s? l?u thông hàng hoá và l?u thông ti?n t?. Tr??c ch? ngh?a t? b?n, l?i nhu?n c?a t? b?n th??ng nghi?p ch? y?u là do mua r?, bán ??t. Trong ch? ngh?a t? b?n, t? b?n th??ng nghi?p là m?t b? ph?n t? b?n công nghi?p tách ra chuyên ??m nh?n khâu l?u thông hàng hoá. Nh? v?y, ho?t ??ng c?a t? b?n th??ng nghi?p ch? là nh?ng ho?t ??ng ph?c v? cho quá tr?nh th?c hi?n gi? tr? hàng ho? c?a t? b?n công nghi?p. Công th?c v?n ??ng c?a nó là T - H - T'. 

T? b?n th??ng nghi?p có ??c ?i?m v?a ph? thu?c vào t? b?n công nghi?p, v?a có tính ??c l?p t??ng ??i. S? ph? thu?c th? hi?n ? ch? t? b?n th??ng nghi?p ch? là m?t b? ph?n c?a t? b?n công nghi?p tách ra. Tính ??c l?p t??ng ??i bi?u hi?n ? ch? ch?c n?ng chuy?n hoá cu?i cùng c?a hàng hoá thành ti?n tr? thành ch?c n?ng riêng bi?t tách r?i kh?i t? b?n công nghi?p, n?m trong tay ng??i khác.  

Khi t? b?n th??ng nghi?p xu?t hi?n, nú cú vai tr? và l?i ?ch to l?n ??i v?i xó h?i, b?i 1) Nh? cú th??ng nhân chuyên trách vi?c mua bán hàng hoá nên l??ng t? b?n ?ng vào l?u thông và chi phí l?u thông nh? h?n khi nh?ng ng??i s?n xu?t tr?c ti?p ??m nh?n ch?c n?ng này. 2) Nh? có th??ng nhân chuyên trách vi?c mua bán hàng hoá, ng??i s?n xu?t có th? t?p trung th?i gian ch?m lo vi?c s?n xu?t, gi?m d? tr? s?n xu?t, nâng cao hi?u qu? kinh t?, t?ng giá tr? th?ng d?. 3) Nh? có th??ng nhân chuyên trách vi?c mua bán hàng hoá s? rút ng?n th?i gian l?u thông, t?ng nhanh chu chuy?n t? b?n, t? ?ó t?ng t? su?t và kh?i l??ng giá tr? th?ng d? hàng n?m. 

- L?i nhu?n th??ng nghi?p. T? b?n th??ng nghi?p n?u ch? gi?i h?n trong vi?c mua bán hàng hoá, (không k? vi?c chuyên ch?, b?o qu?n, ?óng gói) th? kh?ng t?o ra gi? tr? và gi? tr? th?ng d?. Nh?ng là t? b?n, nó ch? có th? ho?t ??ng v?i m?c ?ích thu l?i nhu?n. V?y, l?i nhu?n th??ng nghi?p là g?; do ?âu mà có? 

L?i nhu?n th??ng nghi?p là m?t ph?n giá tr? th?ng d? ???c t?o ra trong qu? tr?nh s?n xu?t mà t? b?n công nghi?p nh??ng cho t? b?n th??ng nghi?p, ?? t? b?n th??ng nghi?p b?n hàng ho? cho m?nh. L?i nhu?n th??ng nghi?p là h?nh th?c bi?n t??ng c?a giá tr? th?ng d?. Ngu?n g?c c?a nó c?ng là m?t b? ph?n lao ??ng không ???c tr? công c?a công nhân. T? b?n công nghi?p "nh??ng" m?t ph?n giá tr? th?ng d? cho t? b?n th??ng nghi?p b?ng cách bán hàng hoá th?p h?n giá tr? th?c t? c?a nó, ?? r?i t? b?n th??ng nghi?p bán ?úng giá tr?, thu v? l?i nhu?n th??ng nghi?p. Ví d?, T? b?n công nghi?p ?ng ra 900 ?? s?n xu?t hàng hoá v?i c?u t?o h?u c? là 4/1, t? su?t giá tr? th?ng d? là 100%, t? b?n c? ??nh hao m?n h?t trong m?t n?m th? t?ng gi? tr? hàng hoá là 720c + 180v +180m = 1080; T? su?t l?i nhu?n là= 20%. ?? l?u thông ???c s? hàng hoá trên, gi? ??nh t? b?n c?ng nghi?p ph?i ?ng th?m 100 n?a, t? su?t l?i nhu?n ch? c?n là = 18%. N?u vi?c ?ng 100 này không ph?i là t? b?n công nghi?p mà t? b?n th??ng nghi?p ?ng ra, th? nú c?ng ???c h??ng m?t l?i nhu?n t??ng ?ng v?i 100 t? b?n là 18. V?y t? b?n công nghi?p ph?i bán hàng hoá cho t? b?n th??ng nghi?p v?i giá th?p h?n gi? tr? 720c + 180v + (180m - 18m) = 1062. C?n t? b?n th??ng nghi?p s? bán hàng hoá theo ?úng giá tr?, t?c là 1080 ?? thu ???c l?i nhu?n th??ng nghi?p là 18. 

Vi?c phân ph?i giá tr? th?ng d? gi?a nhà t? b?n công nghi?p và t? b?n th??ng nghi?p di?n ra theo quy lu?t t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n th?ng qua c?nh tranh và th?ng qua ch?nh l?ch gi?a gi? c? s?n xu?t cu?i c?ng (gi? b?n l? th??ng nghi?p) và giá c? s?n xu?t công nghi?p (giá bán buôn công nghi?p). 

b. T? b?n cho vay và l?i t?c cho vay 

- T? b?n cho vay là h?nh th?c t? b?n xu?t hi?n t? tr??c ch? ngh?a t? b?n. ?i?u ki?n t?n t?i c?a h?nh th?c t? b?n này là s?n ph?m tr? thành hàng hoá và ti?n t? ?ó ph?t tri?n c?c ch?c n?ng c?a m?nh. Tr??c ch? nghói t? b?n, h?nh th?c ??c tr?ng c?a t? b?n cho vay là t? b?n cho vay n?ng lói. Trong xó h?i t? b?n, t? b?n cho vay là t? b?n ti?n t? t?m th?i nhàn r?i mà ng??i ch? c?a nó cho nhà t? b?n khác s? d?ng trong th?i gian nh?t ??nh ?? nh?n ???c s? ti?n l?i nào ?ó (g?i là l?i t?c). 

T? b?n cho vay có ??c ?i?m a) Quy?n s? h?u tách r?i quy?n s? d?ng t? b?n. ??i v?i ng??i cho vay nó là t? b?n s? h?u, ??i v?i ng??i ?i vay nó là t? b?n s? d?ng. b) T? b?n cho vay là m?t hàng hoá ??c bi?t, v? khi cho vay ng??i b?n kh?ng m?t quy?n s? h?u, c?n ng??i mua ch? ???c mua quy?n s? d?ng trong m?t th?i gian nh?t ??nh. Và khi s? d?ng th? gi? tr? c?a nú kh?ng m?t ?i mà c?n t?ng lên; giá c? c?a nó không do giá tr? mà do giá tr? s? d?ng c?a t? b?n cho vay, do kh? n?ng t?o ra l?i t?c c?a nó quy?t ??nh. L?i t?c chính là gái c? c?a hàng hoá t? b?n cho vay. c) T? b?n cho vay là t? b?n ???c sùng bái nh?t. Do v?n ??ng theo công th?c T-T' nên nó gây ?n t??ng h?nh th?c r?ng ti?n cú th? ?? ra ti?n. 

S? h?nh thành t? b?n cho vay là k?t qu? c?a s? phát tri?n quan h? hàng hoá-ti?n t? ??n m?t tr?nh ?? nh?t ??nh làm xu?t hi?n m?t quan h? là có n?i ti?n t? t?m th?i nhàn r?i, có n?i l?i thi?u ti?n ?? ho?t ??ng. T? b?n cho vay ra ??i góp ph?n vào vi?c tích t?, t?p trung t? b?n, m? r?ng s?n xu?t, c?i ti?n k? thu?t, ??y nhanh t?c ?? chu chuy?n c?a t? b?n. Do ?ó nó góp ph?n làm t?ng thêm t?ng giá tr? th?ng d? trong xó h?i. 

- L?i t?c và t? su?t l?i t?c. L?i t?c (k? hi?u là z) là m?t ph?n c?a l?i nhu?n b?nh qu?n mà t? b?n ?i vay tr? cho t? b?n cho vay v? quy?n s? h?u t? b?n ?? ???c quy?n s? d?ng t? b?n trong m?t th?i gian nh?t ??nh. Ng??i cho vay và ng??i ?i vay tho? thu?n v?i nhau v? t? su?t l?i t?c. 

T? su?t l?i t?c (k? hi?u là z') là t? l? ph?n tr?m gi?a t?ng s? l?i t?c và s? t? b?n ti?n t? cho vay trong m?t th?i gian nh?t ??nh. Công th?c tính z' =; trong ?ó Klà s? t? b?n cho vay. 

T? su?t l?i t?c ph? thu?c vào t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n và quan h? cung - c?u v? t? b?n cho vay. Gi?i h?n v?n ??ng c?a t? su?t l?i t?c là 0 < z' < p'. 

c. Quan h? tín d?ng t? b?n ch? ngh?a. Ngân hàng và l?i nhu?n ngân hàng 

- Quan h? tín d?ng t? b?n ch? ngh?a là h?nh th?c v?n ??ng c?a t? b?n cho vay. S? ra ??i và t?n t?i c?a tín d?ng b?t ngu?n t? ??c ?i?m c?a chu chuy?n v?n ti?n t? và s? c?n thi?t sinh l?i ??i v?i ti?n t? t?m th?i nhàn r?i và nhu c?u v?n cho s?n xu?t và kinh doanh nh?ng ch?a tích lu? k?p. Chính nh?ng di?n bi?n nói trên ?ó d?n ??n s? h?nh thành quan h? cung c?u ti?n t? gi?a ng??i ?i vay và ng??i cho vay. 

Nh?ng h?nh th?c c? b?n c?a tín d?ng t? b?n ch? ngh?a g?m a) tín d?ng th??ng nghi?p (tín d?ng gi?a các nhà t? b?n tr?c ti?p kinh doanh, mua bán ch?u hàng hoá v?i nhau) và b) tín d?ng ngân hàng (tín d?ng gi?a nh?ng ng??i có ti?n cho nh?ng ng??i s?n xu?t, kinh doanh vay ti?n thông qua môi gi?i trung gian là các ngân hàng, trong ?ó, ngân hàng v?a ??i di?n cho ng??i ?i vay, v?a ??i di?n cho ng??i cho vay). 

- Ngân hàng và l?i nhu?n ngân hàng. T? b?n ngân hàng là lo?i xí nghi?p t? b?n kinh doanh t? b?n ti?n t? và làm môi gi?i cho ng??i ?i vay và ng??i cho vay. Nghi?p v? ngân hàng chia ra thành nghi?p v? nh?n g?i và nghi?p v? cho vay. Ngân hàng vay ti?n theo t? su?t l?i t?c th?p, cho vay theo t? su?t l?i t?c cao h?n. Ngân hàng ?em m?t ph?n c?a s? chênh l?ch ?ó trang tr?i các chi phí c?n thi?t v? nghi?p v? c?a m?nh, ph?n c?n l?i là l?i nhu?n ng?n hàng. S? c?nh tranh gi?a c?c ngành trong xó h?i t? b?n ch? ngh?a làm cho l?i nhu?n ng?n hàng c?ng b?ng l?i nhu?n b?nh qu?n; n?u kh?ng, ch? ng?n hàng s? chuy?n v?n sang kinh doanh c?c ngành kh?c. 

Ngoài nghi?p v? tr?n, ng?n hàng c?n ?óng vai tr? "th? qu?" cho xó h?i và làm trung t?m thanh to?n cho c?c nhà t? b?n. Các nhà t? b?n ??u có tài kho?n riêng, ngh?a là ??u g?i v?n ? ngân hàng. Khi mua bán, thanh toán v?i nhau, h? ch? c?n g?i séc ??n ngân hàng, Ngân hàng s? chuy?n s? ti?n ghi trong séc t? tài kho?n c?a ng??i mua sang tài kho?n c?a ng??i bán. Vi?c thanh toán này v?a ti?n l?i, nhanh chóng, v?a gi?m ???c l??ng ti?n m?t trong l?u thông. 

d. Công ty c? ph?n. T? b?n gi? và th? tr??ng ch?ng khoán 

- Công ty c? ph?n. S? phát tri?n n?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a và các quan h? tín d?ng ?ó làm xu?t hi?n c?c c?ng ty c? ph?n- lo?i x? nghi?p l?n mà v?n c?a nú h?nh thành t? vi?c li?n k?t nhi?u t? b?n cá bi?t và các ngu?n ti?t ki?m cá nhân thông qua vi?c phát hành c? phi?u. 

C? phi?u là lo?i ch?ng khoán có giá, b?o ??m cho ng??i s? h?u nó ???c quy?n nh?n m?t ph?n thu nh?p c?a công ty d??i h?nh th?c l?i t?c c? phi?u (c? t?c). L?i t?c c? phi?u kh?ng c? ??nh mà ph? thu?c vào k?t qu? ho?t ??ng c?a công ty. V? nguyên t?c, công ty c? ph?n không hoàn l?i v?n cho ch? c? phi?u; c? phi?u b? m?t giá tr? khi công ty b? phá s?n. C? phi?u có nhi?u lo?i c? phi?u th??ng, c? phi?u ?u ?ói, c? phi?u ghi danh (cú ghi t?n ng??i mua), c? phi?u vô danh (không ghi tên ng??i mua). 

C? phi?u ???c mua bán trên th? tr??ng theo giá g?i là th? giá c? phi?u. Th? giá c? phi?u luôn bi?n ??ng, m?t ph?n do s? bi?n ??ng c?a t? su?t l?i t?c ngân hàng, m?t ph?n v? nh?ng ?ánh giá v? t?nh h?nh ho?t ??ng c?a công ty c? ph?n, v? l?i t?c c? phi?u d? ?oán s? thu ???c. 

Ng??i mua c? phi?u g?i là c? ?ông. V? m?t t? ch?c và qu?n l?, ??i h?i c? ?ông là c? quan t?i cao b?u ra h?i ??ng qu?n tr? và quy?t ??nh ph??ng h??ng kinh doanh cùng nh?ng v?n ?? quan tr?ng khác trong ho?t ??ng c?a công ty. Phi?u bi?u quy?t trong ??i h?i c? ?ông ???c quy ??nh theo s? l??ng c? phi?u, b?i v?y nh?ng nhà t? b?n n?m ???c s? c? phi?u kh?ng ch? có kh? n?ng thao túng m?i ho?t ??ng c?a công ty. 

Ngoài c? phi?u, khi c?n v?n cho ho?t ??ng kinh doanh, công ty c? ph?n c?n ph?t hành tr?i phi?u. Kh?c v?i c? phi?u, tr?i phi?u cho ng??i s? h?u nó có quy?n ???c nh?n m?t kho?n l?i t?c c? ??nh và ???c hoàn tr? v?n sau th?i h?n ghi trên trái phi?u. Ng??i mua trái phi?u không ???c tham gia ??i h?i c? ?ông. 

S? ra ??i và phát tri?n c?a công ty c? ph?n là ngu?n l?i l?n ??i v?i các nhà t? b?n. Nh? nó mà t? b?n ???c t?p trung nhanh chóng và xu?t hi?n nh?ng xí nghi?p kh?ng l? mà không m?t t? b?n riêng l? nào ?? s?c t?o nên. ??ng th?i nó c?n t?o ?i?u ki?n thu?n l?i cho s? di chuy?n t? b?n ??u t?, t?ng tính linh ho?t và c?nh tranh trong n?n kinh t?. 

- T? b?n gi? và th? tr??ng ch?ng khoán. T? b?n gi? là t? b?n t?n t?i d??i h?nh th?c ch?ng kho?n cú gi?, nú mang l?i thu nh?p cho ng??i s? h?u ch?ng khoán ?ó. T? b?n gi? bao g?m hai lo?i ch? y?u c? phi?u do công ty c? ph?n phát hành và trái phi?u do công ty ho?c ngân hàng hay nhà n??c phát hành. T? b?n gi? có các ??c ?i?m có th? mang l?i thu nh?p cho ng??i s? h?u nó; có th? mua bán ???c; b?n thân t? b?n gi? không có giá tr?, s? v?n ??ng c?a nó hoàn toàn tách r?i s? v?n ??ng c?a t? b?n th?t, nó có th? t?ng hay gi?m mà không c?n có s? thay ??i t??ng ???ng c?a t? b?n th?t. 

- Th? tr??ng ch?ng khoán. Ch?ng khoán là các lo?i gi?y t? có giá tr? nh? c? phi?u, trái phi?u, công trái, k? phi?u, tín phi?u, v?n t? c?m c?, các lo?i ch?ng ch? qu? ??u t? v.v. Th? tr??ng ch?ng khoán là lo?i th? tr??ng mua bán các lo?i ch?ng khoán. 

Th? tr??ng ch?ng khoán là lo?i th? tr??ng r?t nh?y v?i các bi?n ??ng kinh t?, chính tr?-xó h?i, là " phong v? bi?u" c?a n?n kinh t?. Gi? c? ch?ng kho?n t?ng bi?u hi?n n?n kinh t? phát tri?n, ng??c l?i bi?u hi?n n?n kinh t? ?ang sa sút, kh?ng ho?ng. 

e. Quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a trong nông nghi?p và ??a tô t? b?n ch? ngh?a 

- S? h?nh thành quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a trong nông nghi?p. Trong nông nghi?p, quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ???c h?nh thành ch? y?u trên hai con ???ng. M?t là, thông qua c?i cách, d?n d?n chuy?n kinh t? ??a ch? phong ki?n sang kinh doanh theo ph??ng th?c t? b?n ch? ngh?a nh? ? ??c, Ý, Nh?t, Nga v.v. Hai là, th?ng qua cách m?ng dân ch? t? s?n, xoá b? kinh t? ??a ch? phong ki?n, phát tri?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a nh? ? Anh, M?, Pháp v.v. ??c ?i?m n?i b?t c?a quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a trong nông nghi?p là ch? ?? ??c quy?n s? h?u ru?ng ??t và ??c quy?n kinh doanh ru?ng ??t. C? hai lo?i ??c quy?n ru?ng ??t nói trên ?ó ng?n c?n t? do c?nh tranh trong n?ng nghi?p. V? quan h? xó h?i ??i v?i ru?ng ??t trong ch? ngh?a t? b?n bao g?m ba giai c?p ??a ch? (??c quy?n s? h?u ru?ng ??t), t? b?n kinh doanh nông nghi?p (??c quy?n kinh doanh ru?ng ??t) và giai c?p công nhân nông nghi?p. 

- B?n ch?t c?a ??a tô t? b?n ch? ngh?a. Nhà t? b?n kinh doanh nông nghi?p ph?i thuê ru?ng ??t c?a ??a ch? và thuê công nhân ?? ti?n hành s?n xu?t. Do ?ó nhà t? b?n ph?i trích m?t ph?n giá tr? th?ng d? do công nhân t?o ra ?? tr? cho ??a ch? d??i h?nh th?c ??a tô. Nh? v?y, ??a tô t? b?n ch? ngh?a là m?t b? ph?n l?i nhu?n si?u ng?ch ngoài l?i nhu?n b?nh qu?n c?a t? b?n ??u t? trong nông nghi?p do công nhân nông nghi?p t?o ra mà nhà t? b?n kinh doanh nông nghi?p ph?i n?p cho ??a ch? v?i t? cách là k? s? h?u ru?ng ??t. 

- C?c h?nh th?c ??a tô t? b?n ch? ngh?a 

+ ??a tô chênh l?ch. Nông nghi?p có m?t s? ??c ?i?m khác v?i công nghi?p, nh? s? l??ng ru?ng ??t b? gi?i h?n; ?? màu m? t? nhiên và v? trí ??a lý c?a ru?ng ??t không gi?ng nhau; các ?i?u ki?n th?i ti?t, khí h?u c?a ??a ph??ng ít bi?n ??ng; nhu c?u hàng hoá nông ph?m ngày càng t?ng. Do ?ó, xó h?i bu?c ph?i canh t?c tr?n ru?ng ??t x?u nh?t (v? ?? màu m? và v? trí ??a lý) n?n gi? c? hàng ho? n?ng ph?m ???c h?nh thành tr?n c? s? ?i?u ki?n s?n xu?t x?u nh?t ch? không ph?i ? ?i?u ki?n trung b?nh nh? trong c?ng nghi?p. V? th?, canh t?c tr?n ??t t?t và trung b?nh s? cú l?i nhu?n si?u ng?ch. Ph?n l?n l?i nhu?n si?u ng?ch s? t?n t?i th??ng xuyên, t??ng ??i ?n ??nh và chuy?n hoá thành ??a tô chênh l?ch. Nh? v?y, ??a tô chênh l?ch là ph?n l?i nhu?n si?u ng?ch ngoài l?i nhu?n b?nh qu?n thu ???c trên ru?ng ??t có ?i?u ki?n s?n xu?t thu?n l?i h?n. Nó là s? chênh l?ch gi?a giá c? s?n xu?t chung ???c quy?t ??nh b?i ?i?u ki?n s?n xu?t trên ru?ng ??t x?u nh?t và giá c? s?n xu?t cá bi?t trên ru?ng ??t t?t và trung b?nh (k? hi?u Rcl). ??a tô chênh l?ch có hai lo?i là ??a tô chênh l?ch I và ??a tô chênh l?ch II. 

a) ??a tô chênh l?ch I là lo?i ??a tô thu ???c trên nh?ng ru?ng ??t có ?i?u ki?n t? nhiên thu?n l?i. Ch?ng h?n, có ?? màu m? t? nhi?n trung b?nh, t?t và cú v? tr? g?n n?i tiêu th? hay g?n ???ng giao thông. 

Ví d? 1, ??a tô chênh l?ch I thu ???c trên nh?ng ru?ng ??t có ?? màu m? t? nhiên trung b?nh và t?t (gi? s? cú P' = 20%). 

?? ??? ??? Giá c? s?n xu?t  

cá bi?t Giá c? s?n xu?t chung ?? 

C?a 1 t? C?a t?ng s?n ph?m C?a 1 t? C?a t?ng s?n ph?m T?t 100 20 6 20 120 30 180 60 Trung b?nh 100 20 5 24 120 30 150 30 X?u 100 20 4 30 120 30 120 0  

Ví d? 2, ??a tô chênh l?ch I thu ???c trên nh?ng ru?ng ??t có v? trí thu?n l?i nh? g?n n?i tiêu th? hay g?n ???ng giao thông. 

??? ??? ??? ?? ????? ????? Giá c? s?n xu?t chung ?? C?a 1 t? C?a t?ng s?n ph?m G?n th? tr??ng 100 20 5 0 120 24 27 135 15 Xa th? tr??ng 100 20 5 15 135 27 27 135 0  

b) ??a tô chênh l?ch II là lo?i ??a tô thu ???c nh? thâm canh n?ng su?t, là k?t qu? c?a t? b?n ??u t? thêm trên cùng ??n v? di?n tích. 

Ví d? 3, C?n chú ? r?ng, n?ng su?t c?a l?n ??u t? thêm ph?i l?n h?n n?ng su?t c?a l?n ??u t? tr?n ru?ng x?u, th? khi ?ó m?i có ???c l?i nhu?n siêu ng?ch. 

?? ??? ??? ??? ????? Giá c? s?n xu?t chung ?? 1t? T?ng s?n l??ng ??? Th? 1 100 20 4 30 30 120 0 Th? 2 100 20 6 20 30 180 60 Th? 3 100 20 8 15 30 240 120  

Trong th?i h?n h?p ??ng, l?i nhu?n siêu ng?ch do ??u t? thâm canh ?em l?i thu?c nhà t? b?n kinh doanh ru?ng ??t. Ch? ??n khi h?t th?i h?n h?p ??ng, ??a ch? m?i t?m c?ch n?ng gi? cho thu? ru?ng ??t, t?c là bi?n l?i nhu?n siêu ng?ch do ??u t? thâm canh ?em l?i (??a tô chênh l?ch II) thành ??a tô chênh l?ch I. T?nh tr?ng này d?n ??n mâu thu?n: nhà t? b?n thuê ??t mu?n kéo dài th?i h?n thuê, c?n ??a ch? l?i mu?n rút ng?n th?i h?n cho thuê. Do ?ó, trong th?i gian thuê ??t, nhà t? b?n t?m m?i c?ch quay v?ng, t?n d?ng, v?t ki?t ?? màu m? ??t ?ai.  

+ ??a tô tuy?t ??i là lo?i ??a tô mà các nhà t? b?n kinh doanh nông nghi?p tuy?t ??i ph?i n?p cho ??a ch?, dù ru?ng ??t ?ó t?t hay x?u, ? g?n hay xa. ??a tô tuy?t ??i là s? l?i nhu?n siêu ng?ch dôi ra ngoài l?i nhu?n b?nh qu?n, h?nh thành n?n b?i ch?nh l?ch gi?a gi? tr? n?ng s?n v?i gi? c? s?n xu?t chung c?a n?ng ph?m. 

Ví d?, Có hai t? b?n trong nông nghi?p và trong công nghi?p ??u là 100, c?u t?o h?u c? trong nông nghi?p là 3/2, c?u t?o h?u c? trong c?ng nghi?p là 4/1. Gi? s? m'=100%, th? gi? tr? s?n ph?m và gi? tr? th?ng d? s?n xu?t ra trong t?ng l?nh v?c s? là: Trong công nghi?p 80c + 20v + 20m = 120; Trong nông nghi?p 60c + 40v + 40m = 140. Giá tr? th?ng d? d?i ra trong n?ng nghi?p so v?i trong c?ng nghi?p là 20. S? ch?nh l?ch này kh?ng b? b?nh qu?n ho? mà chuy?n ho? thành ??a tô tuy?t ??i. 

C? s? c?a ??a tô tuy?t ??i là so c?u t?o h?u c? c?a t? b?n trong nông nghi?p th?p h?n trong c?ng nghi?p. C?n trong nguy?n nh?n t?n t?i ??a tô tuy?t ??i là do ch? ?? ??c quy?n s? h?u ru?ng ??t ?ó ng?n c?n nông nghi?p tham gia c?nh tranh gi?a các ngành ?? h?nh thành l??i nhu?n b?nh qu?n. 

+ ??a tô ??c quy?n là h?nh th?c ??c bi?t c?a ??a tô t? b?n ch? ngh?a. ??a tô ??c quy?n có th? t?n t?i trong nông nghi?p, công nghi?p khai thác và ? các khu ??t trong thành th?. Trong nông nghi?p, ??a tô ??c quy?n có ? các khu ??t có tính ch?t ??c bi?t, cho phép tr?ng các lo?i cây ??c s?n hay s?n xu?t các s?n ph?m ??c bi?t. Trong công nghi?p khai thác, ??a tô ??c quy?n có ? khai thác kim lo?i, khoáng ch?t quý hi?m, ho?c nh?ng khoáng s?n có nhu c?u v??t xa kh? n?ng khai thác chúng. Trong thành th?, ??a tô ??c quy?n có ? các khu ??t có v? trí thu?n l?i cho phép xây d?ng các trung tâm công nghi?p, th??ng m?i, d?ch v?, nhà cho thuê có kh? n?ng thu l?i nhu?n cao. Ngu?n g?c c?a ??a tô ??c quy?n c?ng là l?i nhu?n siêu ng?ch do giá c? ??c quy?n c?a s?n ph?m thu ???c trên ??t ?ai ?y, mà nhà t? b?n ph?i n?p cho ??a ch?.

Câu h?i ôn t?p 

1. Phân tích s? chuy?n hoá c?a ti?n t? thành t? b?n. Theo anh (ch?), ?i?u ki?n g? quy?t ??nh ti?n t? bi?n thành t? b?n, V? sao? 

2. Phân tích hàng hoá s?c lao ??ng và ? ngh?a c?a l? lu?n này ??i v?i lý lu?n giá tr? th?ng d?? 

3. Phân tích quá trinh s?n xu?t giá tr? th?ng d? và nh?ng nh?n xét t? quá tr?nh s?n xu?t ?ó? 

4. C? s? và ? ngh?a c?a vi?c ph?n chia t? b?n thành t? b?n b?t bi?n và t? b?n kh? bi?n? 

5. Phân tích 2 ph??ng pháp s?n xu?t giá tr? th?ng d? trong ch? ngh?a t? b?n. í ngh?a l? lu?n và th?c ti?n c?a vi?c nghi?n c?u v?n ?? này? 

6. So sánh giá tr? th?ng d? v?i l?i nhu?n, t? su?t giá tr? th?ng d? v?i t? su?t l?i nhu?n? 

7. Phân tích th?c ch?t và ??ng c? tích lu? t? b?n. M?i quan h? và s? khác nhau gi?a tích t? và t?p trung t? b?n. Vai tr? c?a t?p trung t? b?n trong s? phát tri?n c?a ch? ngh?a t? b?n? 

8. Phân tích nh?ng nhân t? ?nh h??ng ??n quy mô tích lu? t? b?n. í ngh?a c?a vi?c nghi?n c?u v?n ?? này? 

9. Tr?nh bày kh?i ni?m chi phí s?n xu?t TBCN, l?i nhu?n và t? su?t l?i nhu?n. S? xu?t hi?n các khái ni?m trên ?ó che l?p b?n ch?t và ngu?n g?c c?a ch?ng nh? th? nào? 

10. Ph?n t?ch s? h?nh thành t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n và gi? c? s?n xu?t. í ngh?a l? lu?n và th?c ti?n c?a vi?c nghiên c?u v?n ?? này? 

11. Phân tích nh?ng n?i dung c? b?n v? s? h?nh thành c?ng ty c? ph?n và th? tr??ng ch?ng khoán. í ngh?a th?c ti?n c?a vi?c nghi?n c?u v?n ?? này ? n??c ta hi?n nay? 

12. Phân tích b?n ch?t c?a ??a tô t? b?n ch? ngh?a và các h?nh th?c ??a tô.Ý ngh?a th?c ti?n c?a vi?c nghiên c?u v?n ?? này? 

13. Ph?n t?ch s? h?nh thành ??a tô chênh l?ch. Phân bi?t ??a tô chênh lêch I và ??a tô chênh l?ch II. í ngh?a c?a vi?c nghi?n c?u ??a tô chêng l?ch II?

CH??NG 6. CH? NGH?A T? B?N ??C QUY?N  

VÀ CH? NGH?A T? B?N ??C QUY?N NHÀ N??C

I. CH? NGH?A T? B?N ??C QUY?N 

1. S? chuy?n bi?n t? ch? ngh?a t? b?n c?nh tranh t? do sang ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n 

a. Nguy?n nh?n h?nh thành ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n 

Nghiên c?u ch? ngh?a t? b?n t? do c?nh tranh, C.Mác và Ph.?ngghen ?ó d? b?o r?ng, t? do c?nh tranh sinh ra t?ch t? và t?p trung s?n xu?t; t?ch t? và t?p trung s?n xu?t ph?t tri?n ??n m?t m?c ?? nào ?ó s? d?n ??n ??c quy?n. V?n d?ng sáng t?o nh?ng nguyên l? c?a ch? ngh?a M?c vào ?i?u ki?n l?ch s? m?i c?a th? gi?i, V.I. Lênin ?ó ch?ng minh r?ng ch? ngh?a t? b?n ?ó chuy?n sang ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n, ??ng th?i ông nêu ra nh?ng (n?m) ??c ?i?m kinh t? c? b?n c?a ch? ngh?a ?ó. 

Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n xu?t hi?n vào cu?i th? k? XIX ??u th? k? XX do nh?ng nguyên nhân  

1) S? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t d??i tác ??ng c?a ti?n b? khoa h?c k? thu?t ??y nhanh quá tr?nh t?ch t? và t?p trung s?n xu?t, h?nh thành c?c x? nghi?p cú quy m? l?n 

2) Vào 30 n?m cu?i c?a th? k? XIX, nh?ng thành t?u khoa h?c k? thu?t m?i xu?t hi?n nh? l? luy?n kim m?i Bets?me, Máctanh, Tômát v.v ?ó t?o ra s?n l??ng l?n gang thép v?i ch?t l??ng cao; phát hi?n ra hoá ch?t m?i nh? axit sunphuaric, thu?c nhu?m v.v; ??ng c? ?iezen, máy phát ?i?n, máy ti?n, máy phay v.v ra ??i; phát tri?n nh?ng ph??ng ti?n v?n t?i m?i nh? xe h?i, tàu thu?, xe ?i?n, máy bay v.v và ??c bi?t là ???ng s?t. Nh?ng thành t?u khoa h?c k? thu?t này, m?t m?t làm xu?t hi?n nh?ng ngành s?n xu?t m?i ??i h?i x? nghi?p ph?i cú quy m? l?n; m?t kh?c, nú d?n ??n t?ng n?ng su?t lao ??ng, t?ng kh? n?ng tích lu? t? b?n, thúc ??y phát tri?n s?n xu?t l?n 

3) Trong ?i?u ki?n phát tri?n c?a khoa h?c k? thu?t, s? tác ??ng c?a các quy lu?t kinh t? c?a ch? ngh?a t? b?n nh? quy lu?t giá tr? th?ng d?, quy lu?t tích lu? v.v ngày càng m?nh m?, làm bi?n ??i c? c?u kinh t? c?a xó h?i t? b?n theo h??ng t?p trung s?n xu?t quy mô l?n 

4) C?nh tranh kh?c li?t bu?c các nhà t? b?n ph?i tích c?c c?i ti?n k? thu?t, t?ng quy mô tích lu? ?? th?ng th? trong c?nh tranh. ??ng th?i, c?nh tranh gay g?t làm cho các nhà t? b?n v?a và nh? b? phá s?n, c?n c?c nhà t? b?n l?n phát tài, làm giàu v?i s? t? b?n t?p trung và quy mô xí nghi?p ngày càng to l?n 

5) Cu?c kh?ng ho?ng kinh t? n?m 1873 trong toàn b? th? gi?i t? b?n ch? ngh?a làm phá s?n hàng lo?t xí nghi?p v?a và nh?, thúc ??y nhanh chóng quá tr?nh t?ch t? và t?p trung t? b?n 

6) S? phát tri?n c?a h? th?ng tín d?ng t? b?n ch? ngh?a tr? thành ??n b?y m?nh m? th?c ??y t?p trung s?n xu?t, nh?t là vi?c h?nh thành c?c c?ng ty c? ph?n, t?o ti?n ?? cho s? ra ??i c?a các t? ch?c ??c quy?n. 

T? nh?ng nguyên nhân trên, V.I.Lênin kh?ng ??nh "t? do c?nh tranh ?? ra t?p trung s?n xu?t và s? t?p trung s?n xu?t này, khi phát tri?n t?i m?t m?c ?? nh?t ??nh, l?i d?n t?i ??c quy?n". 

b. B?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n 

Ch? ngh?a t? b?n c?nh tranh t? do phát tri?n ??n ?? nh?t ??nh th? xu?t hi?n c?c t? ch?c ??c quy?n. Lúc ??u t? b?n ??c quy?n ch? có trong m?t s? ngành, m?t s? l?nh v?c c?a n?n kinh t?. H?n n?a, s?c m?nh kinh t? c?a các t? ch?c ??c quy?n c?ng ch?a th?t l?n. Tuy nhiên, sau này, s?c m?nh c?a các t? ch?c ??c quy?n ?ó ???c nhân lên nhanh chóng và t?ng b??c chi?m ??a v? chi ph?i trong toàn b? n?n kinh t?. Ch? ngh?a t? b?n b??c sang giai ?o?n phát tri?n m?i- ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n. 

Xét v? b?n ch?t, ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n là m?t n?c thang phát tri?n m?i c?a ch? ngh?a t? b?n. Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n là ch? ngh?a t? b?n trong ?ó ? h?u h?t các ngành, các l?nh v?c c?a n?n kinh t? t?n t?i các t? ch?c t? b?n ??c quy?n và chúng chi ph?i s? phát tri?n c?a toàn b? n?n kinh t?. N?u trong th?i k? ch? ngh?a t? b?n c?nh tranh t? do, s? phân hoá gi?a các nhà t? b?n ch?a th?c s? sâu s?c nên quy lu?t th?ng tr? c?a th?i k? này là quy lu?t l?i nhu?n b?nh qu?n, c?n trong ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n, quy lu?t th?ng tr? là quy lu?t l?i nhu?n ??c quy?n. 

S? ra ??i c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n v?n không làm thay ??i ???c b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n. B?n thân quy lu?t l?i nhu?n ??c quy?n c?ng ch? là m?t h?nh th?i bi?n t??ng c?a quy lu?t giá tr? th?ng d?. 

2. Nh?ng ??c ?i?m kinh t? c? b?n c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n 

a. T?p trung s?n xu?t và các t? ch?c ??c quy?n 

Tích t? và t?p trung s?n xu?t cao d?n ??n h?nh thành c?c t? ch?c ??c quy?n là ??c ?i?m kinh t? c? b?n c?a ch? ngh?a ?? qu?c. T? ch?c ??c quy?n là t? ch?c liên minh gi?a các nhà t? b?n l?n ?? t?p trung vào trong tay ph?n l?n vi?c s?n xu?t và tiêu th? m?t s? lo?i hàng hoá nào ?ó nh?m m?c ?ích thu ???c l?i nhu?n ??c quy?n cao. Khi m?i b?t ??u quá tr?nh ??c quy?n hoá, các liên minh ??c quy?n h?nh thành theo li?n k?t ngang, ngh?a là m?i ch? liên k?t nh?ng doanh nghi?p trong cùng m?t ngành, nh?ng v? sau theo m?i liên h? dây chuy?n, các t? ch?c ??c quy?n ?ó ph?t tri?n theo li?n k?t d?c, m? r?ng ra nhi?u ngành kh?c nhau. Nh?ng h?nh th?c ??c quy?n c? b?n là cácten, xanh?ica, t?r?t, côngxoócxiom, côngg?lômêrat. 

C?cten là h?nh th?c t? ch?c ??c quy?n gi?a các nhà t? b?n k? hi?p ngh? tho? thu?n v?i nhau v? gi? c?, quy m? s?n l??ng, th? tr??ng tiêu th?, k? h?n thanh toán v.v. Các nhà t? b?n tham gia cácten v?n ??c l?p v? s?n xu?t và l?u thông. H? ch? cam k?t làm ?úng hi?p ngh?. V? v?y, c?cten là li?n minh ??c quy?n không v?ng ch?c. Trong nhi?u tr??ng h?p, nh?ng thành viên th?y ? vào v? trí b?t l?i ?ó r?t ra kh?i c?cten, làm cho c?cten th??ng tan v? tr??c k? h?n. 

Xanh?ica là h?nh th?c t? ch?c ??c quy?n cao h?n, ?n ??nh h?n cácten. Các xí nghi?p tham gia xanh?ica v?n gi? ??c l?p v? s?n xu?t, ch? ph? thu?c v? l?u thông: m?i vi?c mua- bán do m?t ban qu?n tr? chung c?a xanh?ica ??m nh?n. M?c ?ích c?a xanh?ica là th?ng nh?t ??u m?i mua và bán ?? mua nguyên li?u v?i giá r?, bán hàng hoá v?i giá ??t nh?m thu l?i nhu?n ??c quy?n cao. 

T?r?t là m?t h?nh th?c ??c quy?n cao h?n cácten và xanh?ica, nh?m th?ng nh?t c? vi?c s?n xu?t, tiêu th?, tài v? ??u do m?t ban qu?n tr? qu?n lý. C?c nhà t? b?n tham gia t?r?t tr? thành nh?ng c? ?ông thu l?i nhu?n theo s? l??ng c? ph?n. 

C?ngxoúcxiom là h?nh th?c t? ch?c ??c quy?n có tr?nh ?? và quy mô l?n h?n các h?nh th?c ??c quy?n trên. Tham gia côngxoócxiom không ch? có các nhà ??u t? t? b?n l?n mà c?n cú c? c?c xanh?ica, t?r?t, thu?c các ngành khác nhau nh?ng liên quan v?i nhau v? kinh t?, k? thu?t. V?i ki?u liên k?t d?c nh? v?y, m?t côngxoóc xiom có th? có hàng tr?m xí nghi?p liên k?t trên c? s? hoàn toàn ph? thu?c v? tài chính vào m?t nhóm t? b?n k?ch sù. 

T? gi?a th? k? XX phát tri?n m?t ki?u liên k?t m?i- liên k?t ?a ngành- h?nh thành nh?ng c?ngl?m?rat hay cons?n kh?ng l? thâu tóm nhi?u công ty, xí nghi?p thu?c nh?ng ngành công nghi?p r?t khác nhau, ??ng th?i bao g?m c? v?n t?i, th??ng m?i, ngân hàng và các d?ch v? khác v.v 

Nh? n?m ???c ??a v? th?ng tr? trong l?nh v?c s?n xu?t và l?u thông, các t? ch?c ??c quy?n có kh? n?ng ??nh ra giá c? ??c quy?n. Giá c? ??c quy?n là giá c? hàng hoá có s? chênh l?ch r?t l?n so v?i giá c? s?n xu?t. H? ??nh ra giá c? ??c quy?n cao h?n giá c? s?n xu?t ??i v?i nh?ng hàng hoá mà h? bán ra và giá c? ??c quy?n th?p h?n giá c? s?n xu?t ??i v?i nh?ng hàng hoá mà h? mua, tr??c h?t là nguyên li?u. Qua ?ó, h? thu ???c l?i nhu?n ??c quy?n. Tuy nhiên, giá c? ??c quy?n không th? tiêu ???c tác ??ng c?a quy lu?t giá tr? và quy lu?t giá tr? th?ng d?. V? x?t toàn b? xó h?i th? t?ng gi? c? v?n b?ng t?ng s? gi? tr? và t?ng l?i nhu?n v?n b?ng t?ng gi? tr? th?ng d? trong các n??c t? b?n ch? ngh?a. Nh?ng th? mà các t? ch?c ??c quy?n k?ch xù thu ???c c?ng là nh?ng th? mà các t?ng l?p t? s?n v?a và nh?, nhân dân lao ??ng ? các n??c t? b?n ch? ngh?a và nhân dân ? các n??c thu?c ??a và ph? thu?c m?t ?i. 

b. T? b?n tài chính và ??u s? tài chính 

C?ng v?i qu? tr?nh t?ch t? và t?p trung s?n xu?t, trong c?ng nghi?p c?ng di?n ra qu? tr?nh t?ch t?, t?p trung t? b?n trong ngân hàng, d?n ??n h?nh thành c?c t? ch?c ??c quy?n trong ngân hàng. Quy lu?t tích t?, t?p trung t? b?n trong ngân hàng c?ng gi?ng nh? trong công nghi?p, do quá tr?nh c?nh tranh c?c ng?n hàng v?a và nh? b? thôn tính, d?n ??n h?nh thành nh?ng ng?n hàng l?n. Khi s?n xu?t trong ngành c?ng nghi?p t?ch t? ? m?c ?? cao, th? c?c ng?n hàng nh? kh?ng ?? ti?m l?c và uy tín ph?c v? cho công vi?c kinh doanh c?a các xí nghi?p công nghi?p l?n. Các t? ch?c ??c quy?n này t?m ??n các ngân hàng l?n h?n thích h?p v?i các ?i?u ki?n tài chính và tín d?ng c?a m?nh. Trong ?i?u ki?n ?ó, các ngân hàng nh? ph?i t? sáp nh?p vào các ngân hàng m?nh h?n ho?c ph?i ch?m d?t s? t?n t?i c?a m?nh tr??c quy lu?t kh?c li?t c?a c?nh tranh. Qu? tr?nh này ?ó th?c ??y các t? ch?c ??c quy?n ngân hàng ra ??i. 

S? xu?t hi?n, phát tri?n c?a các ??c quy?n trong ngân hàng ?ó làm thay ??i quan h? gi?a t? b?n ngân hàng và t? b?n công nghi?p, làm cho ngân hàng b?t ??u có vai tr? m?i. Ng?n hàng t? ch? ch? là k? trung gian trong vi?c thanh toán và tín d?ng, nay ?ó n?m ???c h?u h?t t? b?n ti?n t? c?a xó h?i n?n cú quy?n l?c v?n n?ng, kh?ng ch? m?i ho?t ??ng c?a n?n kinh t? xó h?i t? b?n. D?a trên ??a v? ng??i ch? cho vay, ??c quy?n ngân hàng c? ??i di?n c?a m?nh vào c?c c? quan qu?n l? c?a ??c quy?n công nghi?p ?? theo d?i vi?c s? d?ng ti?n vay, ho?c c?c t? ch?c ??c quy?n ngân hàng c?n tr?c ti?p ??u t? vào công nghi?p. Tr??c s? kh?ng ch? và chi ph?i ngày càng xi?t ch?t c?a ngân hàng, m?t quá tr?nh x?m nh?p t??ng ?ng tr? l?i c?a các ??c quy?n công nghi?p vào ngân hàng c?ng di?n ra. Các t? ch?c ??c quy?n công nghi?p c?ng tham gia vào công vi?c c?a ngân hàng b?ng cách mua c? ph?n c?a ngân hàng l?n ?? chi ph?i ho?t ??ng c?a ngân hàng, ho?c l?p ngân hàng riêng ph?c v? cho m?nh. Qu? tr?nh ??c quy?n hoá trong công nghi?p và trong ngân hàng xo?n xu?t v?i nhau và th?c ??y l?n nhau làm n?y sinh m?t th? t? b?n m?i, g?i là t? b?n tài chính. T? b?n tài chính là s? thâm nh?p và dung h?p vào nhau gi?a t? b?n ??c quy?n ngân hàng và t? b?n ??c quy?n trong công nghi?p. 

S? phát tri?n c?a t? b?n tài chính d?n ??n s? h?nh thành m?t nhúm nh? ??c quy?n chi ph?i toàn b? ??i s?ng kinh t? và chính tr? c?a toàn xó h?i t? b?n g?i là b?n ??u s? tài chính. Nh?ng ng??i ??ng ??u tài chính thi?t l?p s? th?ng tr? c?a m?nh th?ng qua ch? ?? tham d?. Th?c ch?t c?a ch? ?? tham d? là m?t nhà tài chính l?n, ho?c m?t t?p ?oàn tài chính nh? có s? c? phi?u kh?ng ch? mà n?m ???c m?t công ty l?n nh?t v?i t? cách là công ty g?c (hay là "công ty m?"); công ty này l?i mua ???c c? phi?u kh?ng ch?, th?ng tr? ???c công ty khác, g?i là "công ty con"; "công ty con" ??n l??t nó l?i chi ph?i các "công ty cháu" c?ng b?ng cách nh? th?. Nh? có ch? ?? tham d? và ph??ng pháp t? ch?c t?p ?oàn theo ki?u móc xích nh? v?y, b?ng m?t l??ng t? b?n ??u t? nh?, các nhà t? b?n ??c quy?n tài chính có th? kh?ng ch? và ?i?u ti?t ???c m?t l??ng t? b?n l?n g?p nhi?u l?n. Ngoài "ch? ?? tham d?", b?n ??u s? tài chính c?n s? d?ng nh?ng th? ?o?n nh? l?p công ty m?i, phát hành trái khoán, kinh doanh công trái, ??u c? ch?ng khoán ? s? giao d?ch, ??u c? ru?ng ??t v.v ?? thu ???c l?i nhu?n ??c quy?n cao. 

Th?ng tr? v? kinh t? là c? s? ?? b?n ??u s? tài chính th?ng tr? v? chính tr? và các m?t khác. V? m?t chính tr? b?n ??u s? tài chính chi ph?i m?i ho?t ??ng c?a các c? quan nhà n??c, bi?n nhà n??c t? s?n thành công c? ph?c v? l?i ích cho chúng. S? th?ng tr? c?a b?n tài phi?t ?ó làm n?y sinh ch? ngh?a ph?t x?t, ch? ngh?a qu?n phi?t và nhi?u th? ch? ngh?a ph?n ??ng khác, cùng ch?y ?ua v? trang gây chi?n tranh xâm l??c ?? áp b?c, bóc l?t các n??c ?ang phát tri?n và ch?m phát tri?n. 

c. Xu?t kh?u t? b?n 

V.I.Lênin ch? ra r?ng, xu?t kh?u hàng hoá là ??c ?i?m c?a giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n t? do c?nh tranh, c?n xu?t kh?u t? b?n là ??c ?i?m c?a giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n. Xu?t kh?u hàng hoá là mang hàng hoá ra n??c ngoài ?? th?c hi?n giá tr? và giá tr? th?ng d?, c?n xu?t kh?u t? b?n là xu?t kh?u giá tr? ra n??c ngoài (??u t? t? b?n ra n??c ngoài) nh?m m?c ?ích chi?m ?o?t giá tr? th?ng d? ? các n??c nh?p kh?u t? b?n ?ó. 

Vào cu?i th? k? XIX ??u th? k? XX, xu?t kh?u t? b?n tr? thành t?t y?u do nh?ng nguyên ngân  

1) M?t s? ít n??c phát tri?n ?ó t?ch lu? ???c m?t kh?i l??ng t? b?n l?n và có m?t s? "t? b?n th?a" t??ng ??i c?n t?m n?i ??u t? có nhi?u l?i nhu?n h?n so v?i ??u t? ? trong n??c 

2) Nhi?u n??c l?c h?u v? kinh t? b? lôi cu?n vào s? giao l?u kinh t? th? gi?i nh?ng l?i r?t thi?u t? b?n, giá ru?ng ??t t??ng ??i h?, ti?n l??ng th?p, nguyên li?u r?, nên t? su?t l?i nhu?n cao, r?t h?p d?n ??u t? t? b?n. 

Xu?t kh?u t? b?n ???c th?c hi?n d??i hai h?nh th?c ch? y?u là ??u t? tr?c ti?p và ??u t? gián ti?p. a) ??u t? tr?c ti?p là h?nh th?c xu?t kh?u t? b?n ?? xây d?ng nh?ng xí nghi?p m?i ho?c mua l?i nh?ng xí nghi?p ?ang ho?t ??ng ? n??c nh?n ??u t?, bi?n nó thành m?t chi nhánh c?a công ty m? ? chính qu?c. Các xí nghi?p m?i h?nh thành th??ng t?n t?i d??i d?ng h?n h?p song ph??ng ho?c ?a ph??ng, nh?ng c?ng có nh?ng xí nghi?p toàn b? v?n c?a công ty n??c ngoài. b) ??u t? gián ti?p là h?nh th?c xu?t kh?u t? b?n d??i d?ng cho vay thu lói. ?ó là h?nh th?c xu?t kh?u t? b?n cho vay. 

Vi?c xu?t kh?u t? b?n là s? m? r?ng quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ra n??c ngoài, là công c? ch? y?u ?? bành tr??ng s? th?ng tr? c?a t? b?n tài chính ra toàn th? gi?i. Tuy nhiên, vi?c xu?t kh?u t? b?n, v? khách quan có nh?ng tác ??ng tích c?c ??n n?n kinh t? các n??c nh?p kh?u, nh? thúc ??y quá tr?nh chuy?n kinh t? t? cung t? c?p thành kinh t? hàng ho?, th?c ??y s? chuy?n bi?n t? c? c?u kinh t? thu?n nông thành c? c?u kinh t? nông-công nghi?p, m?c dù c? c?u này c?n qu? qu?t, l? thu?c vào kinh t? c?a ch?nh qu?c. 

d. S? phân chia th? gi?i v? kinh t? gi?a các t? ch?c ??c quy?n 

Qu? tr?nh t?ch t? và t?p trung t? b?n phát tri?n, vi?c xu?t kh?u t? b?n t?ng lên c? v? quy mô và ph?m vi t?t y?u d?n t?i s? phân chia th? gi?i v? m?t kinh t? gi?a các t?p ?oàn t? b?n ??c quy?n và h?nh thành c?c t? ch?c ??c quy?n qu?c t?. Th?c ch?t s? phân chia th? gi?i v? kinh t? là s? phân chia th? tr??ng tiêu th? hàng hoá và ??u t?. D??i ch? ngh?a t? b?n, th? tr??ng trong n??c luôn luôn g?n v?i th? tr??ng ngoài n??c. Tr??c ch? ngh?a t? b?n ?ó t?n t?i m?u d?ch qu?c t?. Nh?ng trong th?i ??i t? b?n ??c quy?n, v?n ?? th?c hi?n ngày càng tr? nên ??c bi?t gay g?t. Do ?ó nhu c?u v? th? tr??ng ngoài n??c t?ng lên r?t l?n. Trong ?i?u ki?n này, các ??c quy?n không ??n thu?n c?n th? tr??ng tiêu th? mà c?n th? tr??ng có s? ??m b?o, ?n ??nh th??ng xuyên, ng?n ???c m?i ??i th? c?nh tranh. Ngoài ra, vi?c ??c quy?n hoá t?ng c??ng, vi?c m? r?ng không ng?ng quy mô s?n xu?t c?a các ??c quy?n ??i h?i t?ng t??ng ??i l??ng nguyên li?u mà ngu?n cung c?p ch? y?u l?i ? ngoài nh?ng n??c t? b?n ch? ngh?a phát tri?n- n?i các ??c quy?n sinh ra và ho?t ??ng. Vi?c ki?m soát các ngu?n nguyên li?u mà ??c quy?n kh?ng l? ngày càng quan tâm không th? th?c hi?n b?ng vi?c trao ??i hàng hoá thông th??ng mà b?ng xu?t kh?u t? b?n, ??c bi?t là d??i h?nh th?c xu?t kh?u t? b?n s?n xu?t. 

Do ?ó, trong th?i ??i t? b?n ??c quy?n, cu?c ??u tranh gay g?t giành th? tr??ng tiêu th? và ngu?n nguyên li?u c?ng nh? l?nh v?c ??u t? t? b?n ? n??c ngoài ngày càng m? r?ng. S? ??ng ?? trên tr??ng qu?c t? gi?a các ??c quy?n dân t?c có s?c m?nh kinh t? to l?n và ???c s? ?ng h? c?a nhà n??c "c?a m?nh", cu?c ??u tranh ác li?t gi?a chúng s? di?n ra và t?t y?u n?y sinh nguy?n v?ng tho? hi?p, k? k?t các hi?p ??nh ?? c?ng c? ??a v? ??c quy?n trong nh?ng l?nh v?c ho?c nh?ng th? tr??ng nh?t ??nh. Các hi?p ??nh v? phân chia th? tr??ng th? gi?i th??ng ???c th?c hi?n d??i h?nh th?c hi?p ??nh Cácten và d?n t?i vi?c xu?t hi?n các ??c quy?n qu?c t? hay là các liên minh qu?c t? gi?a các nhà t? b?n. ?ó là k?t qu? c?a quá tr?nh t?ch t? s?n xu?t theo chi?u s?u và theo chi?u r?ng. Ban ??u, quá tr?nh t?ch t? s?n xu?t và h?nh thành ??c quy?n dân t?c di?n ra trong ph?m vi t?ng n??c. Sau ?ó trên c? s? ph?t tri?n c?a qu? tr?nh t?ch t?, c?c ??c quy?n l?n l??t v??t kh?i biên gi?i qu?c gia. S? tho? hi?p và c?nh tranh gi?a các ??c quy?n qu?c gia c?a các n??c t? b?n khác nhau ?ó d?n ??n s? h?nh thành c?c ??c quy?n qu?c t? và s? phân chia v? kinh t? gi?a chúng. Nh? v?y, s? phân chia th? gi?i v? kinh t? (hay là s? phân chia th? tr??ng th? gi?i) là ??c ?i?m c? b?n c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n. S? phân chia này tr? thành t?t y?u trong giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n và di?n ra trong các t? ch?c ??c quy?n t? nhân. K?t qu? là d?n t?i s? h?nh thành c?c t? ch?c ??c quy?n qu?c t? d??i các h?nh th?c c?cten, xanh?ica, t?r?t. S? phân chia này là s? phân chia tr?c ti?p, có quan h? g?n bó v?i xu?t kh?u t? b?n. ?i?u ?ó ?ó ???c V.I.Lênin phân tích sâu s?c và cho ??n nay v?n c?n gi? tr? khoa h?c. 

e. S? ph?n chia th? gi?i v? lónh th? gi?a c?c c??ng qu?c ?? qu?c 

S? phân chia th? gi?i v? kinh t? ???c c?ng c? và t?ng c??ng b?ng vi?c phân chia th? gi?i v? lónh th?. C?c c??ng qu?c ra s?c xâm chi?m các n??c ch?m phát tri?n ?? làm thu?c ??a nh?m giành th? tr??ng tiêu th? hàng hoá, ngu?n nguyên li?u, n?i ??u t? t? b?n có l?i và c?n c? quân s?. T? sau n?m 1880, nh?ng cu?c xâm chi?m thu?c ??a b?t ??u phát tri?n m?nh. ??n cu?i th? k? XIX, ??u th? k? XX, các n??c ?? qu?c ?ó hoàn thành vi?c ph?n chia lónh th? th? gi?i. Song, s? ph?n chia ?ó r?t không ??u nên t?t y?u d?n ??n cu?c ??u tranh ??i chia l?i th? gi?i ?ó chia xong. ?ó là nguyên nhân chính d?n ??n các cu?c Chi?n tranh Th? gi?i l?n th? nh?t và l?n th? hai trong n?a ??u th? k? XX. B?n ch?t c?a s? ph?n chia lónh th? th? gi?i (hay c?n g?i là s? ph?n chia ch?nh tr?) là th?c hi?n ch? ngh?a th?c d?n, h?nh thành h? th?ng thu?c ??a. Ngoài ra, c?n cú h?nh th?c mà V.I.LL?nin g?i là h?nh th?c qu? ??. ?ó là t?o ra s? ph? thu?c v? tài chính v.v; ví d?, Achentina không ph?i thu?c ??a v?i ngh?a ??y ?? c?a Anh nh?ng là thu?c ??a tài chính c?a qu?c gia này.  

V? v?n ?? này, V.I.Lênin vi?t "Khi nói ??n chính sách th?c dân trong th?i ??i ch? ngh?a ?? qu?c t? b?n, th? c?n ch? ý r?ng t? b?n tài chính và chính sách qu?c t? thích ?ng v?i nó (...) ?ó t?o n?n hàng lo?t h?nh th?c l? thu?c cú t?nh ch?t qu? ?? c?a các n??c. Tiêu bi?u cho th?i ??i ?ó, không nh?ng ch? có hai lo?i n??c ch? y?u: nh?ng n??c chi?m thu?c ??a và nh?ng thu?c ??a, mà c?n cú nhi?u n??c ph? thu?c v?i nh?ng h?nh th?c kh?c nhau, nh?ng n??c nào trên h?nh th?c th? ???c ??c l?p v? chính tr?, nh?ng th?c t? l?i m?c vào cái l??i ph? thu?c v? tài chính và ngo?i giao". 

T? nh?ng n?m 50 c?a th? k? XX tr? ?i, phong trào gi?i phóng dân t?c phát tri?n m?nh m? ?ó làm s?p ?? và tan ró h? th?ng thu?c ??a ki?u c?, nh?ng ?i?u ?ó không có ngh?a là ch? ngh?a th?c dân ?ó b? th? ti?u. Tr?i l?i, c?c c??ng qu?c ?? qu?c chuy?n sang thi hành chính sách th?c dân m?i, mà n?i dung ch? y?u c?a nó là dùng vi?n tr? kinh t?, k? thu?t, quân s? ?? duy tr? s? l? thu?c c?a c?c n??c ?ang phát tri?n vào các n??c ?? qu?c. 

N?m ??c ?i?m kinh t? c? b?n c?a ch? ngh?a ?? qu?c có liên quan ch?t ch? v?i nhau, nói lên b?n ch?t c?a ch? ngh?a ?? qu?c v? m?t kinh t? là s? th?ng tr? c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n, v? m?t chính tr? là hi?u chi?n, xâm l??c. 

3. S? ho?t ??ng c?a quy lu?t giá tr? và quy lu?t giá tr? th?ng d? trong giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n  

Các t? ch?c ??c quy?n h?nh thành do ch?nh s? v?n ??ng n?i t?i c?a ch? ngh?a t? b?n sinh ra. ??c quy?n là bi?u hi?n m?i, mang nh?ng quan h? m?i nh?ng nó không v??t ra kh?i các quy lu?t c?a ch? ngh?a t? b?n, mà ch? là s? ti?p t?c m? r?ng, phát tri?n nh?ng xu th? sâu s?c nh?t c?a ch? ngh?a t? b?n và c?a n?n s?n xu?t hàng hoá nói chung, làm cho các quy lu?t kinh t? c?a n?n s?n xu?t hàng hoá và c?a ch? ngh?a t? b?n có nh?ng bi?u hi?n m?i. 

a. S? ho?t ??ng c?a quy lu?t giá tr? 

Do chi?m ???c v? trí ??c quy?n nên các t? ch?c ??c quy?n ?ó ?p ??t giá c? ??c quy?n; giá c? ??c quy?n th?p khi mua, giá c? ??c quy?n cao khi bán. Tuy nhiên, ?i?u ?ó không có ngh?a là trong giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a quy lu?t giá tr? không c?n ho?t ??ng. V? th?c ch?t, giá c? ??c quy?n v?n không thoát ly và không ph? ??nh c? s? c?a nó là giá tr?. Các t? ch?c ??c quy?n thi hành chính sách giá c? ??c quy?n ch?ng qua là nh?m chi?m ?o?t m?t ph?n giá tr? và giá tr? th?ng d? c?a nh?ng ng??i khác. N?u xem xét trong toàn b? h? th?ng kinh t? t? b?n th? t?ng s? gi? c? v?n b?ng t?ng s? gi? tr?. Nh? v?y, n?u nh? trong giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n t? do c?nh trnah quy lu?t giá tr? bi?u hi?n thành quy lu?t giá c? s?n xu?t, th? trong giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a quy lu?t giá tr? bi?u hi?n thành quy lu?t giá c? ??c quy?n. 

b. S? ho?t ??ng c?a quy lu?t giá tr? th?ng d?  

Trong giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n t? do c?nh tranh, quy lu?t giá tr? th?ng d? bi?u hi?n thành quy lu?t t? su?t l?i nhu?n b?nh qu?n. B??c sang giai ?o?n ch? ngh?a ?? qu?c, các t? ch?c ??c quy?n thao túng n?n kinh t? b?ng giá c? ??c quy?n và thu ???c l?i nhu?n ??c quy?n cao. Do ?ó quy lu?t l?i nhu?n ??c quy?n cao ch? là h?nh th?c bi?u hi?n c?a quy lu?t gi? tr? th?ng d? trong giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a. 

Ngu?n g?c c?a l?i nhu?n ??c quy?n cao là lao ??ng không công c?a công nhân ? các xí nghi?p ??c quy?n; m?t ph?n lao ??ng không công c?a công nhân ? các xí nghi?p không ??c quy?n; m?t ph?n giá tr? th?ng d? c?a các nhà t? b?n v?a và nh? b? m?t ?i do thua thi?t trong cu?c c?nh tranh; lao ??ng th?ng d? và ?ôi khi c? m?t ph?n lao ??ng t?t y?u c?a nh?ng ng??i s?n xu?t nh?, nhân dân lao ??ng ? các n??c t? b?n và các n??c thu?c ??a, ph? thu?c. 

Nh? v?y, s? bi?u hi?n c?a quy lu?t giá tr? th?ng d? trong giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a thành quy lu?t l?i nhu?n ??c quy?n cao ch? là s? ph?n ánh quan h? thông tr? và bóc l?t t? b?n ??c quy?n trong t?t c? c?c ngành kinh t? c?a xó h?i t? b?n và trên toàn th? gi?i. 

II. CH? NGH?A T? B?N ??C QUY?N NHÀ N??C 

1. Nguy?n nh?n h?nh thành và b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c 

a. Nguy?n nh?n h?nh thành c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c 

Vào ??u th? k? XX, V.I.Lênin ?ó ch? r? ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n chuy?n thành ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c là khuynh h??ng t?t y?u. Nh?ng ch? ??n nh?ng n?m 50 c?a th? ky XX, ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c m?i tr? thành hi?n th?c r? ràng và là m?t ??c tr?ng c? b?n c?a ch? ngh?a t? b?n hi?n ??i. 

Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c ra ??i do nh?ng nguyên nhân ch? y?u sau 

1) Tích t? và t?p trung t? b?n càng l?n th? t?ch t? và t?p trung s?n xu?t càng cao, do ?ó ?? ra nh?ng c? c?u kinh t? l?n ??i h?i s? ?i?u ti?t xó h?i ??i v?i s?n xu?t và phân ph?i, m?t s? lên k? ho?ch hoá t?p trung t? m?t trung tâm. Nói cách khác, s? phát tri?n h?n n?a c?a tr?nh ?? xó h?i ho? l?c l??ng s?n xu?t ?ó d?n ??n yêu c?u khách quan là nhà n??c ph?i ??i bi?u cho toàn b? xó h?i qu?n l? n?n s?n xu?t. L?c l??ng s?n xu?t xó h?i ngày càng cao càng m?u thu?n gay g?t v?i h?nh th?c chi?m h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a, do ?ó t?t y?u ??i h?i m?t h?nh th?c m?i c?a quan h? s?n xu?t ?? l?c l??ng s?n xu?t có th? ti?p t?c phát tri?n trong ?i?u ki?n c?n s? th?ng tr? c?a ch? ngh?a t? b?n. H?nh th?c m?i ?ó là ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c. 

2) S? phát tri?n c?a phân công lao ??ng xó h?i ?ó làm xu?t hi?n m?t s? ngành mà c?c t? ch?c ??c quy?n t? b?n t? nhân không th? ho?c không mu?n kinh doanh v? ??u t? l?n, thu h?i v?n ch?m và ít l?i nhu?n, nh?t là các ngành thu?c k?t c?u h? t?ng nh? n?ng l??ng, giao thông v?n t?i, giáo d?c, nghiên c?u khoa h?c c? b?n...Nhà n??c t? s?n trong khi ??m nhi?m kinh doanh các ngành ?ó, t?o ?i?u ki?n cho các t? ch?c ??c quy?n t? nhân kinh doanh các ngành khác có l?i h?n. 

3) S? th?ng tr? c?a ??c quy?n ?ó làm s?u s?c th?m s? ??i kháng gi?a giai c?p t? s?n v?i giai c?p vô s?n và nhân dân lao ??ng. Nhà n??c ph?i có nh?ng chính sách ?? xoa d?u nh?ng mâu thu?n ?ó nh? tr? c?p th?t nghi?p, ?i?u ti?t thu nh?p qu?c dân, phát tri?n phúc l?i xó h?i v.v. 

4) Cùng v?i xu h??ng qu?c t? hoá ??i s?ng kinh t?, s? bành tr??ng c?a các liên minh ??c quy?n qu?c t? v?p ph?i nh?ng hàng rào qu?c gia dân t?c và xung ??t l?i ích v?i các ??i th? trên th? tr??ng th? gi?i. T?nh h?nh ?ó ??i h?i ph?i cú s? ?i?u ti?t các quan h? chính tr? và kinh t? qu?c t?, trong ?ó không th? thi?u vai tr? c?a nhà n??c. 

5) Vi?c thi hành ch? ngh?a th?c dân m?i, cu?c ??u tranh v?i ch? ngh?a xó h?i hi?n th?c và t?c ??ng c?a cu?c cách m?ng khoa h?c, công ngh? c?ng ??i h?i s? can thi?p tr?c ti?p c?a nhà n??c vào ??i s?ng kinh t?. 

b. B?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c 

Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c là s? k?t h?p s?c m?nh c?a các t? ch?c ??c quy?n t? nhân v?i s?c m?nh c?a nhà n??c t? s?n thành m?t c? ch? th?ng nh?t nh?m làm giàu cho các t? ch?c ??c quy?n và giúp quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a thích ?ng v?i s? phát tri?n nhanh chóng c?a l?c l??ng s?n xu?t do cu?c cách m?ng khoa h?c, công ngh? t?o ra. 

Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c là n?c thang phát tri?n m?i c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n. Nó là s? th?ng nh?t c?a ba quá tr?nh g?n bú ch?t ch? v?i nhau: t?ng s?c m?nh c?a các t? ch?c ??c quy?n, t?ng vai tr? can thi?p c?a nhà n??c vào kinh t?, k?t h?p s?c m?nh c?a ??c quy?n t? nhân v?i s?c m?nh c?a nhà n??c trong m?t c? ch? th?ng nh?t và b? máy nhà n??c ph? thu?c vào các t? ch?c ??c quy?n. 

V.I.Lênin ch? ra r?ng "B?n ??u s? tài chính dùng m?t m?ng l??i dày ??c nh?ng quan h? l? thu?c ?? bao trùm h?t th?y các thi?t k? kinh t? và chính tr? (...) ?ó là bi?u hi?n r? r?t nh?t c?a s? ??c quy?n ?y". Trong c? c?u c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c, nhà n??c ?ó tr? thành m?t t?p th? t? b?n kh?ng l?. Nó c?ng là ch? s? h?u nh?ng xí nghi?p, c?ng ti?n hành kinh doanh, bóc l?t lao ??ng làm thuê nh? m?t nhà t? b?n thông th??ng. Nh?ng ?i?m khác bi?t là ? ch? ngoài ch?c n?ng m?t nhà t? b?n thông th??ng, nhà n??c c?n cú ch?c n?ng chính tr? và các công c? tr?n áp xó h?i nh? quân ??i, c?nh sát, nhà tù v.v. Ph.?nghen cho r?ng nhà n??c ?ó v?n là nhà n??c c?a các nhà t? b?n, là nhà t? b?n t?p th? l? t??ng và nhà n??c ?y càng chuy?n nhi?u l?c l??ng s?n xu?t thành tài s?n c?a nó bao nhiêu th? nú l?i càng bi?n thành nhà t? b?n t?p th? th?c s? b?y nhiêu. Nh? v?y, ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c là m?t quan h? kinh t?, chính tr?, xó h?i ch? kh?ng ph?i là m?t ch?nh s?ch trong giai ?o?n ??c quy?n c?a ch? ngh?a t? b?n. 

B?t c? nhà n??c nào c?ng có vai tr? kinh t? nh?t ??nh ??i v?i xó h?i mà nú th?ng tr?, song ? m?i ch? ?? xó h?i, vai tr? kinh t? c?a nhà n??c có s? bi?n ??i thích h?p ??i v?i xó h?i ?ó. Các nhà n??c tr??c ch? ngh?a t? b?n ch? y?u can thi?p b?ng b?o l?c và theo l?i c??ng b?c siêu kinh t?. Trong giai ?o?n ch? ngh?a t? b?n t? do c?nh tranh, nhà n??c t? s?n ? bên trên, bên ngoài qu? tr?nh kinh t?, vai tr? c?a nhà n??c ch? d?ng l?i ? vi?c ?i?u ti?t b?ng thu? và pháp lu?t. Ngày nay vai tr? c?a nhà n??c t? s?n ?ó cú s? bi?n ??i, không ch? can thi?p vào n?n s?n xu?t xó h?i b?ng thu?, lu?t ph?p mà c?n cú vai tr? t? ch?c và qu?n l? các xí nghi?p thu?c khu v?c kinh t? nhà n??c, ?i?u ti?t b?ng các bi?n pháp ??n b?y kinh t? vào t?t c? c?c kh?u c?a qu? tr?nh t?i s?n xu?t: s?n xu?t, ph?n ph?i, l?u thông, tiêu dùng. Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c là h?nh th?c v?n ??ng m?i c?a quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a nh?m duy tr? s? t?n t?i c?a ch? ngh?a t? b?n, làm cho ch? ngh?a t? b?n thích nghi v?i ?i?u ki?n l?ch s? m?i. 

2. Nh?ng bi?u hi?n ch? y?u c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c 

a. S? k?t h?p v? nhân s? gi?a các t? ch?c ??c quy?n và nhà n??c 

V.I.Lênin ?ó t?ng nh?n m?nh r?ng s? li?n minh c? nh?n c?a c?c ng?n hàng v?i c?ng nghi?p ???c b? sung b?ng s? liên minh cá nhân c?a ngân hàng và công nghi?p v?i chính ph? "Hôm nay là b? tr??ng, ngày mai là ch? ngân hàng; hôm nay là ch? ngân hàng, ngày mai là b? tr??ng". 

S? k?t h?p v? nhân s? ???c th?c hi?n thông qua các ??ng ph?i t? s?n và ch? các h?i ch? xí nghi?p. Các ??ng phái này ?ó t?o ra cho t? b?n ??c quy?n m?t c? s? xó h?i ?? th?c hi?n s? th?ng tr? và tr?c ti?p xây d?ng ??i ng? công ch?c b? máy nhà n??c. Thông qua các h?i ch? xí nghi?p, m?t m?t, các ??i bi?u các t? ch?c ??c quy?n tham gia vào b? máy nhà n??c v?i nh?ng c??ng v? khác nhau; m?t khác, các quan ch?c và nhân viên chính ph? ???c cài vào các ban quan tr? c?a các t? ch?c ??c quy?n, n?m gi? nh?ng ch?c v? tr?ng y?u chính th?c ho?c danh d?, ho?c tr? thành nh?ng ng??i ?? ??u các t? ch?c ??c quy?n. S? thâm nh?p vào nhau này (c?n g?i là s? k?t h?p) ?ó t?o ra nh?ng bi?u hi?n m?i trong m?i quan h? gi?a c?c t? ch?c ??c quy?n và c? quan nhà n??c t? trung ??ng ??n các ??a ph??ng ? các n??c t? b?n. 

b. S? h?nh thành khu v?c kinh t? nhà n??c và s? h?u nhà n??c t? s?n 

Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c thâm nh?p vào m?i l?nh v?c c?a ??i s?ng, nh?ng nét n?i b?t nh?t là s?c m?nh c?a ??c quy?n và c?a nhà n??c k?t h?p v?i nhau trong l?nh v?c kinh t?. C? s? c?a nh?ng bi?n pháp ??c quy?n nhà n??c trong kinh t? là s? thay ??i các quan h? s? h?u. Nó bi?u hi?n không nh?ng ? ch? s? h?u nhà n??c t?ng lên mà c? ? s? t?ng c??ng m?i quan h? gi?a s? h?u nhà n??c và s? h?u ??c quy?n t? nhân, hai lo?i s? h?u này ?an k?t v?i nhau trong quá tr?nh chu chuy?n c?a t?ng t? b?n xó h?i. S? h?u nhà n??c không ch? bao g?m nh?ng ??ng s?n và b?t ??ng s?n c?n cho ho?t ??ng c?a b? máy nhà n??c, mà g?m c? nh?ng doanh nghi?p nhà n??c trong công nghi?p và trong các l?nh v?c k?t c?u h? t?ng kinh t? - xó h?i nh? giao thông v?n t?i, giáo d?c, y t?, b?o hi?m xó h?i v.v; trong ?ó ngân sách nhà n??c là b? ph?n quan tr?ng nh?t 

S? h?u nhà n??c h?nh thành d??i nh?ng h?nh th?c 1) X?y d?ng doanh nghi?p nhà n??c b?ng v?n c?a ngân sách. 2) Qu?c h?u hoá các xí nghi?p t? nhân b?ng cách mua l?i. 3) Nhà n??c mua c? phi?u c?a các doanh nghi?p t? nhân. 4) M? r?ng doanh nghi?p nhà n??c b?ng v?n tích lu? c?a các doanh nghi?p t? nhân. 

c. S? ?i?u ti?t kinh t? c?a nhà n??c t? s?n 

M?t trong nh?ng h?nh th?c bi?u hi?n quan tr?ng c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c là s? ?i?u ti?t quá tr?nh kinh t?. H? th?ng ?i?u ti?t c?a nhà n??c t? s?n h?nh thành m?t t?ng th? nh?ng thi?t ch? và th? ch? kinh t? c?a nhà n??c. Nó bao g?m b? máy qu?n l? g?n v?i h? th?ng chính sách, công c? có kh? n?ng ?i?u ti?t s? v?n ??ng c?a toàn b? n?n kinh t? qu?c d?n, toàn b? qu? tr?nh t?i s?n xu?t xó h?i. S? ?i?u ti?t kinh t? c?a nhà n??c ???c th?c hi?n d??i nhi?u h?nh th?c nh?: h??ng d?n, ki?m so?t, u?n n?n nh?ng l?ch l?c b?ng c?c c?ng c? kinh t? và c?c c?ng c? hành ch?nh-ph?p l?, b?ng c? ?u ?ói và tr?ng ph?t; b?ng nh?ng gi?i ph?p chi?n l??c dài h?n nh? l?p ch??ng tr?nh, k? ho?ch t?ng th? ph?t tri?n kinh t?, khoa h?c, c?ng ngh?, b?o v? môi tr??ng, b?o hi?m xó h?i v.v và b?ng c? c?c gi?i ph?p ng?n h?n. 

Các chính sách kinh t? c?a nhà n??c t? s?n là s? th? hi?n r? n?t nh?t s? ?i?u ti?t kinh t? c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c. Chúng bao g?m nhi?u l?nh v?c nh? chính sách ch?ng kh?ng ho?ng chu k?, ch?ng l?m phát, chính sách v? t?ng tr??ng kinh t?, chính sách xó h?i, ch?nh s?ch kinh t? ??i ngo?i. Các công c? ch? y?u c?a nhà n??c t? s?n ?? di?u ti?t kinh t? và th?c hi?n các chính sách kinh t? nh? ngân sách, thu?, h? th?ng ti?n t?-tín d?ng, các doanh nghi?p nhà n??c, k? ho?ch hoá hay ch??ng tr?nh ho? kinh t? và c?c c?ng c? hành ch?nh-ph?p l?. Tu? thu?c vào ?i?u ki?n và hoàn c?nh c? th? c?a t?ng n??c, trong t?ng th?i k? và s? v?n d?ng các h?c thuy?t kinh t?, s? ?i?u ti?t kinh t? c?a nhà n??c t? s?n có các mô h?nh th? ch? kinh t? kh?c nhau nh? mô h?nh tr?ng c?u, m? h?nh tr?ng cung, m? h?nh tr?ng ti?n v.v. Nh?ng h?c thuy?t kinh t? quan tr?ng ?ó ???c v?n d?ng vào s? ?i?u ti?t kinh t? c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c nh? h?c thuy?t c?a Kenynes (J.Kenynes 1854-1946) chi?m v? trí th?ng tr? t? nh?ng n?m 40-70 c?a th? k? XX, sau ?ó là h?c thuy?t kinh t? c?a P. A.Samuelson ?ang là c? s? l? lu?n cho s? ?i?u ti?t v? mô c?a nhà n??c và qu?n l? v? m? c?a c?c doanh nghi?p. 

III. ?ÁNH GIÁ CHUNG V? VAI TR? VÀ GI?I H?N L?CH S? C?A CH? NGH?A T? B?N 

1. Vai tr? c?a ch? ngh?a t? b?n ??i v?i s? phát tri?n c?a n?n s?n xu?t xó h?i 

Ch? ngh?a t? b?n phát tri?n qua hai giai ?o?n, t? ch? ngh?a t? b?n t? do c?nh tranh sang ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n mà n?c thang t?t cùng c?a nó là ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c. Trong su?t quá tr?nh ph?t tri?n, ch? ngh?a t? b?n ?ó cú nh?ng m?t t?ch c?c ??i v?i phát tri?n s?n xu?t. ?ó là  

1) chuy?n n?n s?n xu?t nh? thành n?n s?n xu?t l?n hi?n ??i. S? ra ??i c?a ch? ngh?a t? b?n ?ó gi?i phúng loài ng??i kh?i "?êm tr??ng trung c?" c?a xó h?i phong ki?n, ?o?n tuy?t v?i n?n kinh t? t? nhiên, t? túc, t? c?p chuy?n sang phát tri?n kinh t? hàng hoá t? b?n ch? ngh?a, chuy?n s?n xu?t nh? thành s?n xu?t l?n hi?n ??i. D??i tác ??ng c?a quy lu?t giá tr? th?ng d? và các quy lu?t kinh t? c?a s?n xu?t hàng hoá, ch? ngh?a t? b?n ?ó làm t?ng n?ng su?t lao ??ng, t?o ra kh?i l??ng c?a c?i nhi?u h?n các xó h?i tr??c c?ng l?i.  

2) Phát tri?n l?c l??ng s?n xu?t. Quá tr?nh ph?t tri?n c?a ch? ngh?a t? b?n ?ó làm cho l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n m?nh m? v?i tr?nh ?? k? thu?t và công ngh? ngày càng cao: t? k? thu?t th? công lên lên k? thu?t c? khí, sang t? ??ng hoá, tin h?c hoá và công ngh? hi?n ??i. Cùng v?i s? phát tri?n c?a k? thu?t và công ngh? là qu? tr?nh gi?i phúng s?c lao ??ng, nâng cao hi?u qu? khám phá và chinh ph?c thiên nhiên c?a con ng??i.  

3) Th?c hi?n xó h?i ho? s?n xu?t. Ch? ngh?a t? b?n ?ó th?c ??y n?n s?n xu?t hàng hoá phát tri?n m?nh và ??t t?i m?c ?i?n h?nh nh?t trong l?ch s?, c?ng v?i nú là qu? tr?nh xó h?i ho? s?n xu?t c? v? chi?u r?ng và chi?u s?u. ?ó là s? phát tri?n c?a phân công lao ??ng xó h?i, s?n xu?t t?p trung v?i quy m? h?p lý, chuy?n m?n ho? s?n xu?t và h?p t?c lao ??ng sâu s?c; m?i liên h? kinh t? gi?a các ??n v?, các ngành, c?c l?nh v?c ngày càng ch?t ch? làm cho c?c qu? tr?nh s?n xu?t ph?n t?n ???c liên k?t v?i nhau và ph? thu?c l?n nhau thành m?t h? th?ng, m?t quá tr?nh s?n xu?t xó h?i. Tuy nhi?n, nh?ng thành t?u ch? ngh?a t? b?n ??t ???c trong s? v?n ??ng ??y mâu thu?n. ?i?u ?ó th? hi?n ? hai xu h??ng trái ng??c nhau là xu th? phát tri?n nhanh chóng và xu th? tr? tr? c?a n?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a. 

V.I.L?nin nh?n x?t, s? ph?t tri?n nhanh chúng và s? tr? tr? th?i n?t là hai xu th? c?ng song song t?n t?i trong n?n kinh t? c?a ch? ngh?a ?? qu?c. ?ó chính là m?t bi?u hi?n quan tr?ng thu?c b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n. Ngày nay, b?n ch?t này bi?u hi?n r?t n?i b?t. Xu th? phát tri?n nhanh c?a n?n kinh t? bi?u hi?n ? ch?, sau chi?n tranh th? gi?i th? II, ??c bi?t là vào nh?ng n?m 50, 60 th? k? XX, trong n?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a th? gi?i ?ó xu?t hi?n th?i k? t?ng tr??ng v?i t?c ?? cao hi?m th?y. Trong th?i gian 1948-1970, M?, Anh, Pháp, CHLB ??c, Italia, Cana?a, Nh?t b?n v.v có t? su?t t?ng tr??ng b?nh qu?n trong t?ng giá tr? thu nh?p qu?c dân ??t 5,1%. ??ng th?i, vi?c nâng cao hi?u qu? lao ??ng s?n xu?t c?ng r?t r? r?t. S? d? nh? v?y là do a) yêu c?u n?i t?i và xu h??ng t?ng nhanh t?c ?? phát tri?n l?c l??ng s?n xu?t do tác ??ng c?a cu?c cách m?ng khoa h?c và công ngh?. b) n?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a có nh?ng nhân t? kích thích phát tri?n. c) vi?c m? r?ng th? tr??ng trong và ngoài n??c. d) ??c bi?t là tác d?ng kích thích c?a hai h? th?ng kinh t? th? gi?i. 

Xu th? tr? tr? c?a n?n kinh t? hay xu th? k?m hóm mà V.I.Lênin ?ó ch? ra cú nguy?n nh?n c? b?n là do s? th?ng tr? c?a ??c quy?n. ??c quy?n ?ó t?o ra nh?ng nh?n t? ng?n c?n s? ti?n b? k? thu?t và phát tri?n s?n xu?t nh? quy ??nh giá c? ??c quy?n, h?n ch? s?n l??ng và mua phát minh k? thu?t. Ngày nay, các nhân t? g?y tr? tr? v?n c?n t?n t?i và ti?p t?c t?c ??ng. 

S? t?n t?i song song c?a hai xu th? trong ch? ngh?a t? b?n m?t m?t nói lên r?ng ch? ngh?a t? b?n ngày nay v?n c?n s?c s?ng, quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a c?n cú th? t? ?i?u ch?nh và trong gi?i h?n nh?t ??nh nó c?n cú th? th?ch ?ng v?i nhu c?u ph?t tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t và thúc ??y xó h?i t? b?n ch? ngh?a ?ang v?p ph?i nh?ng gi?i h?n nh?t ??nh, mâu thu?n c? b?n c?a ch? ngh?a t? b?n ngày nay v?n ch?a gi?i quy?t ???c. 

2. Gi?i h?n l?ch s? c?a ch? ngh?a t? b?n 

B?n c?nh m?t t?ch c?c núi tr?n, trong qu? tr?nh ph?t tri?n, ch? ngh?a t? b?n ?ó g?y ra nh?ng h?u qu? n?ng n? cho loài ng??i; hai cu?c chi?n tranh th? gi?i ??m máu và hàng tr?m cu?c chi?n tranh c?c b? khác; ch?y ?ua v? trang và ô nhiêm môi tr??ng; n?n ?ói nghèo và b?nh t?t c?a hàng tr?m tri?u ng??i, nh?t là ? các n??c ch?m phát tri?n. Gi?i h?n l?ch s? c?a ch? ngh?a t? b?n b?t ngu?n t? mâu thu?n c? b?n c?a ch? ngh?a t? b?n: mâu thu?n gi?a tính ch?t và tr?nh ?? xó h?i ho? cao c?a l?c l??ng s?n xu?t v?i ch? ?? s? h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a v? t? li?u s?n xu?t. M?c dù ch? ngh?a t? b?n ngày nay ?ó cú ?i?u ch?nh nh?t ??nh trong quan h? s? h?u, qu?n lý và phân ph?i nh?ng không th? kh?c ph?c ???c mâu thu?n này. 

Mâu thu?n c? b?n nói trên bi?u hi?n thành nh?ng mâu thu?n c? th? sau ?ây 

a) Mâu thu?n gi?a t? b?n và lao ??ng th? hi?n ? s? ph?n c?c giàu - ngh?o và t?nh tr?ng b?t c?ng xó h?i t?ng lên. S? b?n cùng hoá tuy?t ??i l?n t??ng ??i c?a giai c?p công nhân v?n ?ang t?n t?i. Tuy ??i b? ph?n t?ng l?p trí th?c và lao ??ng có k? n?ng ?ang có vi?c làm ???c c?i thi?n m?c s?ng và gia nh?p vào t?ng l?p trung l?u, nh?ng v?n không xoá ???c s? phân hoá giàu-nghèo ngày càng sâu s?c. Thu nh?p c?a 358 ng??i giàu nh?t th? gi?i l?n h?n thu nh?p hàng n?m c?a h?n 45% d?n s? th? gi?i. T?nh tr?ng c?ng nh?n, ng??i lao ??ng th?t nghi?p ngày càng t?ng. Trong xó h?i t? b?n ngày nay, s? b?t b?nh ??ng và các t? n?n xó h?i v?n t?n t?i m?t c?ch ph? bi?n- s? suy ??i v? xó h?i, v?n hoá và ??o ??c ngày càng tr?m tr?ng.  

b) Mâu thu?n gi?a các dân t?c thu?c ??a và ph? thu?c v?i ch? ngh?a ?? qu?c. Ngày nay, mâu thu?n này ?ang chuy?n thành mâu thu?n gi?a các n??c ch?m phát tri?n b? l? thu?c v?i nh?ng n??c ?? qu?c thành mâu thu?n gi?a các n??c và t?ng l?p th??ng l?u giàu có ? ph??ng B?c v?i các n??c và t?ng l?n nghèo kh? ? ph??ng Nam. N?u so sánh thu nh?p th?i k? 1930-1993 ta th?y kho?ng cách giàu nghèo c?a hai nhóm n??c này t?ng lên 280% GDP (c?a 550 tri?u dân châu Phi ch? b?ng GDP c?a n??c B? (10 tri?u dân). Nhi?u tài li?u công b? trên các ph??ng ti?n truy?n thông ?ó ch?ng t? c?c n??c th? ba không nh?ng b? v? vét c?n ki?t ngu?n tài nguyên thiên nhiên, mà c?n m?c n? kh?ng th? nào tr? ???c. Hàng n?m, các n??c ch?m phát tri?n vay n? ph?i tr? cho các n??c ch? n? s? ti?n lói t? 130 ??n 150 t? USD. Ch?nh v? th?, trong nh?ng n?m 80 c?a th? k? XX, th? gi?i th? ba b? tr? tr?, suy tho?i. ?i?u này ???c Ngân hàng Th? gi?i kh?ng ??nh, ? châu Phi, M? Latinh, hàng tr?m tri?u ng??i ?ó nh?n th?y, ?i cùng v?i t?ng tr??ng là s? suy tàn v? kinh t?, phát tri?n nh??ng ch? cho suy thoái; ? m?t vài n??c M? Latinh, GNP theo ??u ng??i hi?n nay th?p h?n so v?i 10 n?m tr??c ?ây. Trong nhi?u n??c châu Phi, nó c?n th?p h?n cách ?ây 20 n?m" (...) m?t th? gi?i mà trong ?ó t? 20 n?m nay ? châu Phi, t? 9 n?m nay ? M? Latinh m?c s?ng không ng?ng gi?m. Trong khi ?ó m?c s?ng trong các vùng khác ti?p t?c t?ng lên tuy có ch?m h?n, ?ó là ?i?u hoàn toàn không th? ch?p nh?n ???c". 

c) Mâu thu?n gi?a các n??c t? b?n ch? ngh?a v?i nhau, ch? y?u là gi?a ba trung tâm kinh t?, chính tr? hàng ??u c?a th? gi?i t? b?n, gi?a các t?p ?oàn t? b?n xuyên qu?c gia. Mâu thu?n này có ph?n d?u ?i trong th?i k? c?n t?n t?i s? ??i ??u gi?a hai h? th?ng th? gi?i t? b?n ch? ngh?a và xó h?i ch? ngh?a, nay cú chi?u h??ng di?n bi?n ph?c t?p sau khi chi?n tranh l?nh k?t thúc. M?t m?t, s? phát tri?n c?a xu th? toàn c?u hoá và c?a cách m?ng khoa h?c và công ngh? khi?n các n??c ?ó ph?i liên k?t v?i nhau. M?t khác, do tác ??ng c?a quy lu?t phát tri?n không ??u và l?i ích c?c b? c?a giai c?p th?ng tr? ? m?i n??c, các n??c ?ó ?ó tr? thành ??i th? c?nh tranh v?i nhau, tranh giành quy?n l?c và ph?m vi ?nh h??ng trên th? gi?i, nh?t là gi?a ba trung tâm M?, Nh?t B?n và Tây Âu. Bi?u hi?n c?a m?u thu?n gi?a các n??c ?y tr??c h?t là cu?c chi?n tranh th??ng m?i, chi?n tranh v? ??u t? k? thu?t, tài chính c?ng nh? s? c?nh tranh gi?a TNCs d??i nhi?u h?nh th?c. 

d) Mâu thu?n gi?a ch? ngh?a t? b?n và ch? ngh?a xó h?i 

Mâu thu?n này là mâu thu?n xuyên su?t th?i k? quá ?? t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a xó h?i tr?n ph?m vi toàn th? gi?i. Ch? ?? xó h?i ch? ngh?a ? Li?nx? và ?ông Âu s?p ?? khi?n ch? ngh?a xó h?i t?m th?i l?m vào tho?i trào, nh?ng b?n ch?t th?i ??i không h? thay ??i. Loài ng??i v?n ? trong giai ?o?n quá ?? t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a xó h?i m? ??u b?ng Cách m?ng Tháng M??i Nga v? ??i; mâu thu?n gi?a ch? ngh?a t? b?n và ch? ngh?a xa h?i v?n t?n t?i m?t cách khách quan. Trong th?c t?, mâu thu?n này bi?u hi?n trong m?u ?? c?a th? l?c ?? qu?c l?i d?ng s? s?p ?? ch? ngh?a xó h?i ? m?t s? n??c ?? ??y m?nh cu?c ph?n kích quy?t li?t b?ng m?i th? ?o?n (không lo?i tr? s? can thi?p b?ng quân s?) nh?m xoá b? các n??c xó h?i ch? ngh?a c?n l?i. 

Nh?ng do ?i?u ki?n qu?c t? có nh?ng thay ??i, do gi?a m?t s? n??c xó h?i ch? ngh?a và t? b?n ch? ngh?a ?ó thi?t l?p quan h? ch?nh th?c v? m?t nhà n??c, có quan h? v?a h?p tác v?a ??u tranh v? nhi?u m?t cho nên mâu thu?n gi?a ch? ngh?a xó h?i và ch? ngh?a t? b?n ngày nay bi?u hi?n ch? y?u b?ng "di?n bi?n hoà b?nh" và ch?ng "di?n bi?n hoà b?nh". Tuy h?nh th?c bi?u hi?n cú kh?c tr??c, nh?ng ??u tranh gi?a ch? ngh?a xó h?i và ch? ngh?a t? b?n v?n là cu?c ??u tranh r?t quy?t li?t di?n ra trên ph?m vi toàn th? gi?i.  

Ch? ngh?a t? b?n ngày nay- v?i nh?ng thành t?u ?áng k? c?a nó, là s? chu?n b? t?t nh?t nh?ng ?i?u ki?n, ti?n ?? cho s? ra ??i c?a ch? ngh?a xó h?i tr?n ph?m v? toàn th? gi?i. Nh?ng b??c chuy?n t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a xó h?i v?n ph?i th?ng qua cu?c c?ch m?ng xó h?i. D? nhi?n, cu?c c?ch m?ng xó h?i s? di?n ra b?ng ph??ng pháp nào- hoà b?nh hay b?o l?c, ?i?u ?ó hoàn toàn tu? thu?c vào nh?ng hoàn c?nh l?ch s?-c? th? c?a t?ng n??c và b?i c?nh qu?c t? chung trong t?ng th?i ?i?m, vào s? l?a ch?n c?a các l?c l??ng cách m?ng.

Câu h?i ôn t?p 

1. Phân tích nguyên nhân ra ??i và b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c? 

2. T?i sao nói ch? ngh?a t? b?n trong giai ?o?n ??c quy?n là ch? ngh?a t? b?n c?a t? b?n tài chính?  

3. S? bi?u hi?n ho?t ??ng c?a quy lu?t giá tr? và quy lu?t giá tr? th?ng d? trong giai ?o?n ??c quy?n ch? ngh?a t? b?n? 

4. Phân tích nguyên nhân ra ??i và b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c. Ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c có nh?ng bi?u hi?n ch? y?u nào? 

5. Ph?n t?ch vai tr? và gi?i h?n c?a ch? ngh?a t? b?n?

PH?N TH? III  

L? LU?N C?A CH? NGH?A MÁC-LÊNIN V? CH? NGH?A X? H?I

Trên c? s? h?c thuy?t kinh t? v? ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, ??c bi?t là h?c thuy?t giá tr? th?ng d?, "Mác ?ó hoàn toàn d?a vào và ch? d?a vào nh?ng quy lu?t kinh t? c?a s? v?n ??ng c?a xó h?i hi?n ??i mà k?t lu?n r?ng xó h?i t? b?n ch? ngh?a nh?t ??nh s? ph?i chuy?n bi?n thành xó h?i xó h?i ch? ngh?a. Vi?c xó h?i húa lao ??ng, ngày càng ti?n nhanh thêm d??i muôn vàn h?nh th?c ..., ?ó bi?u hi?n ??c bi?t r? ràng ? s? ph?t tri?n c?a ??i công nghi?p, (...), ??y là c? s? v?t ch?t ch? y?u cho s? ra ??i không th? tr?nh kh?i c?a ch? ngh?a xó h?i. ??ng l?c trí tu? và tinh th?n c?a s? chuy?n bi?n ?ó, l?c l??ng th? ch?t thi hành s? chuy?n bi?n ?ó là giai c?p vô s?n, giai c?p ?ó ???c b?n thân ch? ngh?a t? b?n rèn luy?n. Cu?c ??u tranh c?a giai c?p vô s?n ch?ng giai c?p t? s?n, bi?u hi?n d??i nhi?u h?nh th?c kh?c nhau và n?i dung c?a nh?ng h?nh th?c này ngày càng phong ph?, - nh?t ??nh bi?n thành m?t cu?c ??u tranh chính tr? c?a giai c?p vô s?n nh?m giành chính quy?n (chuyên chính vô s?n)".  

Các nhà sáng l?p ch? ngh?a Mác-Lênin s? d?ng hai thu?t ng? là "ch? ngh?a x? h?i khoa h?c" và "ch? ngh?a c?ng s?n khoa h?c"; v? c? b?n, hai thu?t ng? này th?ng nh?t v?i nhau v? ? ngh?a và hi?n nay, chúng ta dùng thu?t ng? "ch? ngh?a x? h?i khoa h?c". Khái ni?m ch? ngh?a x? h?i có ? ngh?a r?ng h?n khái ni?m ch? ngh?a x? h?i khoa h?c. Ch? ngh?a x? h?i ???c hi?u theo các ngh?a 1) Ch? ngh?a x? h?i v?i ? ngh?a là nh?ng nhu c?u và ho?t ??ng th?c ti?n c?a nhân dân lao ??ng trong quá tr?nh s?n xu?t ngày càng x? h?i hoá và th?c thi dân ch? v? quy?n l?c và l?i ích c?a m?nh (do và v? s? ?ông). 2) Ch? ngh?a x? h?i v?i ? ngh?a là phong trào ??u tranh c?a nhân dân lao ??ng ch?ng ch? ?? t? h?u, áp b?c, bóc l?t, b?t công; ??i l?i quy?n dân ch?- là quy?n l?c ?ích th?c c?a nhân dân, ?? nhân dân ???c hoàn toàn gi?i phóng. 3) Ch? ngh?a x? h?i v?i t? cách là ??c m?, l? t??ng c?a nhân dân lao ??ng v? m?t x? h?i không có ch? ?? t? h?u, giai c?p, bóc l?t, nghèo nàn l?c h?u, chi?n tranh và m?i t?i ác; nhân dân ???c gi?i phóng và có quy?n dân ch?- quy?n l?c c?a dân (??c m? này xu?t hi?n sau khi các cu?c kh?i ngh?a c?a nô l? ch?ng ch? nô b? th?t b?i). 4) Ch? ngh?a x? h?i v?i ? ngh?a là các t? t??ng, l? lu?n, h?c thuy?t v? gi?i phóng con ng??i, gi?i phóng x? h?i kh?i ch? ?? t? h?u, áp b?c bóc l?t, b?t công nghèo nàn, l?c h?u; v? xây d?ng x? h?i m?i, trong ?ó nhân dân làm ch? ch? ?? công h?u, không giai c?p, không áp b?c bóc l?t, b?t công, không chi?n tranh- m?t x? h?i dân ch?, v?n minh, h?nh phúc (ý ngh?a này ph?n ánh l?ch s? nhân lo?i t? th? k? XVI ??n gi?a th? k? XIX, trong ?ó có ch? ngh?a x? h?i khoa h?c). 5) Ch? ngh?a x? h?i v?i ? ngh?a là m?t ch? ?? x? h?i do nhân dân lao ??ng d?ng lên trên th?c t? d??i s? l?nh ??o c?a ??ng giai c?p công nhân. 6) Ch? ngh?a x? h?i khoa h?c là khái ni?m dùng ?? ch? môn khoa h?c lý lu?n chính tr? x? h?i ??nh h??ng th?c ti?n xây d?ng ch? ngh?a x? h?i c?a giai c?p công nhân trên th?c t?. Theo ngh?a h?p, ch? ngh?a x? h?i khoa h?c là m?t trong ba b? ph?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin. D?a vào c? s? l? lu?n c?a tri?t h?c và kinh t? chính tr?, ch? ngh?a x? h?i khoa h?c lu?n gi?i s? m?nh l?ch s? toàn th? gi?i gi?i phóng con ng??i, gi?i phóng x? h?i c?a giai c?p công nhân; quá tr?nh n?y sinh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a; quá tr?nh h?nh thành và phát tri?n h?nh thái kinh t?-x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a. Trong ch? ngh?a x? h?i khoa h?c, "giai c?p công nhân" và "s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân" là nh?ng ph?m trù c? b?n nh?t. Theo ngh?a r?ng, ch? ngh?a x? h?i khoa h?c là ch? ngh?a Mác-Lênin. B?i suy cho cùng, c? tri?t h?c và kinh t? chính tr? Mác-Lênin ??u lu?n ch?ng cho s? t?t y?u c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a; xây d?ng h?nh thái kinh t?-x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a. Lu?n ch?ng cho s? m?nh c?a ng??i l?nh ??o, t? ch?c, cùng nhân dân lao ??ng th?c hi?n cu?c cách m?ng tri?t ?? ?ó. B?i v?y, ch? ngh?a x? h?i khoa h?c theo ngh?a r?ng, là th?c ch?t và m?c ?ích c?a ch? ngh?a Mác-Lênin. 

CH??NG 7. S? M?NH L?CH S? C?A GIAI C?P CÔNG NHÂN 

VÀ CÁCH M?NG X? H?I CH? NGH?A 

Qua nghiên c?u và phân tích phong trào ??u tranh c?a giai c?p công nhân th? gi?i, C.Mác và Ph.?ngghen sáng l?p ra ch? ngh?a duy v?t l?ch s? và h?c thuy?t giá tr? th?ng d? và t?ng b??c lu?n gi?i và tr? l?i m?t cách khoa h?c nh?ng v?n ?? lý lu?n và th?c ti?n ??t ra. Trên c? s? ?ó các ông ?ó s?ng l?p ra h?c thuy?t s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p c?ng nh?n, ?ánh d?u s? ra ??i c?a ch? ngh?a xó h?i khoa h?c. Trong ch? ngh?a ?ó, C.Mác và Ph.?ngghen ?ó kh?ng ??nh tính t?t y?u c?a s? di?t vong ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a và s? ra ??i c?a ph??ng th?c s?n xu?t c?ng s?n ch? ngh?a th?ng qua th?c ti?n c?ch m?ng c?a giai c?p c?ng nh?n. C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a kh?c v? ch?t so v?i t?t c? c?c cu?c c?ch m?ng kh?c trong l?ch s?, nú xo? b? hoàn toàn ch? ?? áp b?c, bóc l?t, b?t công ?? t?ng b??c x?y d?ng h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a. Th?c hi?n c?ng cu?c x?y d?ng ch? ngh?a xó h?i là m?t qu? tr?nh l?u dài, gian kh?, ph?c t?p, tr?i qua nhi?u giai ?o?n t? th?p ??n cao.  

I. S? M?NH L?CH S? C?A GIAI C?P CÔNG NHÂN 

1. Giai c?p công nhân và s? m?nh l?ch s? c?a nó 

a. Khái ni?m giai c?p công nhân 

Khi nghiên c?u v? s? ra ??i c?a giai c?p công nhân C.Mác và Ph.?ngghen ch? r? "V?n ?? là ? ch? t?m hi?u xem giai c?p v? s?n th?c ra là g?, và ph? h?p v?i t?n t?i ?y c?a b?n th?n nú, giai c?p v? s?n bu?c ph?i làm g? v? m?t l?ch s?".  

C.Mác và Ph.?ngghen ?ó d?ng nhi?u thu?t ng? kh?c nhau ?? ch? giai c?p có l?i ích ??i l?p tr?c ti?p v?i giai c?p t? s?n trong xó h?i t? b?n; các ông g?i giai c?p ?ó là "giai c?p vô s?n", "giai c?p c?ng nh?n", "giai c?p xó h?i" ch? d?a vào vi?c b?n s?c lao ??ng c?a m?nh, lao ??ng làm thuê ? th? k? XIX; "giai c?p vô s?n hi?n ??i", "giai c?p công nhân hi?n ??i", "giai c?p công nhân ??i công nghi?p". C.Mác và Ph. ?ngghen c?n d?ng nh?ng thu?t ng? cú n?i dung h?p ch? các ngành ngh? c?a công nhân nh? công nhân công x??ng, công nhân khoáng s?n, công nhân nông nghi?p v.v. M?c dù các thu?t ng? trên là nh?ng bi?u hi?n khác nhau v? ng??i lao ??ng trong nhà máy, xí nghi?p t? b?n; song chúng có m?t ngh?a chung ?? bi?u th? giai c?p công nhân- con ?? c?a n?n ??i công nghi?p t? b?n ch? ngh?a, ??i bi?u cho l?c l??ng s?n xu?t tiên ti?n, tiêu bi?u cho ph??ng th?c s?n xu?t hi?n ??i d?a trên s? h?u xó h?i kh?ng cú búc l?t, ph? h?p v?i ti?n tr?nh ph?t tri?n t?t y?u c?a l?ch s?. S? xu?t hi?n ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a trong l?ng xó h?i phong ki?n d?n t?i h?nh thành m?t c? c?u giai c?p xó h?i m?i b?n c?nh giai c?p c? ?ó là giai c?p t? s?n và t?ng l?p vô s?n ??u tiên- ti?n thân c?a giai c?p vô s?n hi?n ??i. Giai c?p công nhân ra ??i, phát tri?n cùng v?i s? phát tri?n c?a n?n công nghi?p t? b?n ch? ngh?a.  

T??ng ?ng v?i m?i giai ?o?n phát tri?n, n?n công nghi?p t? b?n quy ??nh b?n ch?t và quan h? c?a giai c?p công nhân v?i giai c?p t? s?n.  

? giai ?o?n công tr??ng th? công t? b?n ch? ngh?a. ??i ng? công nhân ?ó h?nh thành nh?ng ch?a ?n ??nh do tính ch?t lao ??ng th? công cá th?, ít nhi?u công nhân v?n c?n cú t? li?u s?n xu?t, h? c?n cú kh? n?ng r?i b? công tr??ng th? công ?? ti?n hành s?n xu?t ??c l?p. Chính v? v?,y ??i ng? c?ng nh?n c?n h?n ch? v? s? l??ng và ch?t l??ng, quan h? gi?a công nhân và nhà t? s?n l?ng l?o. ?i?u này ???c C.Mác và Ph.?ngghen nh?n ??nh "Trong công tr??ng th? công và trong ngh? nghi?p th? công, ng??i c?ng nh?n s? d?ng c?ng c? c?a m?nh, c?n trong công x??ng th? ng??i công nhân ph?i ph?c v? máy móc". N?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ngày càng phát tri?n v?i s? ra ??i c?a công nghi?p c? khí t? b?n ch? ngh?a, n?ng su?t lao ??ng cao ?ó gi?ng ??n quy?t ??nh và kh?ng ??nh s? chi?n th?ng hoàn toàn ??i v?i ch? ?? phong ki?n. Trong tác ph?m Tuyên ngôn c?a ??ng C?ng s?n, khi ?ánh giá s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p t? s?n, C.Mác và Ph.?ng ghen ch? r? "Giai c?p t? s?n, trong quá tr?nh th?ng tr? giai c?p ch?a ??y m?t th? k?, ?ó t?o ra nh?ng l?c l??ng s?n xu?t nhi?u h?n và ?? s? h?n l?c l??ng s?n xu?t c?a t?t c? các th? h? tr??c kia g?p l?i". N?n ??i công nghi?p t? b?n ch? ngh?a m?t m?t "làm phá s?n t?t c? các t?ng l?p dân c?", làm h? m?t h?t t? li?u s?n xu?t, ph?i bán s?c lao ??ng cho nhà t? b?n; m?t khác do s? phát tri?n c?a máy móc và phân công lao ??ng, ng??i công nhân m?t h?t tính ??c l?p và tr? thành v?t ph? thu?c vào máy móc. N?n ??i công nghi?p t? b?n ch? ngh?a ?ó t?o ra giai c?p c?ng nh?n và nú kh?ng ng?ng l?n m?nh- giai c?p c?ng nh?n hi?n ??i ?ó là giai c?p c?a nh?ng c?ng nh?n làm thu? v? m?t h?t t? li?u s?n xu?t c?a b?n thân, bu?c ph?i bán s?c lao ??ng c?a m?nh ?? sinh s?ng.  

? giai ?o?n công nghi?p hi?n ??i hi?n nay, s? phát tri?n c?a công ngh? k? thu?t cao trên toàn c?u, nhân lo?i ?ó ??t b??c ti?n trong t?t c? các l?nh v?c c?a ??i s?ng. Công ngh? thông tin, công ngh? sinh h?c, công ngh? gien, công ngh? n?ng l??ng, công ngh? v?t li?u m?i v.v xu?t hi?n làm cho c? c?u ngành ngh? c?a giai c?p công nhân thay ??i l?n. Ngoài công nhân lao ??ng trong n?n công nghi?p c? khí, c?n xu?t hi?n c?ng nh?n lao ??ng trong các l?nh v?c trên, làm cho giai c?p công nhân không ng?ng v?n ??ng, bi?n ??i c? v? s? l??ng và ch?t l??ng. Giai c?p công nhân ngày càng ???c trí th?c hoá và tr? thành l?c l??ng vô cùng quan trong ??i v?i s? nghi?p c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a.  

Hai ??c tr?ng c? b?n c?a giai c?p công nhân. M?c dù tr?i qua các giai ?o?n phát tri?n c?a công nghi?p t? b?n ch? ngh?a, giai c?p công nhân có nh?ng bi?n ??i và tên g?i r?t khác nhau nh?ng C.Mác và Ph.?ngghen t?p trung làm r? hai thu?c t?nh c?a giai c?p c?ng nh?n.  

1) V? ph??ng th?c lao ??ng và ph??ng th?c s?n xu?t, giai c?p công nhân là nh?ng ng??i lao ??ng tr?c ti?p hay gián ti?p v?n hành công c? s?n xu?t có tính ch?t công nghi?p, ngày càng hi?n ??i và xó h?i ho? cao. C.Mác và Ph.?ngghen luôn nh?n m?nh ??n ng??i công nhân công x??ng, coi ?ó là b? ph?n tiêu bi?u cho giai c?p công nhân hi?n ??i. Trong Tuyên ngôn c?a ??ng C?ng s?n, các ông ch? r? "c?c giai c?p kh?c ??u suy tàn và tiêu vong cùng v?i s? phát tri?n c?a ??i công nghi?p, c?n giai c?p v? s?n là s?n ph?m c?a b?n th?n n?n ??i công nghi?p"; "công nhân là m?t phát minh c?a th?i ??i m?i, gi?ng nh? máy móc v?y (...) công nhân Anh là ??a con ??u l?ng c?a n?n c?ng nghi?p hi?n ??i". ?i?u này cho th?y, giai c?p công nhân ra ??i và phát tri?n cùng v?i n?n s?n xu?t công nghi?p, h? là ng??i tr?c ti?p ?i?u hành và s? d?ng công c? lao ??ng, là ??i bi?u c?a l?c l??ng s?n xu?t tiên ti?n, hi?n ??i, lao ??ng c?a h? là ngu?n g?c t?o ra s? giàu có cho xó h?i. 

2) V? v? trí c?a giai c?p công nhân trong quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, giai c?p công nhân là ng??i không có t? li?u s?n xu?t, ph?i bán s?c lao ??ng cho nhà t? b?n và b? nhà t? b?n bóc l?t giá tr? th?ng d?. Chính thu?c tính này ?ó bi?n giai c?p c?ng nh?n tr? thành giai c?p ??i kháng v?i giai c?p t? s?n và d?a và ?ây mà C.Mác và Ph.?ng ghen c?n g?i giai c?p c?ng nh?n là giai c?p v? s?n trong xó h?i t? b?n. "Giai c?p t? s?n, t?c là t? b?n mà l?n l?n th? giai c?p v? s?n, giai c?p c?ng nh?n hi?n ??i - t?c là giai c?p ch? có th? s?ng v?i ?i?u ki?n ki?m ???c vi?c làm, n?u lao ??ng c?a h? làm t?ng thêm t? b?n - c?ng ph?t tri?n theo. Nh?ng c?ng nh?n ?y, bu?c ph?i t? b?n m?nh ?? ki?m ?n t?ng b?a m?t, là m?t hàng hoá t?c là m?t món hàng ?em bán nh? b?t c? mún hàng nào kh?c, v? th?, h? ph?i ch?u h?t m?i s? may r?i c?a c?nh tranh, m?i s? lên xu?ng c?a th? tr??ng nh? nhau". Giai c?p t? s?n ?ó t??c ?o?t h?t t? li?u s?n xu?t c?a ng??i công nhân, bi?n giai c?p công nhân tr? thành m?t món hàng hoá, v?t ph? thu?c hoàn toàn vào máy móc c?a nhà t? b?n.  

C?n c? vào hai thu?c tính trên, chúng ta có th? phân bi?t giai c?p công nhân v?i nh?ng ng??i không ph?i là giai c?p công nhân. Chúng ta có th? coi nh?ng ng??i làm công ?n l??ng ph?c v? trong nh?ng ngành khác nh? giáo d?c, y t?, v?n hoá d?ch v? (không liên quan tr?c ti?p ??n s?n xu?t công nghi?p) là nh?ng ng??i lao ??ng nói chung, nh?n không thu?c v? giai c?p công nhân. Nh?ng ng??i lao ??ng trong các ngành s?n xu?t công nghi?p, d?ch v? công nghi?p là công nhân). ? các n??c ?ó th?c hi?n thành c?ng cu?c c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a giành ch?nh quy?n, ?ang quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i, giai c?p c?ng nh?n là nh?ng ng??i làm ch? t? li?u s?n xu?t, là giai c?p c?m quy?n, lónh ??o cu?c ??u tranh c?i t?o xó h?i c?, x?y d?ng xó h?i m?i. 

??nh ngh?a giai c?p công nhân. D?a trên hai tiêu chí c? b?n ?? phân bi?t giai c?p công nhân v?i giai c?p c?a nh?ng ng??i lao ??ng kh?c trong xó h?i t? b?n ch? ngh?a, có nhi?u ??nh ngh?a khác nhau v? giai c?p công nhân. Ph.?nghen ??nh ngh?a "Giai c?p v? s?n là m?t giai c?p xó h?i hoàn toàn ch? ki?m s?ng b?ng vi?c bán s?c lao ??ng c?a m?nh, ch? kh?ng ph?i s?ng b?ng l?i nhu?n c?a b?t c? t? b?n nào, ?ó là m?t giai c?p mà h?nh phúc và ?au kh?, s?ng và ch?t, toàn b? s? s?ng c?n c?a h? ??u ph? thu?c vào s? c?u v? lao ??ng, t?c là vào t?nh h?nh chuy?n bi?n t?t hay x?u c?a c?ng vi?c làm ?n, vào nh?ng bi?n ??ng c?a c?nh tranh kh?ng g? ng?n c?n n?i. Nói tóm l?i giai c?p vô s?n hay giai c?p nh?ng ng??i vô s?n là giai c?p lao ??ng trong th? k? XIX". Gi?o tr?nh Ch? ngh?a xó h?i khoa h?c ??nh ngh?a "Giai c?p công nhân là m?t t?p ?oàn xó h?i ?n ??nh, h?nh thành và ph?t tri?n c?ng v?i qu? tr?nh ph?t tri?n c?a n?n c?ng nghi?p hi?n ??i, nh?p ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t có tính ch?t xóa h?i ho? ngày càng cao; là l?c l??ng lao ??ng c? b?n tiên ti?n trong c?c quy tr?nh c?ng ngh? và d?ch v? c?ng nghi?p, tr?c ti?p ho?c gi?n ti?p tham gia vào qu? tr?nh s?n xu?t, t?i s?n xu?t ra c?a c?i v?t ch?t và c?i t?o c?c quan h? xó h?i; ??i bi?u cho l?c l??ng s?n xu?t và ph??ng th?c s?n xu?t tiên ti?n trong th?i ??i hi?n nay". 

C?n c? vào nh?ng tiêu chí ?? phân bi?t giai c?p công nhân và nh?ng di?n bi?n c?a giai c?p công nhân trong ?i?u ki?n l?ch s? m?i, có th? ??nh ngh?a giai c?p công nhân là giai c?p c?a nh?ng ng??i lao ??ng trong l?nh v?c s?n xu?t v?t ch?t có tr?nh ?? k? thu?t và công ngh? ngày càng hi?n ??i; không ng?ng v?n ??ng, bi?n ??i cùng v?i s? bi?n ??i và phát tri?n c?a n?n công nghi?p t? b?n ch? ngh?a, là ng??i tr?c ti?p ho?c gián ti?p v?n hành máy móc t?o ra c?a c?i v?t ch?t. Lao ??ng th?ng d? c?a h? là ngu?n g?c ch? y?u cho s? giàu cú c?a xó h?i. 

b. N?i dung và ??c ?i?m s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân 

?? hi?u s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân, tr??c h?t c?n t?m hi?u s? m?nh l?ch s? c?a m?t giai c?p núi chung. Trong m?i th?i k? chuy?n bi?n c?ch m?ng t? h?nh th?i kinh t?-xó h?i này sang h?nh th?i kinh t?-xó h?i kh?c cao h?n, luôn có m?t giai c?p ??ng ? v? trí trung tâm, ???c trao nhi?m v? l?ch s? ?óng vai tr? lónh ??o quá tr?nh th?c hi?n qu? tr?nh chuy?n bi?n ?ó. Giai c?p này có s? m?nh l?ch s? là th? ti?u xó h?i c?, x?y d?ng xó h?i m?i ph? h?p v?i ti?n tr?nh kh?ch quan c?a l?ch s?. S? m?nh l?ch s? c?a m?t giai c?p là nh?ng nhi?m v? ???c l?ch s? trao cho giai c?p do ??a v? kinh t?-xó h?i c?a giai c?p ?ó quy ??nh.  

N?i dung s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân. Trong ti?n tr?nh v?n ??ng và phát tri?n c?a xó h?i lo?i ng??i t? khi xu?t hi?n giai c?p ??n nay, luôn xu?t hi?n các cu?c ??u tranh giai c?p. S? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân khác v? ch?t so v?i t?t c? các cu?c cách m?ng tr??c ?ó. Khi ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a bi?u hi?n nh?ng khi?m khuy?t không th? kh?c ph?c ???c, giai c?p công nhân có s? m?nh l?ch s? là th? tiêu ch? ngh?a t? b?n, t?ng b??c xây d?ng ch? ngh?a xó h?i và ch? ngh?a c?ng s?n; gi?i phúng m?nh ??ng th?i gi?i phúng toàn xó h?i tho?t kh?i t?nh tr?ng ?p b?c búc l?t. Ph.?ngghen vi?t "th?c hi?n s? nghi?p gi?i phóng th? gi?i ?y, - ?ó là s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p vô s?n hi?n ??i". V.I.Lênin ?ánh giá cao vai tr? s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p c?ng nh?n do C.M?c và Ph.?ngghen sáng l?p và ch? r? "?i?m ch? y?u trong h?c thuy?t Mác là ? ch? nó làm sáng t? vai tr? l?ch s? th? gi?i c?a giai c?p v? s?n là ng??i xây d?ng xó h?i xó h?i ch? ngh?a". 

Khác v?i s? m?nh l?ch s? c?a các giai c?p khác trong l?ch s?, s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p c?ng nh?n là m?t qu? tr?nh ??u tranh khó kh?n, lâu dài, và sáng t?o tr?i qua nhi?u giai ?o?n. 1) Giai c?p công nhân ph?i l?t ?? s? th?ng tr? c?a giai c?p bóc l?t, giành l?y chính quy?n, t? ch?c thành giai c?p th?ng tr?. 2) Giai c?p công nh?n s? d?ng ch?nh quy?n c?a m?nh ti?n hành c?i t?o xó h?i c? x?y d?ng xó h?i m?i tr?n t?t c? c?c l?nh v?c c?a ??i s?ng. ?? hoàn thành s? m?nh l?ch s? c?a m?nh, giai c?p c?ng nh?n ph?i lónh ??o nhân dân lao ??ng th?c hi?n nh?ng b??c ?i c? th?, phù h?p v?i ?i?u ki?n khách quan c?a m?i n??c và cu?c ??u tranh chung di?n ra trên ph?m vi toàn th? gi?i. 

2. Nh?ng ?i?u ki?n khách quan quy ??nh s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân 

a. ??a v? kinh t?-xó h?i c?a giai c?p c?ng nh?n trong xó h?i t? b?n ch? ngh?a 

Giai c?p công nhân là b? ph?n quan tr?ng nh?t, cách m?ng nh?t c?u thành l?c l??ng s?n xu?t trong ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a. Giai c?p này ??i di?n cho l?c l??ng s?n xu?t có tr?nh ?? xó h?i ho? ngày càng cao; ti?u bi?u cho ph??ng th?c s?n xu?t m?i ti?n b? h?n ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, tiêu bi?u cho xu th? phát tri?n t?t y?u c?a xó h?i loài ng??i.  

Giai c?p công nhân ??i di?n cho ph??ng th?c s?n xu?t d?a trên ch? ?? s? h?u xó h?i kh?ng cú búc l?t, n?n l?i ?ch c?a h? c?n b?n phù h?p v?i l?i ích c?a ?ông ??o qu?n chúng lao ??ng b? bóc l?t. Do ?ó giai c?p công nhân có kh? n?ng t?p h?p, lónh ??o qu?n chúng làm cách m?ng l?t ?? ch? ?? bóc l?t xây d?ng xó h?i kh?ng cú ?p b?c búc l?t- xó h?i xó h?i ch? ngh?a và c?ng s?n ch? ngh?a. 

b. Nh?ng ??c ?i?m ch?nh tr?-xó h?i c?a giai c?p c?ng nh?n 

Giai c?p công nhân là giai c?p tiên ti?n nh?t trong th?i ??i ngày nay. Giai c?p công nhân ??i bi?u cho l?c l??ng s?n xu?t ngày càng hi?n ??i, ngày càng phát tri?n c? v? s? l??ng, nâng cao v? tr?nh ?? h?c v?n, k? thu?t, tay ngh? v.v cùng v?i s? phát tri?n c?a n?n ??i công nghi?p t? b?n. Cu?c ??u tranh ch?ng áp b?c bóc l?t ?ó t?i luy?n và cung c?p cho h? nh?ng tri th?c xó h?i -ch?nh tr? c?n thi?t cho m?t giai c?p ti?n ti?n. 

Giai c?p công nhân là giai c?p có tính th?n cách m?ng tri?t ??. D??i ch? ngh?a t? b?n, giai c?p công nhân b? t??c ?o?t h?t t? li?u s?n xu?t, b? bóc l?t n?ng n?. Mu?n gi?i phóng m?nh, giai c?p c?ng nh?n ph?i ??ng d?y ??u tranh l?t ?? ch? ngh?a t? b?n. ?? gi?i phóng m?nh, giai c?p c?ng nh?n ph?i xoá b? ngu?n g?c bóc l?t, t?c là xoá b? ch? ?? t? b?n. Do ?ó giai c?p công nhân không ch? gi?i phóng m?nh mà c?n gi?i phúng toàn th? nh?n d?n lao ??ng. 

Giai c?p c?ng nh?n là giai c?p cú ? th?c t? ch?c k? lu?t cao. Ch?nh n?n s?n xu?t xó h?i ho? cao ?ó r?n luy?n cho giai c?p công nhân ý th?c t? ch?c k? lu?t cao, th? hi?n ? lao ??ng ?úng gi?, ch?p hành nghiêm ch?nh k? lu?t c?a nhà máy, xí nghi?p v.v. Trong cu?c ??u tranh ch?ng l?i giai c?p t? s?n th?ng tr? có b? máy ?àn áp và nh?ng th? ?o?n thâm ??c, giai c?p công nhân ph?i ?oàn k?t, t? ch?c ch?t ch? và có k? lu?t cao. 

Giai c?p công nhân là giai c?p có b?n ch?t qu?c t?. Do ??a v? kinh t?-xó h?i c?a giai c?p c?ng nh?n tr?n toàn th? gi?i ??u gi?ng nhau và k? thù c?a giai c?p công nhân là ch? ngh?a d? qu?c - l?c l??ng qu?c t?. V? v?y mu?n giành th?ng l?i, giai c?p c?ng nh?n bu?c ph?i ?oàn k?t và h?p tác qu?c t? m?i chi?n th?ng k? thù. 

3. Vai tr? c?a ??ng C?ng s?n trong quá tr?nh th?c hi?n s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p c?ng nh?n 

S? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân là do ??a v? kinh t?-xó h?i quy ??nh; nh?ng ?? chuy?n kh? n?ng khách quan ?ó thành hi?n th?c, c?n thông qua nhân t? ch? quan. Nhân t? ch? quan ?ó là ??ng c?ng s?n- trung thành v?i l?i ?ch c?a giai c?p m?nh, c?a d?n t?c, v?ng m?nh v? ch?nh tr?, t? t??ng và t? ch?c là nh?ng y?u t? quy ??nh ??m b?o cho giai c?p c?ng nh?n th?c hi?n s? m?nh l?ch s? c?a m?nh. ??ng C?ng s?n ra ??i do yêu c?u khách quan c?a phong trào công nhân; là s?n ph?m c?a s? k?t h?p ch? ngh?a Mác v?i phong trào công nhân. 

a. Tính t?t y?u và quy lu?t h?nh thành, ph?t tri?n ch?nh ??ng c?a giai c?p công nhân 

??ng C?ng s?n là ??i tiên phong, là t? ch?c chính tr? cao nh?t c?a giai c?p công nhân. ??ng C?ng s?n bao g?m nh?ng ph?n t? tiên ti?n nh?t c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng, ??u tranh m?t cách tri?t ?? và trung thành v? l?i ?ch c?a giai c?p c?ng nh?n và nh?n d?n lao ??ng và c?a c? dân t?c. ??ng C?ng s?n l?y ch? ngh?a Mác-Lênin là n?n t?ng t? t??ng và kim ch? nam cho hành ??ng.  

Cú ?p b?c giai c?p th? t?t y?u d?n ??n ??u tranh giai c?p. Ngay t? khi m?i ra ??i giai c?p công nhân ?ó ti?n hành nh?ng cu?c ??u tranh ch?ng áp b?c bóc l?t c?a giai c?p t? s?n. Nh?ng cu?c ??u tranh ban ??u di?n ra l? t?, mang t?nh t? ph?t v? m?c ?ích kinh t? nh? ??p phá máy móc, ??i c?i thi?n ?i?u ki?n làm vi?c v.v do thi?u l? lu?n c?ch m?ng d?n ???ng, t? ch?c tiên phong lónh ??o nên ??u th?t b?i. 

S? phát tri?n c?a phong trào công nhân ngày càng m? r?ng, phát tri?n t? th?p ??n cao ??i h?i ph?i cú lý lu?n ti?n ti?n d?n ???ng và t? ch?c tiên phong lónh ??o. Ch? ngh?a Mác ra ??i ?ó ?áp ?ng ???c ??i h?i c?a phong trào c?ng nh?n, x?m nh?p vào phong trào c?ng nh?n, ???c công nhân ti?p thu nhanh chóng tr? thành h? t? t??ng, v? khí l? lu?n c?a giai c?p công nhân. m?t khác, ch? ngh?a Mác ???c phong trào công nhân ki?m nghi?m, b? sung, phát tri?n và ngày càng hoàn thi?n. Ch? ngh?a Mác xâm nh?p vào phong trào công nhân, lúc ??u ch? có m?t b? ph?n tiên ti?n trong giai c?p công nhân ti?p thu ???c. B? ph?n này nh?n th?c r? s? c?n thi?t ph?i t? ch?c thành ch?nh ??ng ?? lónh ??o phong trào công nhân m?i ??a cu?c ??u tranh ??n th?ng l?i. Nh? v?y, ??ng c?ng s?n ra ??i là s?n ph?m c?a s? k?t h?p gi?a ch? ngh?a Mác v?i phong trào công nhân. 

T? quy lu?t trên cho th?y, ph?i có phong trào công nhân là c? s? xó h?i ?? ch? ngh?a Mác ra ??i. M?t khác, ch? ngh?a Mác ph?n ánh phong trào công nhân nh?ng không ph?i n?y sinh t? phát t? phong trào công nhân. Ch? ngh?a Mác do nh?ng trí th?c có tr?nh ?? h?c v?n cao, n?m ???c quy lu?t v?n ??ng khách quan c?a l?ch s?, khái quát thành l? lu?n ??u tranh gi?i phóng phong trào công nhân, nhân dân lao ??ng, gi?i phóng xó h?i. Kh?ng ch? cú giai c?p c?ng nh?n mà nh?ng ng??i lao ??ng b? áp b?c c?ng th?y ch? ngh?a Mác là v? khí l? lu?n c?a h?. Do v?y, ch? ngh?a M?c k?t h?p v?i phong trào c?ng nh?n và phong trào c?a nh?ng ng??i lao ??ng b? áp b?c bóc l?t d?n t?i s? ra ??i c?a ??ng C?ng s?n. 

b. M?i quan h? gi?a ??ng C?ng s?n v?i giai c?p công nhân 

L?ch s? ch?ng minh r?ng không m?t giai c?p nào gi? vai tr? th?ng tr?, lónh ??o xó h?i mà kh?ng th?ng qua chính ??ng c?a m?nh. ??i v?i giai c?p công nhân, trong quá tr?nh th?c hi?n s? m?nh l?ch s? c?a m?nh ph?i thành l?p ??ng C?ng s?n. Giai c?p công nhân là c? s? xó h?i c?a ??ng C?ng s?n, là ngu?n g?c b? sung l?c l??ng cho ??ng C?ng s?n. Giai c?p công nhân ki?m nghi?m b? sung, hoàn thi?n l? lu?n c?a ??ng C?ng s?n. ??ng C?ng s?n là ??i tiên phong, là b? tham m?u, là bi?u hi?n t?p trung l?i ích, nguy?n v?ng, ph?m ch?t, trí tu? c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng, c?ng nh? toàn dân t?c. D??i s? lónh ??o c?a ??ng C?ng s?n, giai c?p công nhân t?o ???c s? th?ng nh?t gi?a l?i ích giai c?p v?i l?i ích dân t?c. ??ng C?ng s?n ?? ra ???ng l?i, c??ng l?nh, chi?n l??c cách m?ng ?úng ??n giúp cho phong trào công nhân chuy?n t? ??u tranh t? phát sang ??u tranh t? giác. 

c. Vai tr? c?a ??ng C?ng s?n 

??ng C?ng s?n là t? ch?c chính tr? cao nh?t c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng, bao g?m nh?ng ng??i ?u tú, tiên ti?n nh?t ti?p thu l? lu?n c?a ch? ngh?a M?c-L?nin; n?m b?t ???c quy lu?t v?n ??ng, phát tri?n khách quan c?a l?ch s?; h? h?n h?n b? ph?n c?n l?i c?a giai c?p c?ng nh?n ? ch? là h? hi?u ???c nh?ng ?i?u ki?n, ti?n tr?nh và k?t qu? c?a phong trào v? s?n. 

??ng C?ng s?n là lónh t? ch?nh tr? c?a giai c?p c?ng nh?n và nh?n d?n lao ??ng. Nh? có lý lu?n tiên phong c?a ch? ngh?a Mác-Lênin, ??ng C?ng s?n ?ó v?n d?ng vào ?i?u ki?n c? th? ?? ra c??ng l?nh, ???ng l?i chi?n l??c, sách l??c, nhi?m v? c?a quá tr?nh c?ch m?ng c?ng nh? c?a t?ng giai ?o?n cách m?ng. Sau khi ?? ra ???ng l?i cách m?ng ??ng ??n, ??ng C?ng s?n t?p h?p, giáo d?c, thuy?t ph?c, t? ch?c, ??ng viên giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng th?c hi?n, bi?n ???ng l?i c?a ??ng thành hi?n th?c. ??ng C?ng s?n là b? tham m?u chi?n ??u c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng, tr?c ti?p t? ch?c, lónh ??o, b? tr? c?n b? lónh ??o quá tr?nh c?ch m?ng. 

Nh? v?y, d??i s? lónh ??o c?a ??ng, giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng có s? th?ng nh?t v? t? t??ng và hành ??ng, t?p trung s?c m?nh giai c?p và s?c m?nh c?a dân t?c ?? t?o ??ng l?c cho cách m?ng xó h?i ch? ngh?a th?ng l?i.  

4. S? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân Vi?t Nam 

a. ??c ?i?m c?a giai c?p công nhân Vi?t Nam 

Giai c?p công nhân Vi?t Nam là m?t b? ph?n c?a giai c?p công nhân qu?c t?; có ??a v? kinh t?-xó h?i và mang ??y ?? nh?ng ??c ?i?m c?a giai c?p c?ng nh?n, ngoài ra giai c?p c?ng nh?n Vi?t Nam c?n cú nh?ng ??c ?i?m riêng do hoàn c?nh l?ch s? n??c ta quy ??nh. 1) Giai c?p công nhân Vi?t Nam ra ??i trong m?t dân t?c có truy?n th?ng yêu n??c ??u tranh kiên c??ng b?t khu?t nên luôn mang trong m?nh truy?n th?ng ??u tranh t?t ??p ?ó. 2) Xu?t thân t? nông dân nên có quan h? máu th?t v?i nông dân, s?m xây d?ng kh?i liên minh công nông trí th?c t?o nên s?c m?nh chi?n th?ng ch? ngh?a ?? qu?c và th?c dân xâm l??c. 3) Giai c?p công nhân Vi?t Nam s?m ti?p thu l? lu?n ch? ngh?a M?c-L?nin ?? thành l?p ??ng C?ng s?n- ??ng lónh ??o cách m?ng Vi?t Nam. 3) Giai c?p công nhân Vi?t Nam ra ??i mu?n, khi Cách m?ng xó h?i ch? ngh?a Th?ng M??i (Nga) ?ó thành c?ng, Qu?c t? c?ng s?n s? ?ó ra ??i (3-1939), ch? ngh?a c? h?i ?ó b? ?ánh b?i nên không b? ?nh h??ng c?a ch? ngh?a c? h?i và có ?i?u ki?n h?c h?i, ti?p thu kinh nghi?m ??u tranh c?a phong trào c?ng s?n và công nhân qu?c t?. Tuy nhiên, giai c?p công nhân Vi?t Nam có s? l??ng h?n ch?, tr?nh ?? h?c v?n, tay ngh? th?p. 4) Do xu?t th?n t? n?ng d?n, g?n li?n v?i n?n s?n xu?t n?ng nghi?p l?c h?u n?n giai c?p c?ng nh?n Vi?t Nam c?n ch?u ?nh h??ng n?ng n? tâm l?, t?p qu?n c?a n?n s?n xu?t nh? l?, manh m?n n?n ? th?c t? ch?c, k? lu?t c?n nhi?u h?n ch?. 5) Kh?ng cú ?i?u ki?n lao ??ng và ti?p c?n v?i n?n s?n xu?t công nghi?p hi?n ??i v.v. 

b. N?i dung s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân Vi?t Nam 

Sau khi ra ??i và s?m có chính ??ng tiên phong, giai c?p công nhân Vi?t Nam tr? thành giai c?p lónh ??o s? nghi?p ??u tranh gi?i phóng dân t?c, gi?i phóng giai c?p, phát huy s?c m?nh c?a dân t?c và s?c m?nh giai c?p ??a cách m?ng dân t?c dân ch? ??n th?ng l?i. 

Giai c?p công nhân Vi?t Nam và ??i tiên phong c?a nó ?ó lónh ??o công cu?c xây d?ng ch? nghó xó h?i ??t ???c nh?ng thành t?u nh? xoá b? ch? ?? ng??i bóc l?t ng??i, xây d?ng c? s? v?t ch?t ban ??u c?a ch? ngh?a xó h?i, gi?i quy?t t?t c?c v?n ?? xó h?i nh? v?n hoá, giáo d?c, y t? v.v. 

Trong th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i hi?n nay, giai c?p c?ng nh?n Vi?t Nam kh?ng ng?ng t?ng lên c? v? s? l??ng và ch?t l??ng ?? hoàn thành nh?ng nhi?m v? c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a, ??a n??c ta ti?n t?i ch? ngh?a c?ng s?n. 

II. CÁCH M?NG X? H?I CH? NGH?A 

1. C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a và nh?ng nguy?n nh?n c?a nú 

a. Kh?i ni?m c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a 

C?ch m?ng xó h?i là s? c?i bi?n c?n b?n ch? ?? xó h?i, là s? thay th? ch? ?? xó h?i này b?ng ch? ?? xó h?i kh?c ti?n b? h?n, phù h?p v?i nhu c?u phát tri?n c?a l?ch s?. Khác v?i t?t c? các cu?c cách m?ng khác, cách m?ng xó h?i ch? ngh?a là cu?c cách m?ng cu?i cùng trong l?ch s?, l?n ??u tiên giai c?p công nhân ??ng lên t? ch?c lónh ??o cách m?ng gi?i phóng m?nh và gi?i phúng toàn th? nh?n d?n lao ??ng kh?i ch? ?? áp b?c, b?t công v.v. Cách m?ng xó h?i ch? ngh?a là cu?c c?ch m?ng nh?m thay th? ch? ?? c? nh?t là ch? ?? t? b?n ch? ngh?a, b?ng ch? ?? xó h?i ch? ngh?a, trong cu?c c?ch m?ng ?ó, giai c?p công nhân là ng??i lónh ??o và cùng v?i qu?n chúng nhân dân lao ??ng khác xây d?ng m?t xó h?i c?ng b?ng, d?n ch?, v?n minh. 

Theo ngh?a h?p, c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a là cu?c cách m?ng chính tr?, k?t thúc b?ng vi?c giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng giành ???c chính quy?n, thi?t l?p ???c nhà n??c chuyên chính vô s?n- nhà n??c c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng. Theo ngh?a r?ng, cách m?ng xó h?i ch? ngh?a là qu? tr?nh hoàn thi?n s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p c?ng nh?n, ???c ti?n hành qua hai giai ?o?n g?m giai ?o?n giai c?p công nhân giành chính quy?n, t? ch?c thành giai c?p th?ng tr? và giai ?o?n giai c?p công nhân s? d?ng chính quy?n ?? c?i t?o xó h?i c?, x?y d?ng xó h?i m?i tr?n t?t c? c?c l?nh v?c c?a ??i s?ng xó h?i.  

b. Nguy?n nh?n c?a c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a 

Nguyên nhân khách quan. C?ng nh? m?i cu?c cách m?ng xó h?i kh?c ?ó di?n ra trong l?ch s?, c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a là k?t qu? t?t y?u c?a s? ph?t tri?n nh?ng m?u thu?n trong l?ng ch? ngh?a t? b?n.  

D??i ch? ngh?a t? b?n, s? phát tri?n m?nh m? c?a khoa h?c k? thu?t, l?c l??ng s?n xu?t ?ó ??t t?i tr?nh ?? xó h?i ho? ngày càng cao làm cho quan h? s?n xu?t d?a tr?n ch? ?? chi?m h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a v? t? li?u s?n xu?t tr? nên l?c h?u, l?i th?i. Mâu thu?n gi?a l?c l??ng s?n xu?t và quan h? s?n xu?t trong xó h?i t? b?n ch? ngh?a ngày càng gay g?t ??n m?c ?? c?n ph?i thay th? b?ng quan h? s?n xu?t m?i phù h?p m? ???ng cho l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n. "T? ch? là nh?ng h?nh th?c ph?t tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, nh?ng quan h? ?y tr? thành xi?ng xích c?a các l?c l??ng s?n xu?t. Khi ?ó b?t ??u th?i ??i m?t cu?c cách m?ng"; "S? t?p trung t? li?u s?n xu?t và xó h?i húa lao ??ng ??t ??n cái ?i?m mà ch?ng kh?ng c?n th?ch ?ng v?i c?i v? t? b?n ch? ngh?a c?a chúng n?a (...) n?n s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a l?i ?? ra s? ph? ??nh b?n th?n nú v?i t?nh t?t y?u c?a m?t qu? tr?nh t? nhi?n".  

Mâu thu?n c? b?n gi?a l?c l??ng s?n xu?t và quan h? s?n xu?t trong xó h?i t? b?n bi?u hi?n ra ngoài xó h?i là m?u thu?n gi?a giai c?p c?ng nh?n- ??i bi?u cho l?c l??ng s?n xu?t tiên ti?n v?i giai c?p t? s?n- ??i di?n cho quan h? s?n xu?t l?c h?u, l?i th?i k?m hóm s? ph?t tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Mâu thu?n c? b?n trong xó h?i t? b?n luôn v?n ??ng không ng?ng t?o ra s? ??i kháng, mâu thu?n gay g?t, quy?t li?t không th? ?i?u hoà ???c c?n ???c gi?i quy?t b?ng cu?c cách m?ng xó h?i ch? ngh?a. 

Nguyên nhân ch? quan. Nguyên nhân khách quan ch? ?óng vai tr? là ?i?u ki?n c?n, ?? cách m?ng xó h?i ch? ngh?a cú th? n? ra c?n ph?i k?t h?p v?i nh?n t? ch? quan- ?ú là nh?n th?c c?a giai c?p c?ng nh?n và vi?c n?m b?t t?nh th?, th?i c? cách m?ng ?? t? ch?c ti?n hành cách m?ng. 

C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a kh?ng di?n ra t? ph?t, mà là k?t qu? c?a qu? tr?nh ??u tranh lâu dài, gian kh? c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng ch?ng l?i s? th?ng tr? c?a giai c?p t? s?n d??i s? lónh ??o c?a ??ng C?ng s?n. 

2. M?c tiêu, ??ng l?c và n?i dung c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a 

a. M?c ti?u c?a c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a 

M?c tiêu c?a các cu?c cách m?ng n? ra tr??c cách m?ng xó h?i ch? ngh?a là giành ch?nh quy?n v? tay thi?u s? giai c?p th?ng tr?; thay th? h?nh th?c búc l?t này b?ng h?nh th?c búc l?t kh?c cao h?n. Cách m?ng dân ch? t? s?n v?i kh?u hi?u t? do, b?nh ??ng, bác ái ?ó t?p h?p ???c qu?n chúng nhân dân lao ??ng trong cu?c ??u tranh l?t ?? giai c?p quý t?c, phong ki?n. Nh?ng khi giai c?p t? s?n g?anh ???c chính quy?n th? m?i quy?n t? do, b?nh ??ng, bác ái cho nhân dân lao ??ng không ???c th?c hi?n.  

M?c ti?u c?a c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a là gi?i phúng giai c?p b? ?p b?c, búc l?t, n? d?ch; ??ng th?i gi?i phóng xó h?i kh?i s? tr? tr? ?? ti?p t?c phát tri?n lên con ???ng ti?n b?, v?n minh. Các nhà sáng l?p ra ch? ngh?a xó h?i khoa h?c ?ó d?a tr?n ch? ngh?a nh?n ??o tri?t ?? ?? ?? ra m?c tiêu c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a. M?c ti?u ?ú kh?ng ch? d?ng l?i ? tr?nh ?? lý lu?n, mà c?n t?ng b??c th?c hi?n gi?i phóng con ng??i trên th?c ti?n c?i t?o toàn di?n. Ch? khi nào th?c hi?n thành c?ng ch? ngh?a c?ng s?n th? con ng??i ???c gi?i phóng hoàn toàn. 

C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a là m?t qu? tr?nh ??u tranh lâu dài, gian kh?, ph?c t?p và ??y sáng t?o tr?i qua nhi?u giai ?o?n. 1) M?c tiêu c?a giai ?o?n th? nh?t là giai c?p công nhân ?oàn k?t v?i nh?ng ng??i lao ??ng khác ti?n hành l?t ?? chính quy?n c?a giai c?p th?ng tr?, giành chính quy?n v? tay giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng. 2) M?c tiêu c?a giai ?o?n th? hai là xoá b? ch? ?? ng??i bóc l?t ng??i, xoá b? t?nh tr?ng d?n t?c này áp b?c dân t?c khác, xây d?ng thành công ch? ngh?a c?ng s?n, ?em l?i cu?c s?ng no ?m cho toàn th? nhân lo?i. 

b. ??ng l?c c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a 

C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a mang t?nh nh?n d?n, t?nh d?n t?c s?u s?c. M?c ti?u c?a c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a gi?i phóng giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng ra kh?i t?nh tr?ng ?p b?c búc l?t, ?em l?i cu?c s?ng ?m no, h?nh phúc cho nhân dân lao ??ng nên ??ng l?c c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a bao g?m giai c?p c?ng nh?n, giai c?p n?ng d?n và ??i ng? trí th?c. "T?t c? nh?ng phong trào l?ch s?, t? tr??c ??n nay ??u là do thi?u s? th?c hi?n, ho?c là m?u l?i ích cho thi?u s?. Phong trào vô s?n là phong trào ??c l?p c?a kh?i ??i ?a s?, m?u l?i ích cho kh?i ??i ?a s?". 

Giai c?p công nhân là ??ng l?c ch? y?u, gi? vai tr? t? ch?c lónh ??o cách m?ng xó h?i ch? ngh?a do ??a v? kinh t?-xó h?i và ??c ?i?m chính tr?-xó h?i c?a giai c?p c?ng nh?n trong xó h?i t? b?n ch? ngh?a quy ??nh. Giai c?p công nhân ra ??i g?n li?n v?i s? ra ??i và phát tri?n c?a n?n ??i công nghi?p, n?n c?ng nghi?p này ngày càng ph?t tri?n th? giai c?p c?ng nh?n ngày càng t?ng lên c? v? s? l??ng và ch?t l??ng. Giai c?p công nhân luôn ??i di?n cho l?c l??ng s?n xu?t ti?n ti?n, hi?n ??i luôn v?n ??ng và bi?n ??i không ng?ng, s? giàu có c?a ch? ngh?a t? b?n chính là thành qu? lao ??ng c?a giai c?p công nhân. Giai c?p công nhân trong xó h?i t? b?n ch? ngh?a ???c t? do v? thân th? nh?ng không có t? li?u s?n xu?t, ph?i bán s?c lao ??ng cho nhà t? b?n, b? bóc l?t giá tr? th?ng d? nên có nh?ng ??c ?i?m là giai c?p có tinh th?n cách m?ng tri?t ??, có ý th?c t? ch?c k? lu?t cao và cú b?n ch?t qu?c t?. Giai c?p c?ng nh?n cú h? t? t??ng riêng t?o nên kh? n?ng t? ch?c lónh ??o qu?n chúng nhân dân lao ??ng ti?n hành cách m?ng th? tiêu ch? ngh?a t? b?n, t?ng b??c xây d?ng ch? ngh?a xó h?i và ch? ngh?a c?ng s?n. Ch?nh v? v?y, ch? cú giai c?p c?ng nh?n m?i là giai c?p t? ch?c, lónh ??o cách m?ng xó h?i ch? ngh?a giành th?ng l?i.  

Giai c?p nông dân là giai c?p c?a nh?ng ng??i lao ??ng s?n xu?t v?t ch?t trong nông nghi?p, lâm nghi?p, ng? nghi?p v.v tr?c ti?p s? d?ng m?t t? li?u s?n xu?t c? b?n, ??c thù, g?n v?i thiên nhiên là ??t, r?ng, bi?n ?? s?n xu?t ra nông s?n. Ph??ng th?c s?n xu?t c?a nông dân phân tán, k? thu?t l?c h?u, n?ng su?t lao ??ng th?p, g?p nhi?u r?i ro h?n so v?i s?n xu?t công nghi?p c?a giai c?p công nhân. 

Giai c?p nông dân v?a là nh?ng ng??i lao ??ng s?n xu?t v?t ch?t, v?a là ng??i t? h?u nh?. Chính hai m?t này làm cho giai c?p công nhân g?p nhi?u h?n ch?, kh?c ph?c ???c hai m?t này c?n ph?i ti?n hành công nghi?p hoá, hi?n ??i hoá lâu dài, c?i bi?n trên nhi?u l?nh v?c. Tuy nhiên, giai c?p nông dân có l?i ích c? b?n th?ng nh?t v?i l?i ích c?a giai c?p công nhân. ? các n??c nông nghi?p, giai c?p nông dân chi?m s? ?ông trong dân c? và tr? thành l?c l??ng cách m?ng to l?n trong cách m?ng xó h?i ch? ngh?a. Giai c?p n?ng d?n kh?ng cú h? t? t??ng riêng, t? t??ng c?a h? ph? thu?c vào t? t??ng c?a giai c?p gi? ??a v? th?ng tr? trong xó h?i. Do v?y, khi ch?a giác ng? cách m?ng do giai c?p công nhân lónh ??o th? n?ng d?n d? dao ??ng v? t? t??ng, ng? nh?n v? chính tr?, manh ??ng trong các cu?c ??u tranh t? phát. C? c?u giai c?p công nhân không ch?t ch? c? v? kinh t?, chính tr?, t? t??ng, t? ch?c. Bên c?nh ?ó, ? các n??c nông nghi?p t?p trung nhi?u truy?n th?ng l?ch s? và b?n s?c dân t?c. Nh?ng ??c ?i?m trên cho th?y, b?n thân giai c?p nông dân không t? m?nh gi?i phúng kh?i ch? ?? t? h?u, áp b?c b?t công và cùng không th? gi? vai tr? giai c?p lónh ??o xó h?i trong c?c cu?c ??u tranh gi?i phóng kh?i ch? ?? áp b?c b?t c?ng. Trong c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a, giai c?p c?ng nh?n ch? cú th? giành ???c chính quy?n khi liên minh ???c v?i giai c?p nông dân. Sau khi giành ???c chính quy?n, ti?n hành xây d?ng ch? ngh?a xó h?i, giai c?p c?ng nh?n ch? cú th? hoàn thành nhi?m v? c?i t?o xó h?i c?, x?y d?ng xó h?i m?i khi ???c giai c?p nông dân ?i theo và ?ng h?. M?c dù giai c?p nông nhân chi?m ?a s? trong thành ph?n dân c? ? các nông nghi?p, song do ??a v? c?a giai c?p nông dân trong xó h?i t? b?n ch? ngh?a nên h? không gi? vai tr? lónh ??o cách m?ng xó h?i ch? ngh?a. 

T?ng l?p trí th?c là l?c l??ng quan tr?ng c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a; là nh?ng ng??i lao ??ng trí óc ph?c t?p và sáng t?o, có tr?nh ?? h?c v?n ?? am hi?u và ho?t ??ng chuyên sâu trong l?nh v?c lao ??ng ph?c t?p c?a m?nh. Tr? th?c cú c?ch th?c lao ??ng ??c thù, ch? y?u là lao ??ng trí tu? cá nhân trong các l?nh v?c nghiên c?u c? b?n, nghiên c?u ?ng d?ng trên các l?nh v?c t? nhiên, xó h?i, nh?n v?n, ngh? thu?t, qu?n lý v.v. H? có nh?ng c?ng hi?n quan tr?ng thúc ??y s?n xu?t v?t ch?t phát tri?n, sáng t?o và trang b? tri th?c khoa h?c, v?n hoá xó h?i, n?ng cao d?n tr? cho m?i ch? ?? xó h?i nh?t ??nh.  

Trong các ch? ?? t? h?u, bóc l?t, ??i ?a s? trí th?c là nh?ng ng??i lao ??ng b? áp b?c bóc l?t. V? th?, tr? th?c g?n bó v?i nhân dân, v?i dân t?c, luôn ??u tranh cho m?t xó h?i hoà b?nh, d?n ch?, b?nh ??ng, ti?n b?. Trí th?c không có h? t? t??ng riêng mà ph? thu?c vào t? t??ng c?a giai c?p th?ng tr?. M?c dù v?y, trí th?c v?n có vai tr? quan tr?ng gi?p giai c?p th?ng tr? khái quát l? lu?n ?? h?nh thành h? t? t??ng; có vai tr? quan tr?ng trong vi?c n?ng cao d?n tr?, tuy?n truy?n, gi?c ng? ch? ngh?a M?c-L?nin cho qu?n ch?ng nh?n d?n lao ??ng. Trong th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i, trong s? ph?t tri?n c?a n?n kinh t? tri th?c, tr? th?c cú vai tr? quan tr?ng trong n?ng cao d?n tr?, ?ào t?o nhân l?c, phát tri?n nhân tài cho ??t n??c, ch?m sóc s?c kho? c?ng ??ng. Gi?ng nh? nông dân, trí th?c c?ng không th? t? gi?i phóng m?nh kh?i c?c ch? ?? t? h?u, bóc l?t, không tr? thành l?c l??ng lónh ??o cách m?ng dân t?c dân ch? nhân dân. 

c. N?i dung c?a c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a 

C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a là cu?c c?ch m?ng toàn di?n, di?n ra trong t?t c? c?c l?nh v?c c?a ??i s?ng xó h?i mà ch? y?u là trong c?c l?nh v?c ch?nh tr?, kinh t?, v?n hoá t? t??ng v.v. 

C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c ch?nh tr?. C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c ch?nh tr? tr??c h?t giai c?p công nhân d??i s? lónh ??o c?a ??ng C?ng s?n ti?n hành l?t ?? s? th?ng tr? c?a giai c?p bóc l?t, giành chính quy?n, thi?t l?p nhà n??c c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng; t?o ti?n ?? và ?i?u ki?n ??a qu?n chúng nhân dân lao ??ng t? ??a v? nô l?, làm thuê, b? bóc l?t lên ??a v? làm ch? xó h?i, t?o cho h? n?ng l?c xây d?ng xó h?i m?i t? gi?c, t?ch c?c. Xoá b? tàn tích c?a nhà n??c c?- nhà n??c t? b?n ch? ngh?a, t?ng b??c xây d?ng và hoàn thi?n n?n dân ch? xó h?i ch? ngh?a và nhà n??c xó h?i ch? ngh?a; nh?n d?n lao ??ng ???c tham gia vào công vi?c c?a nhà n??c. ?? th?c hi?n thành công cách m?ng chính tr?, giai c?p c?ng nh?n lónh ??o nhân dân lao ??ng kh?c ph?c d?n nh?ng h?u qu? k?m hóm kh? n?ng sáng t?o c?a nhân dân lao ??ng; nâng cao tr?nh ?? dân trí, tr?nh ?? nh?n th?c c?a nhân dân v? ???ng l?i chính sách c?a ??ng và pháp lu?t c?a Nhà n??c; có c? ch? và chính sách phù h?p ?? phát huy vai tr? c?a nh?n d?n trong qu? tr?nh c?i t?o xó h?i c?, x?y d?ng xó h?i m?i. 

C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c kinh t?. Kh?c v?i c?c cu?c c?ch m?ng kh?c, c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c kinh t? nh?m thay ??i v? trí, vai tr? c?a ng??i lao ??ng ??i v?i t? li?u s?n xu?t b?ng cách xoá b? ch? ?? chi?m h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a v? t? li?u s?n xu?t; thi?t l?p ch? ?? s? h?u xó h?i ch? ngh?a trong nh?ng h?nh th?c th?ch h?p, g?n ng??i lao ??ng v?i t? li?u s?n xu?t, thay ??i ?i?u ki?n s?ng và ?i?u ki?n làm vi?c c?a nhân dân lao ??ng. 

Phát tri?n l?c l??ng s?n xu?t, ??a ti?n b? khoa h?c công ngh? hi?n ??i vào s?n xu?t nh?m t?ng n?ng su?t lao ??ng, c?i thi?n ??i s?ng nhân dân lao ??ng, khuy?n khích kh? n?ng sáng t?o c?a ng??i lao ??ng. Th?c hi?n nguyên t?c phân ph?i theo lao ??ng ??m b?o công b?ng xó h?i, n?ng su?t lao ??ng, hi?u qu? công tác là th??c ?o ?ánh giá s? ?óng góp c?a m?i ng??i cho xó h?i. Nguy?n t?c ph?n ph?i theo lao ??ng ??m b?o khuy?n khích ng??i lao ??ng có ý th?c tích c?c nâng cao l?p tr??ng giai c?p, tinh th?n yêu n??c, c?ng hi?n s?c l?c, tài n?ng vào công cu?c xây d?ng ch? ngh?a xó h?i. Th?c hi?n c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c kinh t? nh?m x?y d?ng ch? ?? công h?u v? t? li?u s?n xu?t, thi?t l?p s? h?u công c?ng v? t? li?u s?n xu?t là m?t quá tr?nh l?u dài, ph?i ???c ?i?u ch?nh và ki?m nghi?m trong th?c ti?n m?t cách chu ?áo và sâu s?c. Cách m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c kinh t? cú vai tr? quy?t ??nh t?i s? thành b?i c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a, thành qu? c?a c?ch m?ng kinh t? gúp ph?n t?o n?n s? ?n ??nh v? chính tr? và c? s?, n?n t?ng c?a s? phát tri?n v?n hoá, tinh th?n c?a xó h?i. 

C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c v?n hoá, t? t??ng. C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a nh?m gi?i phóng nhân dân lao ??ng v? m?t tinh th?n xó h?i, d??i ch? ngió xó h?i giai c?p c?ng nh?n và nh? d?n lao ??ng không ch? làm ch? t? li?u s?n xu?t mà c?n s?ng t?o, làm phong ph? th?m c?c gi? tr? v?n hoá tinh th?n c?a xó h?i. C?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c v?n hoá, tinh th?n nh?m k? th?a, ch?n l?c, nâng cao các giá tr? v?n hoá truy?n th?ng c?a dân t?c, ti?p thu các giá tr? v?n hoá tiên ti?n c?a th?i ??i. ??ng th?i cách m?ng xó h?i ch? ngh?a tr?n l?nh v?c này c?n trang b? cho ng??i h?c th? gi?i quan khoa h?c, nh?n sinh quan c?ng s?n ch? ngh?a, h?nh thành n?n con ng??i m?i xó h?i ch? ngh?a v?i nh?ng ph?m ch?t m?i theo y?u c?u c?a s? nghi?p x?y d?ng ch? ngh?a xó h?i. 

Ba n?i dung trên có m?i liên h? bi?n ch?ng v?i nhau, trong ?ó cách m?ng chính tr? là là ti?n ??, cách m?ng kinh t? là y?u t? quy?t ??nh nh?t, cách m?ng trên l?nh v?c v?n hoá t? t??ng là then ch?t. Do v?y, mu?n hoàn thành s? m?nh l?ch s? c?a m?nh giai c?p c?ng nh?n ph?i th?c hi?n ??ng b? c? ba n?i dung trên, không nên xem nh? ho?c quá ?? cao m?t trong ba n?i dung d?n ??n sai l?m, th?t b?i. 

3. Li?n minh gi?a giai c?p c?ng nh?n v?i giai c?p c?ng nh?n trong c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a 

a. Tính t?t y?u và c? s? khách quan c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân 

Tính t?t y?u c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân. Liên minh công nông là v?n ?? chi?n l??c c?a cách m?ng xó h?i ch? ngh?a, cú ý ngh?a quy?t ??nh t?i s? thành b?i toàn b? ti?n tr?nh c?ch m?ng c?a giai c?p c?ng nh?n. Khi nghi?n c?u v? c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a, C.Mác, Ph.?ngghen và V.I. Lênin ??c bi?t quan tâm và nh?n m?nh vai tr? quan tr?ng c?a kh?i li?n minh này ??i v?i s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân. C.Mác và Ph.?ngghen t?ng k?t phong trào th?c ti?n c?a giai c?p công nhân và ??a ra k?t lu?n, nhi?u cu?c ??u tranh c?a giai c?p công nhân ?ó b? th?t b?i, t?n th?t, ch? y?u là v? kh?ng t? ch?c li?n minh v?i "ng??i b?n ??ng minh t? nhiên" c?a m?nh là n?ng d?n; cu?c c?ch m?ng v? s?n ?ó tr? thành nh?ng "bài ??n ca ai ?i?u". Ch? ngh?a t? b?n chuy?n sang giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a, V.I.Lênin phát tri?n quan ?i?m này c?a các nhà kinh ?i?n vào cách m?ng Tháng M??i (Nga) 1917, "Chuyên chính vô s?n là m?t h?nh th?c ??c bi?t c?a liên minh giai c?p gi?a giai c?p vô s?n, ??i ti?n phong c?a nh?ng ng??i lao ??ng, v?i ?ông ??o nh?ng t?ng l?p lao ??ng không ph?i vô s?n (ti?u t? s?n, ti?u ch?, nông dân, trí th?c). Có th? kh?ng ??nh liên minh công nông v?a là quy lu?t, v?a là ??i h?i kh?ch quan c?a s? nghi?p c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a.  

C? s? khách quan c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân. 1) Li?n minh c?ng n?ng là nhu c?u n?i t?i c?a c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a t?o n?n ??ng l?c cách m?ng, ??m b?o vai tr? lónh ??o c?a giai c?p công nhân, là ?i?u ki?n quy?t ??nh th?ng l?i trong ??u tranh giành ch?nh quy?n và c?ng cu?c c?i t?o xó h?i c?, x?y d?ng xó h?i m?i. 2) Li?n minh c?ng n?ng xu?t ph?t t? m?i li?n h? t? nhi?n g?n bú và s? th?ng nh?t l?i ?ch c? b?n c?a các giai c?p, t?ng l?p v? h? ??u là nh?ng ng??i lao ??ng b? áp b?c, cùng th?c hi?n m?c tiêu, nguy?n v?ng mu?n gi?i phóng kh?i áp b?c, bóc l?t, b?t công. 3) Liên minh công nông là do s? g?n bó th?ng nh?t gi?a s?n xu?t v?t ch?t v?i khoa h?c k? thu?t trong ?i?u ki?n c?a cu?c cách m?ng khoa h?c- công ngh? hi?n ??i, công nhân, nông dân d?n ???c trí th?c hoá.  

b. N?i dung và nguyên t?c c? b?n c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân 

N?i dung c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân. Liên minh công nông nh?m gi?i quy?t nhu c?u, l?i ích chính tr? c? b?n c?a công nhân, nông dân và c?a c? dân t?c là ??c l?p dân t?c và ch? ngh?a xó h?i. Li?n minh c?ng n?ng nh?m c?ng c? và t?ng c??ng nhà n??c xó h?i ch? ngh?a, th?c hi?n quy?n và l?i ?ch c?a nh?n d?n lao ??ng. Liên minh công nông là c? s? v?ng ch?c cho kh?i ??i ?oàn k?t dân t?c, t?o nên s?c m?nh ?? v??t qua khó kh?n th? thách, ??p tan m?i âm m?u ch?ng phá c?a k? thù v? công cu?c xây d?ng và b?o v? ch? ngh?a xó h?i. Nguy?n t?c c?a li?n minh gi?a giai c?p c?ng nh?n v?i giai c?p n?ng d?n là gi? v?ng và t?ng c??ng vai tr? lónh ??o c?a ??ng trên l?p tr??ng c?a giai c?p công nhân. M?t s? gi?i pháp hi?n th?c hóa nguyên t?c trên ?? t?ng c??ng liên minh công nông.  

1) Liên minh v? chính tr?. Phát tri?n kinh t?, th?c hi?n t?t công tác xoá ?ói, gi?m nghèo, t?o c? s? ?? nhân dân quan tâm ??n chính tr?. ??y m?nh giáo d?c, nâng cao dân trí, nâng cao tr?nh ?? nh?n th?c v? chính tr? c?a nhân dân. Phát huy dân ch?, t?o ?i?u ki?n thu?n l?i nh?t ?? nhân dân ???c tham gia vào công vi?c c?a nhà n??c, kh?c ph?c s? b?ng bít thông tin. Th??ng xuyên tuyên truy?n, giáo d?c ch? ngh?a Mác-Lênin, t? t??ng H? Chí Minh t?i cán b?, ??ng viên và m?i giai c?p, t?ng l?p nhân dân lao ??ng, t?o cho h? l?p tr??ng t? t??ng chính tr? ?úng ??n, v?ng vàng.  

2) Liên minh v? kinh t?. Liên minh công nông trên l?nh v?c kinh t? nh?m tho? món nhu c?u c?a m?i giai c?p, kh?i d?y và phát huy n?i l?c, s?c m?nh c?a giai c?p công nhân, nông dân quá tr?nh s?n xu?t l?u thông, trao ??i hàng hoá, góp ph?n thúc ??y xó h?i ph?t tri?n. Li?n minh kinh t? ???c th? hi?n qua m?i quan h? kinh t? gi?a công nghi?p, nông nghi?p, v?i nông dân và công nhân; gi?a chính sách c?a nhà n??c ?i?u ti?t m?i liên h? gi?a công nhân, nông dân t?o ??ng l?c khai thác và phát huy s?c m?nh c?a m?i giai c?p trong xó h?i. Nguy?n t?c c?a li?n minh c?ng n?ng trên l?nh v?c kinh t? c?n gi?i quy?t hài hoà m?i quan h? l?i ích gi?a các giai c?p. Gi?i pháp t?ng c??ng liên minh công nông trí th?c trên l?nh v?c kinh t? là xác ??nh ?úng th?c tr?ng, ti?m n?ng kinh t? c?a c? n??c và s? h?p tác qu?c t? ?? xây d?ng c? c?u kinh t? h?p lý, g?n li?n v?i nhu c?u kinh t? c?a c?ng nh?n, n?ng d?n và tr? th?c trong nh?ng ?i?u ki?n c? th?. Th?c hi?n ?a d?ng hoá các h?nh th?c h?p t?c, li?n k?t, giao l?u kinh t? gi?a công nhân, nông dân trí th?c hay gi?a s?n xu?t v?t ch?t và khoa h?c c?ng ngh?. T?ng bwcs h?nh thành và ph?t tri?n quan h? s?n xu?t xó h?i ch? ngh?a. Ph?t huy vai tr? c?a ??ng, Nhà n??c trong vi?c ho?ch ??nh, ban hành các chính sách phù h?p, gi?i quy?t t?t quan h? l?i ích và ?óng góp c?a m?i giai t?ng ??i v?i n?n kinh t? xó h?i. M? r?ng và n?ng cao ch?t l??ng giáo d?c ?ào t?o, nghiên c?u khoa h?c; g?n nghiên c?u khoa h?c v?i th?c ti?n s?n xu?t v?t ch?t, kh?c ph?c s? tách r?i, thi?u th?ng nh?t gi?a l? lu?n và th?c ti?n; gi?a nghi?n c?u v?i ?ng d?ng, ?ào t?o và s? d?ng ? n??c ta trong th?i gian qua. Th?c hi?n t?t s? liên k?t b?n nhà (nhà n??c, nhà nông, nhà khoa h?c và nhà doanh nghi?p) t?o ?i?u ki?n thúc ??y quá tr?nh s?n xu?t ph?t tri?n. 

3) Liên minh v? v?n hoá-xó h?i. Trên l?nh v?c v?n hoá- xây d?ng n?n v?n hoá tiên ti?n, ??m ?à b?n s?c dân t?c; xây d?ng các chu?n m?c xó h?i tr?n l?p tr??ng c?a ch? ngh?a Mác-Lênin, t? t??ng H? Chí Minh. T?ng b??c xoá b? tàn tích c?a v?n hoá c?, gi? g?n và ph?t huy gi? tr? v?n hoá truy?n th?ng ti?p thu nh?ng y?u t? v?n hoá tiên ti?n c?a th?i ??i. T?o ?i?u ki?n thu?n l?i cho các giai c?p ???c t? do th??ng th?c, ?ánh giá, sáng t?o ra các giá tr? v?n hoá tinh th?n phong phú ?a d?ng trên l?p tr??ng, h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân. Nguyên t?c c?a liên minh trên l?nh v?c này là phát huy vai tr? c?a tr? th?c, v?n ngh? s? trong nâng cao dân trí, gi? g?n và ph?t huy, s?ng t?o c?c gi? tr? v?n hoá cho xó h?i. Gi?i ph?p t?ng c??ng liên minh công nông trên l?nh v?c v?n hoá là Nhà n??c c?n quan tâm và t?o ?i?u ki?n ?? phát huy vai tr? c?a tr? th?c và ??i ng? v?n ngh? s? trong sáng t?o v?n hoá tinh th?n cho xó h?i. ??y m?nh giáo d?c ?ào t?o, nâng cao tr?nh ?? dân trí, t?o ?i?u ki?n cho công nhân và nông dân tham gia vào công tác v?n hoá qu?n chúng, xây d?ng n?n v?n hoá dân t?c ?a d?ng, phong phú, tiên ti?n ??m ?à b?n s?c dân t?c. Phát tri?n kinh t?, th?c hi?n xoá ?ói, gi?m nghèo ?? nhân dân quan tâm h?n n?a vào ??i s?ng v?n hoá tinh th?n c?a xó h?i. Tr?n l?nh v?c xó h?i- gi?i quy?t t?t các v?n ?? xó h?i nh? công ?n, vi?c làm, ??u tranh bài tr? các t? n?n xó h?i, tham nh?ng, quan li?u, h?ch d?ch c?a quy?n, bài tr? c?c h? t?c l?c h?u v.v. Nguy?n t?c li?n minh là ph?t huy vai tr? c?a ??ng, Nhà n??c trong vi?c ban hành và ho?ch ??nh chính sách xó h?i. Gi?i ph?p t?ng c??ng liên minh công nông trên l?nh v?c xó h?i là huy ??ng v?n, c? s? v?t ch?t ??y ?? ?? th?c hi?n chính sách; làm t?t công tác tuyên truy?n, phát huy vai tr? c?a ??n v? hành chính c?p c? s?. Nâng cao tr?nh ?? nh?n th?c c?a nhân dân v? chính sách xó h?i. 

Nh?ng nguyên t?c c? b?n chung c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân là  

1) Ph?i ??m b?o vai tr? lónh ??o c?a giai c?p c?ng nh?n trong kh?i li?m minh c?ng n?ng, b?i "ch? cú s? lónh ??o c?a giai c?p vô s?n m?i có th? gi?i phóng qu?n chúng ti?u nông thoát kh?i ch? ?? nô l? t? b?n và d?n h? t?i ch? ngh?a xó h?i" 

2) Ph?i ??m b?o nguyên t?c t? nguy?n, b?i ch? b?ng nh?ng vi?c làm c? th? ?? giai c?p nông dân th?y ch? ?i v?i giai c?p công nhân m?i có l?i h?n ?i v?i giai c?p t? s?n th? n?ng d?n m?i t? nguy?n; cú t? nguy?n th? li?n minh m?i b?n v?ng và lâu dài 

3) Ph?i bi?t k?t h?p các l?i ích c?a c? hai giai c?p. 

III. HèNH THÁI KINH T? C?NG S?N CH? NGH?A 

1. Xu th? t?t y?u c?a s? xu?t hi?n h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a 

C.Mác và Ph.?ngghen ?ó v?n d?ng tri?t ?? quan ni?m duy v?t v? l?ch s? ?? nghiên c?u xó h?i loài ng??i ?? t? ?ó xây d?ng h?c thuy?t h?nh th?i kinh t?-xó h?i. C?c nhà s?ng l?p ch? ngh?a M?c ?ó d?a vào c?c quy lu?t xó h?i ?? phân tích, nghiên c?u ch? ngh?a t? b?n và kh?ng ??nh l?ch s? xó h?i loài ng??i là l?ch s? k? ti?p nhau c?a c?c h?nh th?i kinh t?-xó h?i t? th?p ??n cao nh? m?t quá tr?nh l?ch s? t? nhi?n. 

Trên c? s? nghiên c?u, phân tích sâu s?c ch? ngh?a t? b?n và ch? ra nh?ng m?t tích c?c và nh?ng h?n ch? mà ch? ngh?a t? b?n không t? kh?c ph?c ???c. Trong nhi?u t?c ph?m c?a m?nh, C.M?c và Ph.?ngghen kh?ng ??nh s? ra ??i c?a ch? ngh?a t? b?n là m?t trong nh?ng giai ?o?n phát tri?n m?i c?a nhân lo?i. Nh?ng trong xó h?i cú ??i kháng giai c?p ?ó, s? phát tri?n v? kinh t? càng gia t?ng, th? t?nh tr?ng ?p b?c, búc l?t và s? phân hóa giàu-nghèo c?ng c?ng t?ng theo. ??ng th?i v?i ?i?u ?ó, mâu thu?n c? b?n, v?n có bi?u hi?n trên l?nh v?c kinh t? là mâu thu?n gi?a l?c l??ng s?n xu?t v?i quan h? s?n xu?t; bi?u hi?n trên l?nh v?c xó h?i là m?u thu?n gi?a giai c?p t? s?n và giai c?p vô s?n gay g?t không th? ?i?u hoà ???c, mà ph?i ti?n hành cách m?ng ?? thay th? xó h?i t? b?n b?ng xó h?i ti?n b? h?n. Cu?c ??u tranh c?a giai c?p vô s?n ch?ng l?i giai c?p t? s?n ngày càng tr? nên c?ng th?ng. Th?c ti?n các cu?c ??u tranh có tính giai c?p ??i h?i kh?ch quan v? lý lu?n c?ch m?ng v? s?n và l? lu?n ?ó h??ng ??u tranh giai c?p c?a giai c?p v? s?n vào vi?c xúa b? xó h?i t? b?n, x?y d?ng xó h?i c?ng s?n.  

Có th? nói c? s? th?c ti?n cho vi?c d? báo xu th? t?t y?u c?a s? ra ??i h?nh th?i kinh t?-xó h?i là s? ph?t tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t ?ó ??t t?i m?c ?? mà quan h? s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a l?i tr? thành "xi?ng xích" níu kéo s? phát tri?n ?ó; là giai c?p công nhân ?ó ?ông ??o v? s? l??ng, ?ó nh?n th?c ???c vai tr? c?a m?nh trong l?ch s? và ??u tranh chính tr? ch?ng giai c?p t? s?n d??i s? lónh ??o c?a ??ng C?ng s?n. D?a vào c? s? th?c ti?n này, C.Mác và Ph.?ngghen d? báo ch? ngh?a xó h?i s? th?ng l?i ??u tiên ? các n??c t? b?n phát tri?n nh? Anh, Pháp, ??c, M?. V? sau, V.I.Lênin d? báo ch? ngh?a xó h?i ch? cú th? th?ng l?i ? m?t s?, th?m ch? ? m?t n??c t? b?n kém phát tri?n nh?t và ? nh?ng n??c thu?c ??a sau khi hoàn thành cách m?ng dân t?c dân ch?.  

Có th? ??nh ngh?a khái quát h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a là ch? ?? xó h?i phát tri?n cao nh?t; có quan h? s?n xu?t d?a trên s? h?u công v? t? li?u s?n xu?t, phù h?p v?i l?c l??ng s?n xu?t ngày càng phát tri?n, t?o thành c? s? h? t?ng có tr?nh ?? cao h?n c? s? h? t?ng c?a ch? ngh?a t? b?n; có ki?n trúc th??ng t?ng t??ng ?ng th?c s? là c?a nh?n d?n v?i tr?nh ?? xó h?i ho? ngày càng cao. 

??nh ngh?a tr?n cho th?y h?nh th?i kinh t?-xó h?i ch? ngh?a cú nh?ng n?i dung 

1) H?nh th?i kinh t? xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a là ch?t ?? xó h?i ph?t tri?n cao nh?t trong l?ch s? loài ng??i. Kh?ng ??nh nh? v?y là v?, xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a ra ??i sau các ch? ?? xó h?i cú ??i kháng giai c?p tr??c ?ó, bi?t k? th?a, ch?n l?c nh?ng ?u ?i?m c?a các h?nh th?i kinh t?-xó h?i trong l?ch s? n?n cú nh?ng thành t?u tr?n t?t c? c?c l?nh v?c kinh t?, ch?nh tr?, v?n hoá, xó h?i v.v 

2) H?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a cú quan h? s?n xu?t d?a tr?n s? h?u c?ng c?ng v? t? li?u s?n xu?t, thích ?ng v?i l?c l??ng s?n xu?t ngày càng phát tri?n. Khác v?i xó h?i t? b?n, ch? ngh?a xó h?i xo? b? ch? ?? s? h?u t? nhân, t? b?n ch? ngh?a- ngu?n g?c sinh ra ch? ?? bóc l?t, b?t công và t?i ác; th?c hi?n s? h?u công c?ng v? t? li?u s?n xu?t là h?nh th?c s? h?u ch? y?u nh?t, xo? b? s? b?t c?ng trong xó h?i, t?o ?i?u ki?n ?? nhân dân lao ??ng ???c làm ch? cu?c s?ng và xó h?i, cú cu?c s?ng ngày càng ?m no, t? do, h?nh ph?c, v?n minh 

3) H?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a t?o thành c? s? h? t?ng có tr?nh ?? cao h?n c? s? h? t?ng c?a ch? ngh?a t? b?n. Trong các ch? ?? xó h?i cú ??i kháng giai c?p, ng??i lao ??ng không ???c tham gia vào quan h? s?n xu?t nên luôn ??i m?t v?i nh?ng b?t công và t?i ác trong xó h?i. Cu?c c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a th?ng l?i, xo? b? ch? ?? t? h?u, t?ng b??c xây d?ng ch? ?? xó h?i xó h?i ch? ngh?a. Khi x?y d?ng ch? ngh?a c?ng s?n, t?o n?n các quan h? s?n xu?t mang tính nhân dân, ng??i lao ??ng ???c tham gia vào làm ch? quan h? s?n xu?t: ch? s? h?u v? t? li?u s?n xu?t, tham gia vào quá tr?nh t? ch?c s?n xu?t và ph?n ph?i s?n ph?m trong xó h?i, bài tr? quan li?u, tham nh?ng, c?ng c?c t? n?n xó h?i kh?c 

4) H?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a cú ki?n tr?c th??ng t?ng th?c s? là c?a nhân dân lao ??ng v?i tr?nh ?? xó h?i ho? ngày càng cao. Khi m?i giành ch?nh quy?n, giai c?p c?ng nh?n c?n thi?t l?p b? m?y nhà n??c xó h?i ch? ngh?a ?? b?o v? l?i ích cho giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng. Ch? ngh?a xó h?i- giai ?o?n th?p c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a, c?n t?n t?i nhà n??c xó h?i ch? ngh?a ?? giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng b?o v? l?i ích cho toàn th? nhân dân lao ??ng và dân t?c, tr?n áp s? ph?n kháng c?a k? thù.  

2. ?i?u ki?n ra ??i h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a  

S? thay th? l?n nhau gi?a c?c h?nh th?i kinh t?-xó h?i là m?t qu? tr?nh l?ch s? t? nhi?n. Tuy nhi?n, kh?ng ph?i b?t c? qu?c gia nào c?ng ph?i th?c hi?n các b??c ?i tu?n t?, mà các qu?c gia có th? th?c hi?n con ???ng ?i t?i ch? ngh?a c?ng s?n r?t khác nhau. Có nh?ng qu?c gia ?i t? các n??c ti?n t? b?n hay ? tr?nh ?? t? b?n trung b?nh ?? ?i lên ch? ngh?a c?ng s?n ho?c c?ng có nh?ng qu?c gia b? qua ch? ngh?a t? b?n ?? ?i lên ch? nghió c?ng s?n. Vi?c l?a ch?n b??c ?i tu?n t? hay b? qua m?t vài h?nh th?i kinh t?-xó h?i ?? ?i t?i ch? ngh?a c?ng s?n ch?u s? quy ??nh b?i các ?i?u ki?n khách quan và ch? quan c?a m?i n??c. Trên c? s? ?ó, chúng ta có th? chia thành hai ?i?u ki?n ?? ?i t?i ch? ngh?a c?ng s?n. 

a. ?i?u ki?n c? b?n cho s? ra ??i h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a ? c?c n??c t? b?n phát tri?n 

Mâu thu?n gi?a l?c l??ng s?n xu?t mang tính xó h?i ho? ngày càng cao v?i quan h? s?n xu?t d?a trên ch? ?? chi?m h?u t? nhân t? b?n ch? ngh?a v? t? li?u s?n xu?t. Mâu thu?n này t?t y?u ph?i gi?i quy?t thay th? b?ng quan h? s?n xu?t m?i m? ???ng cho l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n- ?ó là quan h? s?n xu?t c?ng s?n ch? ngh?a. 

Trong xó h?i t? b?n, bi?u hi?n mâu thu?n gi?a l?c l??ng s?n xu?t và quan h? s?n xu?t trong l?nh v?c xó h?i là m?u thu?n gi?a giai c?p v? s?n- ??i bi?u cho l?c l??ng s?n xu?t tiên ti?n v?i giai c?p t? s?n- ??i bi?u cho quan h? s?n xu?t l?c h?u, l?i th?i tr? nên gay g?t, quy?t li?t không th? ?i?u hoà ???c nên c?n phái ti?n hành cu?c cách m?ng xó h?i ch? ngh?a gi?i quy?t m?u thu?n ?ó. 

M?c dù ch? ngh?a t? b?n ?ó ??t ???c nh?ng thành t?u ?áng k? v? kinh t?-xó h?i; nh?ng trên m?i b??c phát tri?n c?a nó kèm theo nh?ng tai h?a nh? chi?n tranh, t?i ác, hu? ho?i môi tr??ng thiên nhiên, phân bi?t ch?ng t?c, l?i s?ng ph?n v?n hoá, suy ??i ??o ??c v.v. 

Nh?n th?c c?a giai c?p c?ng nh?n và vai tr? c?a ??ng c?ng s?n trong quá tr?nh gi?c ng? c?ch m?ng cho giai c?p c?ng nh?n ti?n hành c?ch m?ng xó h?i ch? ngh?a ngày càng cao. 

b. ?i?u ki?n c? b?n ?? các n??c t? b?n trung b?nh và c?c n??c ch?a tr?i qua ch? ?? t? b?n ch? ngh?a ?i lên ch? ngh?a c?ng s?n 

Ch? ngh?a t? b?n chuy?n sang giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a; vi?c xâm l??c, áp b?c và ?ô h?, khai thác thu?c ??a, v? vét tài nguyên ? nhi?u qu?c gia gây ra nhi?u mâu thu?n gay g?t. ?ó là mâu thu?n gi?a giai c?p vô s?n v?i giai c?p công nhân; mâu thu?n gi?a các n??c ?? qu?c xâm l??c v?i các n??c b? xâm l??c; mâu thu?n gi?a các n??c t? b?n, ?? qu?c v?i nhau; mâu thu?n gi?a nông dân v?i ??a ch?, t? s?n v?i nông dân ? các n??c thu?c ??a v.v làm cho phong trào ch?ng ?? qu?c b?o v? ??c l?p có th? x?y ra ? nh?ng mâu thu?n th? y?u nh?t.  

H? t? t??ng c?a giai c?p công nhân ph?i ???c ??ng C?ng s?n truy?n b? r?ng rói, th?c t?nh phong trào y?u n??c c?a nhân dân các n??c thu?c ??a t?o nên s? tr??ng thành c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng. Tác ??ng c?a phong trào c?ng s?n và công nhân qu?c t?, c?a l? lu?n ch? ngh?a M?c-L?nin làm th?c t?nh phong trào ??u tranh gi?i phóng dân t?c ti?n lên ch? ngh?a xó h?i. 

3. Các giai ?o?n ph?t tri?n c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a 

D?a vào s? v?n ??ng, phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, quan h? s?n xu?t và ki?n trúc th??ng t?ng c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i, C.M?c và Ph.?ngghen không ch? phân chia l?ch s? phát tri?n c?a xó h?i loài ng??i thành c?c h?nh th?i kinh t?-xó h?i, mà c?n chia h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a thành c?c giai ?o?n khác nhau. M?i giai ?o?n c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a l?i ???c chia thành các ch?ng ???ng khác nhau- ?ó là giai ?o?n th?p (ch? ngh?a xó h?i) và giai ?o?n xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a (ch? ngh?a c?ng s?n). 

Theo C.Mác và Ph.?ngghen, ch? ngh?a xó h?i, "C?i xó h?i mà ch?ng ta núi ? ?ây không ph?i là m?t xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a ?ó ph?t tri?n tr?n nh?ng c? s? c?a ch?nh nú, mà tr?i l?i là m?t xó h?i v?a tho?t thai t? xó h?i t? b?n ch? ngh?a, do ?ú là m?t xó h?i v? m?i ph??ng di?n- kinh t?, ??o ??c, tinh th?n- c?n mang nh?ng d?u v?t c?a xó h?i c? mà nó ?ó l?t l?ng ra", m?i ch? ??t t?i m?c ?? b?o ??m cho xó h?i th?c hi?n ???c nguyên t?c "làm theo n?ng l?c, h??ng theo lao ??ng". ??n ch? ngh?a c?ng s?n m?i th?c hi?n ???c nguyên t?c "làm theo n?ng l?c, h??ng theo nhu c?u" b?i lao ??ng trong giai ?o?n này không ch? là ph??ng ti?n ki?m s?ng, mà nú c?n tr? thành nhu c?u s? m?t c?a con ng??i. 

Theo V.I.L?nin, h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a g?m (I) Nh?ng c?n ?au ?? kéo dài; (II) Giai ?o?n ??u c?a xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a và (III) Giai ?o?n cao c?a xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a. Nh? v?y, h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a cú th? chia thành ba th?i k?. 

a. Th?i k? quá ?? t? ch? ngh?a t? b?n l?n ch? ngh?a xó h?i 

Th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i là th?i k? c?i bi?n c?ch m?ng s?u s?c trong toàn b? các l?nh v?c c?a ??i s?ng xó h?i, t?o ra nh?ng ti?n ?? v?t ch?t và tinh th?n c?n thi?t ?? h?nh thành xó h?i mà trong ?ó, nh?ng nguyên t?c c?n b?n c?a xó h?i xó h?i ch? ngh?a ???c th?c hi?n. 

Th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i ???c Cách m?ng xó h?i ch? ngh?a Th?ng M??i (Nga) n?m 1917 m? ra v?i n?i dung c?n b?n là xóa b? giai c?p t? s?n và ch? ?? t? b?n ch? ngh?a, thi?t l?p nh?ng c? s? cho xó h?i xó h?i ch? ngh?a và c?ng s?n ch? ngh?a. Th?i k? qu? ?? này có th? phân thành b?n giai ?o?n phát tri?n là  

1) Giai ?o?n t? n?m 1917-1945- giai ?o?n th?ng l?i c?a giai c?p vô s?n Nga, m? ??u th?i k? quá ?? l?n ch? ngh?a xó h?i 

2) Giai ?o?n t? n?m 1945-1970- giai ?o?n h?nh thành, t?n t?i và ph?t tri?n c?a h? th?ng xó h?i ch? ngh?a 

3) Giai ?o?n t? n?m 1970-1990- giai ?o?n h? th?ng xó h?i ch? ngh?a l?m vào kh?ng ho?ng, d?n ??n s? s?p ?? c?a ch? ngh?a xó h?i hi?n th?c m? h?nh x?vi?t ? c?c n??c ?ông Âu và Liênxô 

4) Giai ?o?n hi?n nay là giai ?o?n tho?i trào c?a ch? ngh?a xó h?i hi?n th?c. 

Tính t?t y?u c?a th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i. ?? chuy?n t? xó h?i l?n xó h?i xó h?i ch? ngh?a, c?n tr?i qua th?i k? qu? ??. Tính t?t y?u c?a th?i k? này ???c c?t ngh?a b?i nh?ng lý do  

1) Ch? ngh?a t? b?n và ch? ngh?a xó h?i kh?c nhau v? ch?t; th? hi?n ? h?nh th?c s? h?u t? li?u s?n xu?t. Mu?n cú xó h?i c?ng h?u t? li?u s?n xu?t c?n có th?i gian 

2) Ch? ngh?a xó h?i ???c xây d?ng trên n?n s?n xu?t ??i c?ng nghi?p cú tr?nh ?? cao; ch? ngh?a t? b?n ?ó chu?n b? nh?ng ti?n ?? v?t ch?t c?n thi?t cho ch? ngh?a xó h?i, nh?ng c?n có th?i gian ?? t? ch?c, s?p x?p l?i  

3) C?n có th?i gian ?? x?y d?ng quan h? s?n xu?t xó h?i ch? ngh?a 

4) C?ng cu?c x?y d?ng ch? ngh?a xó h?i là c?ng vi?c m?i m?, khú kh?n và ph?c t?p; giai c?p công nhân có th?i gian ?? hoàn thành. 

??c ?i?m và th?c ch?t c?a th?i k? quá ?? t? ch? ngh?a t? b?n l?n ch? ngh?a xó h?i. ??c ?i?m n?i b?t c?a th?i k? này là t?n t?i nh?ng y?u t? c?a xó h?i t? b?n v?i nh?ng y?u t? m?i c?a xó h?i xó h?i ch? ngh?a; ch?ng t?n t?i và ??u tranh v?i nhau tr?ng m?i l?nh v?c c?a ??i s?ng xó h?i. ??i v?i nh?ng n??c t? b?n cú tr?nh ?? kinh t? phát tri?n cao, th?i k? quá ?? có th? t??ng ??i ng?n; ??i v?i nh?ng n??c cú tr?nh ?? kinh t? ph?t tri?n trung b?nh ho?c th?p, th?i k? qu? ?? có th? dài h?n.  

Trong l?nh v?c kinh t?, là s? duy tr? và ph?t tri?n n?n kinh t? hàng ho? nhi?u thành ph?n, b?n c?nh c?c thành ph?n kinh t? xó h?i ch? ngh?a c?n cú c?c thành ph?n kinh t? kh?c nh? kinh t? gia tr??ng, kinh t? hàng hóa nh?, kinh t? t? b?n nhà n??c. Chúng ?an xen, b? sung h? tr? và ??u tranh v?i nhau. N?n kinh t? nhi?u thành ph?n này làm n?y sinh c? c?u xó h?i-giai c?p ?a d?ng, ph?c t?p th?m chí ??i l?p, luôn ??u tranh v?i nhau.  

Trong l?nh v?c chính tr?. Nhà n??c chuyên chính vô s?n m?i ra ??i và ngày càng hoàn thi?n là công c? ?? giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng ch?ng l?i nh?ng âm m?u ch?ng phá c?a các th? l?c thù ??ch trong và ngoài n??c; b?o v? thành qu? cách m?ng, ??ng c?ng s?n và nhà n??c xó h?i ch? ngh?a. 

Trong l?nh v?c xó h?i c?n cú s? kh?c bi?t kh? l?n gi?a lao ??ng trí óc v?i lao ??ng chân tay, gi?a thành th? và nông thôn, gi?a mi?n núi và mi?n xuôi. Nhi?u v?n ?? xó h?i kh?c ch?a gi?i quy?t tri?t ?? nh? v?n ?? môi tr??ng b? hu? ho?i nghiêm tr?ng, v?n ?? gi?i quy?t công ?n, vi?c làm, v?n ?? ch?m sóc s?c kho? c?ng ??ng v.v ?ang di?n bi?n ph?c t?p mà ch?a có cách qu?n l? hi?u qu?.  

Trong l?nh v?c t? t??ng v?n hoá, có s? t?n t?i ?an xen và ??u tranh l?n nhau gi?a t? t??ng c?a giai c?p công nhân v?i t? t??ng c? r?t ph?c t?p phá ho?i ??i s?ng v?n hoá tinh th?n c?a nhân dân 

Th?c ch?t c?a th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i là th?i k? ??u tranh gi?a giai c?p công nhân liên minh v?i các t?ng l?p lao ??ng khác ?ó giành ???c chính quy?n nhà n??c ?ang th?c hi?n nhi?m v? ??a ??t n??c ?i lên ch? ngh?a xó h?i, v?i m?t b?n là c?c giai c?p bóc l?t ?ó b? ?ánh ??, nh?ng ch?a b? tiêu di?t hoàn toàn. Cu?c ??u tranh giai c?p v?i nh?ng ?i?u ki?n, n?i dung m?i trong các l?nh v?c c?a ??i s?ng xó h?i b?ng tuy?n truy?n, v?n ??ng và c? b?ng hành chính, pháp lu?t di?n ra lâu dài, gian kh?. 

N?i dung kinh t?, chính tr?, v?n húa, xó h?i c?a th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i  

1) Trong l?nh v?c kinh t?, s?p x?p l?i l?c l??ng s?n xu?t c?a ch? ngh?a t? b?n ?? l?i nh?m t?o ra c? s? v?t ch?t, k? thu?t cho ch? ngh?a xó h?i. C?i t?o quan h? s?n xu?t c?, x?y d?ng quan h? s?n xu?t xó h?i ch? ngh?a ph? h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t 

2) Trong l?nh v?c chính tr?, xây d?ng Nhà n??c xó h?i ch? ngh?a v?ng m?nh ?? th?c hi?n vai tr? chuy?n ch?nh và x?y d?ng xó h?i m?i 

3) Trong l?nh v?c xó h?i, kh?c ph?c nh?ng t? n?n do xó h?i c? ?? l?i, ng?n ng?a và ?? ph?ng nh?ng t? n?n xó h?i m?i ph?t sinh; kh?c ph?c ch?nh l?ch giàu-ngh?o, gi?a n?ng th?n v?i thành th?, gi?a mi?n n?i v?i ??ng b?ng; th?c hi?n an sinh xó h?i ?? t?ng b??c th?c hi?n b?nh ??ng xó h?i 

4) Trong l?nh v?c t? t??ng v?n hoá, tuyên truy?n và ph? bi?n r?ng rói ch? ngh?a M?c-L?nin; k? th?a bi?n ch?ng v?n hóa c?, xây d?ng n?n v?n hóa vô s?n tiên ti?n, ??m ?à b?n s?c dân t?c. 

C?c h?nh th?c qu? ?? l?n ch? ngh?a xó h?i là quá ?? tr?c ti?p và quá ?? gián ti?p, "th?i k? quá ?? khá lâu dài t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a xó h?i".  

H?nh th?c qu? ?? tr?c ti?p là h?nh th?c qu? ?? t? các n??c t? b?n phát tri?n lên ch? ngh?a xó h?i. H?nh th?c qu? ?? gián ti?p là h?nh th?c qu? ?? t? các n??c t? b?n trung b?nh và c?c n??c ch?a tr?i qua ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a xó h?i. H?nh th?c qu? ?? tr?c ti?p có nhi?u thu?n l?i h?n, b?i các n??c t? ch? ngh?a t? b?n phát tri?n ?ó tr?i qua n?n d?n ch? t? s?n, có c? s? v?t ch?t k? thu?t hi?n ??i c?a ch? ngh?a t? b?n ?? l?i, các n??c này c?n c?i cách ch? ?? chính tr?, kh?c ph?c các nh??c ?i?m c?a n?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a v.v ?? xây d?ng ch? ngh?a xó h?i. Qu? ?? t? các n??c t? b?n trung b?nh và c?c n??c ch?a tr?i qua hay các n??c nông nghi?p lên ch? ngh?a xó h?i là quá ?? ??c bi?t. Các n??c th?c hi?n h?nh th?c qu? ?? b? qua ch? ngh?a t? b?n, c?n có ??ng c?ng s?n lónh ??o cách m?ng xó h?i ch? ngh?a giành ch?nh quy?n; cú ???ng l?i cách m?ng theo ??nh h??ng xó h?i ch? ngh?a; bi?t k? th?a, ch?n l?c nh?ng thành qu? c?a ch? ngh?a t? b?n và c?a toàn nhân lo?i ?? th?c hi?n th?ng l?i quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i. V.I.Lênin kh?ng ??nh, ? nh?ng n??c này c?n chú tr?ng kh?c ph?c nh?ng bi?u hi?n c?a tính ti?u t? s?n, ti?u nông trong ??ng c?ng s?n, trong qu?n chúng; ?? t?ng b??c quá ?? lên ch? ngh?a xó h?i ph?i tr?i qua và s? d?ng nhi?u nh?ng b??c quá ?? nh?, nh?ng h?nh th?c trung gian qu? ??.  

b. Th?i k? ch? ngh?a xó h?i 

Ch? ngh?a xó h?i là giai ?o?n phát tri?n l?ch s? lâu dài trên con ???ng gi?i phóng hoàn toàn v? kinh t?, chính tr?, v?n hóa cho con ng??i; là giai ?o?n th?p c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a; cú l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n, thích ?ng v?i quan h? s?n xu?t d?a trên ch? ?? s? h?u công v? t? li?u s?n xu?t; có ki?n trúc th??ng t?ng t??ng ?ng c?a nhân dân lao ??ng; con ng??i lao ??ng ???c gi?i phóng và phát tri?n toàn di?n. 

Nh?ng ??c tr?ng c? b?n c?a ch? ngh?a xó h?i 

1) C? s? v?t ch?t c?a xó h?i xó h?i ch? ngh?a là n?n ??i công nghi?p c? khí. Ch? ngh?a Mác-Lênin kh?ng ??nh, m?i ph??ng th?c s?n xu?t, m?i ch? ?? xó h?i cú m?t c? s? v?t ch?t k? thu?t phù h?p v?i tr?nh ?? lao ??ng và s? phát tri?n s?n xu?t c?a loài ng??i. Trong các y?u t? c? b?n c?u thành l?c l??ng s?n xu?t th? c?ng c? lao ??ng là y?u t? n?n t?ng, ?ánh d?u s? phát tri?n c?a loài ng??i. Con ng??i ch? t?o ra c?i xay gió làm xu?t hi?n ch? ?? phong ki?n, ra máy h?i n??c ?ánh d?u s? ra ??i c?a ch? ?? t? b?n. S? ra ??i c?a ch? ngh?a xó h?i tr?n c? s? k? th?a, ch?n l?c, phát tri?n n?n công nghi?p c? khí c?a ch? ngh?a t? b?n nên c? s? v?t ch?t c?a ch? ngh?a xó h?i ph?i là n?n ??i công nghi?p trên tr?nh ?? m?i 

2) Ch? ngh?a xó h?i xo? b? ch? ?? t? h?u t? b?n ch? ngh?a, nh?ng không xoá b? ch? ?? t? h?u nói chung; thi?t l?p ch? ?? công h?u v? t? li?u s?n xu?t. "Giai c?p vô s?n s? dùng s? th?ng tr? ch?nh tr? c?a m?nh ?? t?ng b??c ?o?t l?y toàn b? t? b?n trong tay giai c?p t? s?n, ?? t?p trung t?t c? công c? s?n xu?t vào trong tay nhà n??c" ?? ph?c v? cho toàn xó h?i. Do v?y, ch? ??n xó h?i xó h?i ch? ngh?a th? quan h? s?n xu?t xó h?i ch? ngh?a m?i ???c xác l?p ??y ??; t? li?u s?n xu?t m?i ???c s? h?u trong h?nh th?c toàn d?n và s? h?u t?p th?; ng??i lao ??ng m?i ???c làm ch? hoàn toàn t? li?u s?n xu?t; kh?ng c?n ng??i bóc l?t ng??i 

3) Xó h?i xó h?i ch? ngh?a t?o ra ???c cách t? ch?c, phân công và qu?n l? lao ??ng t? giác; k? lu?t lao ??ng cao. Trong lao ??ng, ng??i lao ??ng ???c b?o ??m quy?n l?i và ngh?a v? c?a m?nh th?ng qua ph?p lu?t xó h?i ch? ngh?a, ??ng th?i ng??i lao ??ng ph?i phát huy ý th?c k? lu?t t? gi?c b?n th?n, cú ? th?c tr?ch nhi?m trong công vi?c, luôn sáng t?o, tích c?c ?? hoàn thành nhi?m v? ???c giao 

4) Xó h?i xó h?i ch? ngh?a th?c hi?n nguy?n t?c ph?n ph?i theo lao ??ng, coi ?ó là nguyên t?c phân ph?i c? b?n nh?t. Do tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t ? giai ?o?n xó h?i xó h?i ch? ngh?a ch?a cao nên c?n ph?i th?c hi?n nguyên t?c phân ph?i theo lao ??ng là ch? y?u. Th?c ch?t c?a nguyên t?c phân ph?i theo lao ??ng là ai làm nhi?u h??ng nhi?u, ai làm ít h??ng ít, ai có s?c lao ??ng không làm không h??ng. Phân ph?i theo lao ??ng khác v?i s? cào b?ng hay b?nh qu?n ch? ngh?a ? ch?, h?nh th?c ph?n ph?i này ?ánh giá ?úng n?ng su?t lao ??ng c?a m?i ng??i, ??m b?o công b?ng xó h?i; t?o n?n ??ng l?c cho s? phát tri?n s?n xu?t xó h?i 

5) Xó h?i xó h?i ch? ngh?a cú nhà n??c ki?u m?i, mang b?n ch?t giai c?p c?ng nh?n, t?nh nh?n d?n r?ng rói, t?nh d?n t?c s?u s?c. Trong xó h?i xó h?i ch? ngh?a, nhà n??c xó h?i ch? ngh?a là nhà n??c chuyên chính vô s?n; do nhân dân lao ??ng t? t? ch?c ra, ??t d??i s? lónh ??o c?a ??ng C?ng s?n. Khác v?i nhà n??c c?a giai c?p th?ng tr? trong l?ch s?, nhà n??c chuyên chính vô s?n t?o ?i?u ki?n ?? nhân dân lao ??ng tham gia vào công vi?c nhà n??c, th?c hi?n quy?n và l?i ích c?a nhân dân. Chính v? v?y khi bàn v? nhà n??c xó h?i ch? ngh?a, V.I.L?nin kh?ng ??nh nhà n??c chuyên chính vô s?n không c?n nguy?n ngh?a nhà n??c, mà là "nhà n??c n?a nhà n??c", g?n li?n và phát huy tính t? giác, t? qu?n c?a nhân dân, th? hi?n quy?n dân ch? c?a nhân dân lao ??ng ngày càng cao. Tính nhân dân c?a nhà n??c ???c th? hi?n ? ch? nhà n??c ra ??i là do nhân dân b?u ra, v? nh?n d?n ?? ph?c v? hay nhà n??c c?a dân, do dân, v? d?n. T?nh d?n t?c c?a nhà n??c bi?u hi?n ? ch? s? ra ??i c?a nhà n??c là k?t qu? c?a phong trào ??u tranh gi?i phóng dân t?c và m?i th? ch?, chính sách c?a nhà n??c ??t ra phù h?p v?i v?n hoá, tâm lý c?a m?i qu?c gia, d?n t?c c? th?, kh?ng cú nhà n??c chung chung ??ng ngoài dân t?c 

6) Xó h?i xó h?i ch? ngh?a là xó h?i ?ó th?c hi?n ???c s? gi?i phóng con ng??i kh?i áp b?c, bóc l?t; th?c hi?n b?nh ??ng xó h?i, t?o ?i?u ki?n cho con ng??i ???c phát tri?n toàn di?n. M?c tiêu cao nh?t c?a ch? ngh?a chính xó h?i là gi?i phúng con ng??i trên t?t c? các l?nh v?c, xoá b? hoàn toàn ch? ?? áp b?c b?t công và t?i ác. Do v?y, s? nghi?p xây d?ng ch? ngh?a xó h?i là t?o ra các ti?n ?? chính tr?, kinh t? m?i khác v? ch?t so v?i ch? ?? c?; xoá b? ch? ?? t? h?u, áp b?c b?t công v?i t? cách là m?t ch? ?? xó h?i trong xó h?i, thi?t l?p ch? ?? s? h?u công c?ng v? t? li?u s?n xu?t ?? t?ng b??c gi?i phóng con ng??i và xó h?i loài ng??i. Xoá b? ch? ?? chi?m h?u t? nhân ??i v?i t? li?u s?n xu?t, t?o ?i?u ki?n gi?i phóng l?c l??ng s?n xu?t, xoá b? s? ??i kháng giai c?p, ??y lùi t?nh tr?ng ?p b?c và n? d?ch gi?a c?c giai c?p và d?n t?c trong l?ch s?, th?c hi?n s? b?nh ??ng và công b?ng xó h?i. 

c. Th?i k? ch? ngh?a c?ng s?n 

Ch? ngh?a c?ng s?n giai ?o?n cao c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a; t??ng ?ng v?i l?c l??ng s?n xu?t phát tri?n cao nh?t và có c? s? h? t?ng cao h?n c? s? h? t?ng c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i t? b?n ch? ngh?a. 

Trong l?nh v?c kinh t?, L?c l??ng s?n xu?t phát tri?n cao nh?t trong l?ch s?. Xó h?i kh?ng c?n ch? ?? t? h?u v? t? li?u s?n xu?t và do v?y, kh?ng c?n giai c?p và nhà n??c. "Khi mà lao ??ng tr? thành không nh?ng là m?t ph??ng ti?n ?? sinh s?ng mà b?n th?n nú c?n là m?t nhu c?u b?c nh?t c?a ??i s?ng, khi mà cùng v?i s? phát tri?n toàn di?n c?a các cá nhân, s?c s?n xu?t c?a h? ngày càng t?ng l?n và t?t c? c?c ngu?n c?a c?i xó h?i ??u tuôn ra d?i dào- ch? khi ?ó ng??i ta m?i có th? v??t h?n kh?i gi?i h?n ch?t h?p c?a pháp quy?n t? s?n và xó h?i m?i cú th? ghi t?n tr?n l? c? c?a m?nh: làm theo n?ng l?c, h??ng theo nhu c?u". 

Trong l?nh v?c xó h?i, con ng??i có ??y ?? ?i?u ki?n phát tri?n kh? n?ng c?a m?nh. Nhà n??c t? tiêu vong; pháp lu?t tr? thành phong t?c, t?p quán, thành quan ni?m ??o ??c mà m?i ng??i t? giác th?c hi?n. Tuy nhiên, s? tiêu vong c?a nhà n??c ??i h?i cú qu? tr?nh, "Ch?ng ta ch? cú quy?n núi r?ng nhà n??c t?t nhiên s? tiêu vong ??ng th?i v?i vi?c nh?n m?nh tính ch?t lâu dài c?a quá tr?nh ?y, v? s? ph? thu?c c?a qu? tr?nh ?y vào t?c ?? phát tri?n c?a giai ?o?n cao c?a ch? ngh?a c?ng s?n". 

S? phân tích c?a C.Mác, Ph.?ngghen và V.I.Lênin v? ch? ngh?a c?ng s?n cho chúng ta th?y 1) Giai ?o?n cao c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a ch? xu?t hi?n khi ?ó ??t ???c nh?ng ?i?u ki?n kinh t?-xó h?i nh?t ??nh. 2) S? xu?t hi?n c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a là qu? tr?nh l?u dài. 3) Qu? tr?nh xu?t hi?n c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a ? c?c n??c di?n ra tùy thu?c vào s? phát tri?n c?a các l?nh v?c trong ??i s?ng xó h?i c?a c?c n??c ?ó. 

D? b?o c?a ch? ngh?a M?c-L?nin v? s? xu?t hi?n c?a h?nh th?i kinh t?-xó h?i c?ng s?n ch? ngh?a ch? y?u d?a tr?n c? s? s? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t; tuy nhiên, s? ph?t tri?n c?a xó h?i c?n ch?u s? t?c ??ng vào nhi?u t?, quy lu?t khác. Do v?y, c?n v?n d?ng quan ?i?m toàn di?n khi nh?n th?c d? báo ?ó. 

Câu h?i ôn t?p 

1. Khái ni?m giai c?p công nhân? N?i dung và ?i?u ki?n khách quan quy ??nh s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân? 

2. Quy lu?t h?nh thành, phát tri?n c?a ??ng C?ng s?n và vai tr? c?a nó trong quá tr?nh th?c hi?n s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân? 

3. Cách m?ng x? h?i ch? ngh?a và nguyên nhân c?a nó? 

4. N?i dung c?a cu?c cách m?ng x? h?i ch? ngh?a? 

5. Tính t?t y?u và c? s? khách quan c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân? 

6. N?i dung và nguyên t?c c? b?n c?a liên minh gi?a giai c?p công nhân v?i giai c?p nông dân? 

7. Các giai ?o?n phát tri?n c?a h?nh thái kinh t?-x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a 

8. Tính t?t y?u, ??c ?i?m và th?c ch?t c?a th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a x? h?i?

CH??NG 8. M?T S? V?N ?? CHÍNH TR?-X? H?I CÓ TÍNH QUY LU?T TRONG TI?N TR?NH CÁCH M?NG X? H?I CH? NGH?A 

Ti?n tr?nh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a là ti?n tr?nh l?ch s? lâu dài, khó kh?n và gian kh? v?i m?c ?ích cu?i cùng là b?o ??m cho s? thành công c?a ch? ngh?a x? h?i và ch? ngh?a c?ng s?n. Trong ti?n tr?nh ?ó, các v?n ?? kinh t?, chính tr?, x? h?i, t? t??ng v?n hóa v.v c?n ph?i ???c nh?n th?c và gi?i quy?t t? th? gi?i quan duy v?t bi?n ch?ng và ph??ng pháp lu?n bi?n ch?ng duy v?t; c?n ph?i v?n d?ng sáng t?o nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin vào các ?i?u ki?n l?ch s? c? th? c?a m?i qu?c gia, dân t?c trong nh?ng giai ?o?n nh?t ??nh c?a l?ch s?. ?ó là nh?ng v?n ?? chính tr?-x? h?i có tính quy lu?t trong ti?n tr?nh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a. 

I. XÂY D?NG NHÀ N??C X? H?I CH? NGH?AVÀ N?N DÂN CH? X? H?I CH? NGH?A  

1. Xây d?ng Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a 

a. Khái ni?m Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a 

Nhà n??c là s?n ph?m và bi?u hi?n c?a nh?ng mâu thu?n giai c?p không th? ?i?u hoà ???c. B?t c? ? ?âu, h? lúc nào và ch?ng nào mà, v? m?t khách quan, nh?ng mâu thu?n giai c?p không th? ?i?u hoà ???c, th? nhà n??c xu?t hi?n. Và ng??c l?i, s? t?n t?i c?a nhà n??c ch?ng t? r?ng nh?ng mâu thu?n giai c?p là không th? ?i?u hoà ???c. Do ?ó, nhà n??c là t? ch?c chính tr? c?a giai c?p th?ng tr? v? kinh t? nh?m b?o v? tr?t t? hi?n hành và ?àn áp s? ph?n kháng c?a các giai c?p khác. 

Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a là t? ch?c mà thông qua ?ó, ??ng c?ng s?n th?c hi?n vai tr? l?nh ??o c?a m?nh ??i v?i x? h?i; là t? ch?c chính tr? thu?c ki?n trúc th??ng t?ng ???c xây d?ng lên t? c? s? v?t ch?t, kinh t? x? h?i ch? ngh?a; là nhà n??c ki?u m?i thay th? nhà n??c t? s?n; là h?nh th?c chuyên chính vô s?n trong th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a x? h?i. 

Là m?t trong nh?ng t? ch?c c? b?n c?a h? th?ng chính tr? x? h?i ch? ngh?a, Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a th? hi?n và th?c hi?n quy?n l?c c?a nhân dân. Chính v? v?y, Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a v?a là c? quan quy?n l?c, v?a là b? máy hành chính, v?a là t? ch?c qu?n l? kinh t?, v?n hóa, x? h?i c?a nhân dân; th? hi?n qua ch?c n?ng th?ng tr? giai c?p và ch?c n?ng x? h?i.  

b. ??c tr?ng, ch?c n?ng và nhi?m v? c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a 

??c tr?ng c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a. Theo quan ?i?m c?a ch? ngh?a Mác-Lênin, b?t k? nhà n??c nào c?ng có các ??c tr?ng c? b?n là qu?n l? dân c? trên m?t vùng l?nh th? nh?t ??nh; có h? th?ng các c? quan quy?n l?c chuyên nghi?p mang tính c??ng ch? ??i v?i m?i thành viên trong x? h?i; có h? th?ng thu? ?? nuôi b? máy nhà n??c. Tuy nhiên, do b?n ch?t c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a v?a mang b?n ch?t c?a giai c?p công nhân, v?a có tính nhân dân r?ng r?i và tính dân t?c sâu s?c, nên Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a c?n có nh?ng ??c tr?ng riêng c?a nó.  

1) Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a không ph?i là công c? ?? ?àn áp m?t giai c?p nào ?ó, mà là công c? th?c hi?n l?i ích cho t?t c? nh?ng ng??i lao ??ng; nh?ng vai tr? l?nh ??o c?a giai c?p công nhân thông qua chính ??ng c?a nó ??i v?i nhà n??c v?n ???c duy tr? 

2) Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a có ??c tr?ng v? nguyên t?c khác h?n v?i Nhà n??c t? s?n. C?ng là công c? c?a chuyên chính giai c?p, nh?ng v? l?i ích c?a t?t c? nh?ng ng??i lao ??ng, t?c tuy?t ??i ?a s? nhân dân; và chuyên chính, tr?n áp ??i v?i thi?u s? nh?ng k? bóc l?t, nh?ng k? ph?n ??ng ?i ng??c l?i v?i l?i ích c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng 

3) Trong khi nh?n m?nh s? c?n thi?t c?a b?o l?c tr?n áp, các nhà kinh ?i?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin v?n coi m?t t? ch?c xây d?ng là ??c tr?ng c? b?n c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a. Các ông cho r?ng, ch?c n?ng b?o l?c tr?n áp không ph?i ch? là b?o l?c ??i v?i b?n bóc l?t, và c?ng không ph?i ch? y?u là b?o l?c, mà m?t c? b?n c?a nó là t? ch?c và xây d?ng toàn di?n x? h?i x? h?i ch? ngh?a và c?ng s?n ch? ngh?a 

4) Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a n?m trong n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a; là ph??ng th?c th? hi?n và th?c hi?n dân ch?. Theo V.I.Lênin, con ???ng v?n ??ng và phát tri?n c?a nó là ngày càng hoàn thi?n các h?nh th?c ??i di?n nhân dân, m? r?ng dân ch?, nh?m lôi cu?n ngày càng ?ông ??o nhân dân tham gia qu?n lý nhà n??c, qu?n l? x? h?i 

5) Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a là m?t ki?u nhà n??c ??c bi?t, "nhà n??c không c?n nguyên ngh?a", là nhà n??c "n?a nhà n??c". Sau khi c? s? kinh t?-x? h?i cho s? t?n t?i c?a nhà n??c m?t ?i, th? nhà n??c c?ng không c?n, nhà n??c "t? tiêu vong". ?ây c?ng là ??c tr?ng n?i b?t c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a.  

Ch?c n?ng, nhi?m v? c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a. V?i nh?ng ??c tr?ng trên, ch?c n?ng, nhi?m v? c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a bi?u hi?n ? vi?c qu?n l? x? h?i trên t?t c? các l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i b?ng pháp lu?t x? h?i ch? ngh?a. 

Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a th?c hi?n hai ch?c n?ng  

1) Ch?c n?ng t? ch?c, xây d?ng ???c C.Mác, Ph.?ngghen và V.I.Lênin coi là có tính sáng t?o c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a nh?m c?i bi?n tr?t t? ch? ngh?a t? b?n và h?nh thành tr?t t? ch? ngh?a x? h?i và ?ây là ch?c n?ng c?n b?n nh?t trong hai ch?c n?ng c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a 

2) Ch?c n?ng b?o l?c tr?n áp nh?m ch?ng l?i s? ph?n kháng c?a k? thù giai c?p, ch?ng l?i công cu?c t? ch?c, xây d?ng x? h?i m?i c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng. ?? c?p ??n s? c?n thi?t c?a ch?c n?ng này, C.Mác cho r?ng b?i chính giai c?p t? s?n không c?n ??n ?o trong vi?c s? d?ng nh?ng bi?n pháp c?ng r?n nh?t nh?m khôi ph?c l?i tr?t t? t? b?n ch? ngh?a c?a chúng. V? m?t th?c ti?n, n?u không n?m v?ng ch?c n?ng b?o l?c c?a nhà n??c x? h?i ch? ngh?a th? giai c?p công nhân có nguy c? ?? m?t nh?ng thành qu? c?a cách m?ng. Ng??c l?i, Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a nào bi?t n?m v?ng ch?c n?ng ?y th? không nh?ng b?o v? mà c?n phát tri?n ???c nh?ng thành qu? cách m?ng ?y. V.I.Lênin trong th?i k? tr?c ti?p l?nh ??o quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i trong ?i?u ki?n n?i chi?n, ?? nh?n m?nh s? c?n thi?t ph?i th?c hi?n c??ng b?c nh? là l? do t?n t?i c?a nhà n??c nh?m chuy?n bi?n t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a x? h?i 

3) Ngoài hai ch?c n?ng c? b?n trên, Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a c?n có ch?c n?ng ??i ngo?i nh?m m? r?ng quan h? h?p tác h?u ngh?, b?nh ??ng, tôn tr?ng l?n nhau v? s? phát tri?n và ti?n b? x? h?i ??i v?i nhân dân cac n??c trên th? gi?i. 

Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a có nh?ng nhi?m v? chính là qu?n l? ??t n??c trên t?t c? các l?nh v?c. V.I.Lênin ??c bi?t chú ý ??n nhi?m v? qu?n lý, mà c? b?n nh?t là qu?n l? kinh t?, coi ?ó là v? khí duy nh?t ?? giai c?p vô s?n có th? chi?n th?ng giai c?p t? s?n. "Chúng ta, ??ng c?a nh?ng ng??i Bônsêvích, chúng ta ?? thuy?t ph?c ???c n??c Nga, chúng ta ?? giành ???c n??c Nga t? tay b?n bóc l?t ?? giao cho nh?ng ng??i lao ??ng. Bây gi? chúng ta ph?i qu?n l? n??c Nga". Qu?n l? kinh t? nh?m thúc ??y, t?o m?i ?i?u ki?n thu?n l?i cho s? phát tri?n c?a kinh t?, s?m t?o ra c? c?u s?n xu?t x? h?i ch? ngh?a, c?i thi?n không ng?ng ??i s?ng v?t ch?t, tinh th?n c?a nhân dân. Qu?n lý chính tr?-x? h?i nh?m xoá b? ??i kháng giai c?p, xoá b? ch? ?? ng??i bóc l?t ng??i, t?o l?p k?t c?u giai c?p m?i, xây d?ng và c?ng c? s? th?ng nh?t v? chính tr?, v? t? t??ng trong toàn x? h?i. Qu?n l? v?n hoá-x? h?i nh?m xây d?ng m?t n?n v?n minh tinh th?n nhân ??o, cao c?, chân chính, không ng?ng nâng cao s? hi?u bi?t, n?ng l?c, ph?m ch?t ??o ??c và nhân cách con ng??i.  

c. Tính t?t y?u c?a vi?c xây d?ng Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a 

T?ng k?t kinh nghi?m l?ch s? c?a các cu?c cách m?ng x? h?i, ch? ngh?a Mác- Lênin ch? r? v?n ?? nhà n??c là v?n ?? c? b?n c?a m?i cu?c cách m?ng x? h?i. Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a c?ng là v?n ?? c? b?n c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a, là m?t trong nh?ng thi?t ch? quan tr?ng b?c nh?t c?a quá tr?nh th?c hi?n s? m?nh l?ch s? c?a giai c?p công nhân. 

M?c tiêu c?a cu?c cách m?ng x? h?i ch? ngh?a là xoá b? t?nh tr?ng ng??i bóc l?t ng??i, xoá b? hoàn toàn ch? ?? t? h?u, xây d?ng x? h?i không c?n áp b?c bóc l?t, con ng??i có cu?c s?ng ?m no, h?nh phúc, v?n minh. ?? th?c hi?n m?c tiêu v? ??i ?y c?a cách m?ng, t?t y?u ph?i tr?i qua m?t th?i k? l?ch s? lâu dài, khó kh?n và ph?c t?p, ?ó chính là th?i k? quá ??. Và theo C.Mác, "gi?a x? h?i t? b?n và x? h?i c?ng s?n ch? ngh?a là m?t th?i k? c?i bi?n cách m?ng t? x? h?i n? sang x? h?i kia. Thích ?ng v?i th?i k? ?y là m?t th?i k? quá ?? chính tr? và nhà n??c c?a th?i k? ?y không th? là cái g? khác h?n là n?n chuyên chính cách m?ng c?a giai c?p vô s?n". 

Tính t?t y?u ph?i có Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a c?n ???c lu?n gi?i b?ng th?c ti?n c?a th?i k? quá ?? lên ch? ngh?a x? h?i. 1) Trong th?i k? này, các giai c?p bóc l?t tuy ?? b? xóa b? v? ph??ng di?n chính tr?, nh?ng ch?a b? xoá b? hoàn toàn v? m?t giai c?p. Chúng ho?t ??ng ch?ng s? nghi?p xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. ?i?u này khi?n cho giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng c?n ph?i n?m v?ng công c? chuyên chính là Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a ?? tr?n áp m?i s? ph?n kháng c?a các th? l?c ?i ng??c l?i l?i ích c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng; b?o v? thành qu? c?a cách m?ng; xây d?ng thành công ch? ngh?a x? h?i. 2) Trong th?i k? quá ?? c?ng c?n các giai c?p, t?ng l?p trung gian khác. Do ??a v? kinh t?-x? h?i c?a m?nh, các giai c?p, t?ng l?p này không th? t? m?nh ?i lên ch? ngh?a x? h?i. Tr??c th?c t? ?ó giai c?p công nhân ph?i tuyên truy?n, thuy?t ph?c, lôi cu?n h? ?i theo m?nh trong công cu?c xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. ? ?ây, Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a ?óng vai tr? là thi?t ch? c?n thi?t ??m b?o s? l?nh ??o c?a giai c?p công nhân ??i v?i toàn x? h?i, ??m b?o cho l?c l??ng x? h?i to l?n này thành l?c l??ng có t? ch?c. 3) ?? m? r?ng dân ch?, ch?ng l?i m?i hành vi ng??c l?i nh?ng chu?n m?c dân ch?, vi ph?m nh?ng giá tr? dân ch? c?a nhân dân, c?ng ??i h?i ph?i có m?t thi?t ch? nhà n??c phù h?p. Dân ch? x? h?i ch? ngh?a ???c th? ch? hoá trong Hi?n pháp, pháp lu?t x? h?i ch? ngh?a và ???c th?c hi?n b?ng nh?ng thi?t ch? t??ng ?ng c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a. V? v?y, xây d?ng Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a t?t y?u g?n li?n v?i quá tr?nh xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a, quá tr?nh dân ch? hoá ??i s?ng x? h?i. 

2. Xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a 

a. Quan ni?m v? dân ch? và n?n dân ch?  

Quan ni?m v? dân ch?. Dân ch? và th?c hi?n dân ch? là nhu c?u khách quan c?a con ng??i. Ngay t? x? h?i nguyên thu?, vi?c c? ra và ph? b? ng??i ??ng ??u là do quy?n l?c c?a nhân dân. Nh? v?y, ngay t? bu?i s? khai c?a l?ch s? nhân lo?i, dân ch? ???c hi?u là quy?n l?c thu?c v? nhân dân. Tuy dân ch? trong x? h?i này ch?a h?nh thành v?i t? cách là khái ni?m, mà m?i ch? mang tính ch?t phác, g?n v?i b?nh ??ng, t? do m?t cách thô s?, nh?ng nó ?? b?t ??u h?nh thành t? phát v? nguyên t?c dân ch? s? ??ng là thi?u s? ph?c tùng ?a s?. K? t? x? h?i chi?m h?u nô l? ra ??i, thu?t ng? "dân ch?" m?i chính th?c s? d?ng. Nó ???c ghép t? hai t? trong ti?ng Hy L?p c? (th? k? VIII tr.c.n) là "demos" ngh?a là dân và "kratos" ngh?a là quy?n l?c v?i ngh?a, dân ch? là quy?n l?c nhân dân, nhân dân là ch? th? c?a quy?n l?c. Nh?ng "dân" là ai l?i do b?n ch?t c?a ch? ?? x? h?i quy ??nh, ??c bi?t là t? khi x? h?i phân chia thành giai c?p, th? "dân" c?n do b?n ch?t giai c?p th?ng tr? x? h?i quy ??nh c? th? trong t?ng x? h?i nh?t ??nh. Nh? v?y, dân ch? là m?t khái ni?m mang ? ngh?a chính tr?, tuy ?? có m?m m?ng trong x? h?i nguyên thu?, nh?ng nó ch? xu?t hi?n v?i ? ngh?a ??y ?? nh? m?t ch? ?? chính tr? trong x? h?i có giai c?p và nhà n??c.  

Ch? ngh?a Mác-Lênin nêu nh?ng quan ni?m chính v? dân ch?  

1) Dân ch? là s?n ph?m ti?n hóa c?a l?ch s? x? h?i loài ng??i; là nhu c?u khách quan c?a con ng??i. V?i t? cách là quy?n l?c c?a nhân dân, dân ch? là s? ph?n ánh nh?ng giá tr? nhân v?n; là k?t qu? c?a cu?c ??u tranh lâu dài c?a nhân dân lao ??ng ch?ng l?i áp b?c, b?t công và bóc l?t 

2) Dân ch? v?i t? cách là m?t ph?m trù chính tr?, g?n v?i m?t ki?u nhà n??c và m?t giai c?p c?m quy?n th? s? không có dân ch? phi giai c?p, dân ch? chung chung. Trong x? h?i có giai c?p, vi?c th?c hi?n dân ch? cho t?p ?oàn ng??i này ?? h?n ch? ho?c lo?i tr? dân ch? c?a nh?ng t?p ?oàn ng??i khác. M?i ch? ?? dân ch? ??u g?n v?i nhà n??c, mang b?n ch?t c?a giai c?p th?ng tr?; tính ch?t c?a dân ch? tu? thu?c vào quy?n l?c chính tr? thu?c v? giai c?p nào. ?i?u này là t?t y?u cho m?i ch? d? dân ch?- k? c? ch? ?? dân ch? x? h?i ch? ngh?a 

3) Dân ch? c?n là s?n ph?m c?a quá tr?nh v??n lên c?a con ng??i trong quá tr?nh làm ch? t? nhiên, x? h?i và b?n thân. Dân ch? ph?n ánh tr?ng thái, m?c ?? gi?i phóng con ng??i trong ti?n tr?nh phát tri?n c?a x? h?i, th? hi?n th?c ch?t m?i quan h? gi?a ng??i v?i ng??i ???c duy tr? theo quan ni?m v? nguyên t?c b?nh ??ng. Xét ? góc ?? này, dân ch? ph?n ánh nh?ng giá tr? nhân v?n, nhân ??o trong quá tr?nh gi?i phóng con ng??i và ti?n b? x? h?i. 

Quan ni?m v? n?n dân ch?. V.I.Lênin cho r?ng "Ch? ?? dân ch? là m?t h?nh th?c nhà n??c, m?t trong nh?ng h?nh thái c?a nhà n??c. Cho nên, c?ng nh? m?i nhà n??c, ch? ?? dân ch? là vi?c thi hành có t? ch?c, có h? th?ng s? c??ng b?c ??i v?i ng??i ta". Do ?ó, n?n dân ch? luôn g?n v?i nhà n??c nh? là c? ch? ?? th?c thi dân ch? và mang b?n ch?t giai c?p c?a giai c?p th?ng tr?. N?n dân ch?, hay ch? ?? dân ch?, là h?nh thái dân ch? g?n v?i b?n ch?t, tính ch?t c?a nhà n??c, hay nói cách khác, dân ch? ???c th? ch? hoá và th?c hi?n b?ng ch? ?? nhà n??c, pháp lu?t. Chính v? v?y, k? t? khi n?n dân ch? ra ??i th? dân ch? tr? thành m?t ph?m trù l?ch s?, ph?m trù chính tr?. 

N?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a là n?n dân ch? mà ? ?ó, nh?ng giá tr? dân ch?, quy?n l?c c?a nhân dân ???c th? ch? hoá thành pháp lu?t, thành h? th?ng chính tr? (trong ?ó Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a là tr? c?t), thành nguyên t?c, m?c tiêu c?a s? phát tri?n. Các giá tr? và chu?n m?c dân ch? thâm nh?p và chi ph?i m?i ho?t ??ng c?a m?i l?nh v?c trong ??i s?ng x? h?i; m?i công dân và t? ch?c x? h?i ??u có kh? n?ng nh?n th?c và v?n d?ng các giá tr? dân ch?, bi?n thành nh?ng nguyên t?c ph? bi?n trong ho?t ??ng và các quan h? x? h?i. 

N?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a ???c h?nh thành sau th?ng l?i c?a cu?c cách m?ng x? h?i ch? ngh?a trên ph??ng di?n chính tr? và nó ???c hoàn thi?n t?ng b??c phù h?p v?i s? phát tri?n kinh t?, chính tr? và v?n hoá - x? h?i c?a quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. Dân ch? x? h?i ch? ngh?a ch? có th?c s? khi ch? ngh?a x? h?i ?? ???c xây d?ng ??y ??. 

b. Nh?ng ??c tr?ng c? b?n c?a n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a 

1) V?i t? cách là m?t ch? ?? nhà n??c ???c sáng t?o b?i qu?n chúng nhân dân lao ??ng d??i s? l?nh ??o c?a ??ng c?ng s?n, dân ch? x? h?i ch? ngh?a ??m b?o m?i quy?n l?c thu?c v? giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng. V? v?y, dân ch? x? h?i ch? ngh?a v?a mang b?n ch?t giai c?p công nhân, v?a có tính nhân dân r?ng r?i và tính dân t?c sâu s?c. 

2) N?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a có c? s? kinh t? là ch? ?? công h?u v? nh?ng t? li?u s?n xu?t ch? y?u c?a toàn x? h?i. Ch? ?? s? h?u ?ó phù h?p v?i quá tr?nh x? h?i hoá ngày càng cao c?a s?n xu?t nh?m tho? m?n nhu c?u không ng?ng t?ng lên v? v?t ch?t và tinh th?n c?a qu?n chúng nhân dân lao ??ng. ?ây chính là ??c tr?ng kinh t? c?a n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a. ??c tr?ng này ???c h?nh thành và b?c l? ngày càng ??y ?? cùng v?i quá tr?nh h?nh thành và hoàn thi?n n?n kinh t? x? h?i ch? ngh?a. 

3) Trên c? s? s? k?t h?p hài hoà l?i ích cá nhân, l?i ích t?p th? và l?i ích c?a toàn x? h?i (do nhà n??c c?a giai c?p công nhân ??i di?n), n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a có s?c ??ng viên, thu hút m?i ti?m n?ng sáng t?o, tính tích c?c x? h?i c?a nhân dân trong s? nghi?p xây d?ng x? h?i m?i. Trong n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a, t?t c? các t? ch?c chính tr?-x? h?i, các ?oàn th? và m?i công dân ??u ???c tham gia vào các công vi?c c?a nhà n??c (b?ng th?o lu?n, góp ? ki?n xây d?ng chính sách, hi?n pháp, pháp lu?t v.v). M?i công dân ??u ???c b?u c?, ?ng c? và ?? c? vào c? quan các c?p. 

4) Dân ch? x? h?i ch? ngh?a là n?n dân ch? r?ng r?i nh?t trong l?ch s? nh?ng v?n là n?n dân ch? mang tính giai c?p c?a giai c?p công nhân - dân ch? ?i ?ôi v?i k? c??ng, k? lu?t, v?i trách nhi?m c?a công dân tr??c pháp lu?t. Trong n?n dân ch? ?ó, chuyên chính và dân ch? là hai m?t, hai y?u t? quy ??nh l?n nhau, tác ??ng, b? sung cho nhau. Dân ch? cho nhân dân và chuyên chính v?i k? thù c?a nhân dân là hai m?t th?ng nh?t trong khái ni?m n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a. 

c. Tính t?t y?u c?a vi?c xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a 

Theo các nhà kinh ?i?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin, m?c tiêu và ??ng l?c c?a quá tr?nh phát tri?n x? h?i, c?a quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i là dân ch?.  

Vi?c xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a nh?m m? r?ng dân ch?, t?o ?i?u ki?n ?? liên t?c phát tri?n nhân cách, phát tri?n ? th?c x? h?i, nâng cao tính tích c?c chính tr?-x? h?i c?a qu?n chúng, làm b?c l? và huy ??ng các n?ng l?c t? ch?c, trí tu? c?a nhân dân. Dân ch? làm cho các t?ng l?p nhân dân tham gia tích c?c vào vi?c qu?n l? nhà n??c, qu?n l? x? h?i. Dân ch? là ph??ng th?c t?t nh?t ?? ??t các ??i bi?u c?a nhân dân có ph?m ch?t chính tr?, ??o ??c, chuyên môn x?ng ?áng nh?t vào ??a v? l?nh ??o nhà n??c, vào c? quan l?nh ??o c?a các t? ch?c chính tr?-x? h?i. "V?i vi?c phát tri?n dân ch? m?t cách ??y ??, ngh?a là vi?c làm cho toàn th? qu?n chúng nhân dân tham gia th?c s? b?nh ??ng và th?c s? r?ng r?i vào m?i vi?c qu?n l? nhà n??c".  

Xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a là quy lu?t c?a s? h?nh thành và t? hoàn thi?n c?a h? th?ng chính tr? x? h?i ch? ngh?a. Khi dân ch? bao trùm ??i b? ph?n các quan h?, các thi?t ch? x? h?i và thu hút ???c các t?ng l?p nhân dân vào ??i s?ng chính tr?-x? h?i c?a ??t n??c, dân ch? góp ph?n m? r?ng c? s? x? h?i c?a h? th?ng chính tr?, gi? v?ng và nâng cao vai tr? l?nh ??o c?a ??ng c?ng s?n, chính quy?n, ?oàn th?. M? r?ng dân ch? có tác d?ng vô cùng to l?n trong ch?ng tiêu c?c, suy thoái, ch?ng tham nh?ng, c?ng c? ??ng, làm trong s?ch b? máy nhà n??c, lành m?nh hoá các quan h? x? h?i, t? ?ó góp ph?n làm t?ng tính ?n ??nh x? h?i. 

Xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a là quá tr?nh t?t y?u di?n ra nh?m xây d?ng, phát tri?n, hoàn thi?n dân ch?, ?áp ?ng nhu c?u c?a nhân dân. Tr??c h?t nó tr? thành ?i?u ki?n, ti?n ?? th?c hi?n quy?n l?c, quy?n làm ch? c?a nhân dân, là ?i?u ki?n c?n thi?t và t?t y?u ?? m?i công dân ???c s?ng trong b?u không khí th?c s? dân ch?. 

Xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a c?ng chính là quá tr?nh v?n ??ng và th?c hành dân ch?, bi?n dân ch? t? kh? n?ng thành hi?n th?c trong m?i l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i, là quá tr?nh ??a các giá tr?, chu?n m?c, nguyên t?c c?a dân ch? vào th?c ti?n xây d?ng cu?c s?ng m?i, ch?ng các bi?u hi?n c?a dân ch? c?c ?oan, vô chính ph?, ng?n ng?a m?i hành vi coi th??ng k? c??ng, pháp lu?t. 

II. XÂY D?NG N?N V?N HOÁ X? H?I CH? NGH?A 

1. Khái ni?m n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

a. Khái ni?m v?n hoá và n?n v?n hoá 

Khái ni?m v?n hoá. V?n hoá là toàn b? nh?ng giá tr? v?t ch?t và tinh th?n do con ng??i sáng t?o ra b?ng lao ??ng và ho?t ??ng th?c ti?n trong quá tr?nh l?ch s? c?a m?nh. V?n hoá là bi?u hi?n c?a tr?nh ?? phát tri?n x? h?i trong t?ng th?i k? l?ch s? nh?t ??nh. 

?? t?m hi?u c?i ngu?n c?a v?n hoá ph?i ??t nó trong quá tr?nh h?nh thành loài ng??i. Toàn b? ? ki?n c?a Ph.?ngghen v? ngu?n g?c loài ng??i ???c tr?nh bày trong bài Tác d?ng c?a lao ??ng trong quá tr?nh chuy?n bi?n t? v??n thành ng??i, là m?t ph?n trong tác ph?m Bi?n ch?ng c?a t? nhiên. T? t??ng ch? ??o trong su?t bài vi?t c?a ông là "lao ??ng ?? sáng t?o ra b?n thân con ng??i". Nh?ng lao ??ng ? ?ây không ch? là lao ??ng chân tay thu?n tuý mà ch? y?u là lao ??ng sáng t?o. Ph. ?ngghen so sánh ph??ng th?c ki?m s?ng c?a loài v??n v?i lao ??ng c?a x? h?i loài ng??i, "?àn v??n ch? bi?t ?n h?t s?ch l??ng th?c s?n có trong khu v?c mà ?i?u ki?n ??a lý ho?c là s? kháng c? c?a ?àn v??n bên c?nh ?? h?n ??nh cho chúng". Nói cách khác, loài v??n không bi?t t? t?o ra th?c ?n cho m?nh mà ch? ?n nh?ng th? có s?n trong t? nhiên. Ph.?ngghen g?i ph??ng th?c ki?m ?n c?a loài v??n là "kinh t? chi?m ?o?t". Ông nh?n ??nh "Nh?ng t?t c? nh?ng cái ?ó v?n ch?a ph?i là lao ??ng, theo ?úng ý ngh?a c?a nó. Lao ??ng b?t ??u v?i vi?c ch? t?o ra công c?". Nh? v?y, chính lao ??ng sáng t?o m?i là ??ng l?c chính tác ??ng vào quá tr?nh chuy?n bi?n t? v??n thành ng??i và ?ó c?ng là c?i ngu?n c?a v?n hoá, hay có th? nói, lao ??ng sáng t?o là b?n ch?t c?a v?n hóa.  

Lao ??ng sáng t?o c?a con ng??i th? hi?n ? c? hai l?nh v?c s?n xu?t c? b?n c?a x? h?i (s?n xu?t v?t ch?t và s?n xu?t tinh th?n). V? v?y, v?n hoá theo ngh?a r?ng g?m c? v?n hoá v?t ch?t và v?n hoá tinh th?n. Trong ?ó, v?n hoá v?t ch?t là n?ng l?c sáng t?o c?a con ng??i ???c th? hi?n và k?t tinh trong s?n ph?m v?t ch?t; v?n hoá tinh th?n là t?ng th? các t? t??ng, l? lu?n và giá tr? ???c sáng t?o ra trong ??i s?ng tinh th?n và ho?t ??ng tinh th?n c?a con ng??i. ?ây là ngh?a h?p c?a khái ni?m v?n hoá. 

T? s? phân tích trên, khi t?m hi?u khái ni?m v?n hoá c?n l?u ý a) v?n hoá là sáng t?o c?a con ng??i, thu?c v? con ng??i, nh?ng g? không do con ng??i làm nên không thu?c v? khái ni?m v?n hoá. Do v?y, v?n hoá là ??c tr?ng c?n b?n phân bi?t con ng??i v?i ??ng v?t, ??ng th?i c?ng là tiêu chí c?n b?n phân bi?t s?n ph?m nhân t?o v?i s?n ph?m t? nhiên. b) v?n hoá xu?t hi?n là do s? thích nghi m?t cách ch? ??ng và có ? th?c c?a con ng??i v?i t? nhiên, là s? thích nghi có sáng t?o, phù h?p v?i chân, thi?n, m?, nên v?n hoá c?ng là k?t qu? c?a s? thích nghi ?y. c) v?n hoá bao g?m c? nh?ng s?n ph?m v?t ch?t và tinh th?n, ch? không ch? riêng có tinh th?n mà thôi. d) V?i t? cách là ho?t ??ng tinh th?n, thu?c v? ý th?c con ng??i, nên s? phát tri?n c?a v?n hoá bao gi? c?ng ch?u s? quy ??nh c?a c? s? kinh t?, chính tr? c?a m?t x? h?i nh?t ??nh. Chính v? v?y, v?n hoá trong x? h?i có giai c?p bao gi? c?ng mang tính giai c?p. 

Nói ??n v?n hoá là nói ??n khía c?nh ý th?c h? c?a v?n hoá, tính giai c?p c?a v?n hoá và trên c? s? ?ó hi?u r? s? v?n ??ng c?a v?n hoá trong x? h?i có giai c?p. V?i cách ti?p c?n nh? v?y có th? hi?u: N?n v?n hoá là bi?u hi?n cho toàn b? n?i dung, tính ch?t c?a v?n hoá, ???c h?nh thành và phát tri?n trên c? s? kinh t? - chính tr? c?a m?i th?i k? l?ch s?, trong ?ó ý th?c h? c?a giai c?p th?ng tr? chi ph?i ph??ng h??ng phát tri?n và quy?t ??nh h? th?ng các chính sách, pháp lu?t qu?n lý các ho?t ??ng v?n hoá. 

N?u kinh t? là c? s? v?t ch?t c?a n?n v?n hoá, th? chính tr? là y?u t? quy ??nh khuynh h??ng phát tri?n c?a m?t n?n v?n hoá. N?n v?n hoá c?a b?t c? th?i k? nào c?a l?ch s? c?ng ??ng th?i có s? k? th?a, s? d?ng nh?ng di s?n c?a quá kh? và sáng t?o ra nh?ng giá tr? v?n hoá m?i trên c? s? h? t? t??ng c?a giai c?p c?m quy?n. V? v?y, b?t k? n?n v?n hoá nào trong x? h?i có giai c?p c?ng ??u mang d?u ?n c?a giai c?p th?ng tr? x? h?i ?ó. 

b. Khái ni?m n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

Trong các tác ph?m c?a m?nh C.Mác và Ph.?ngghen không dành riêng m?t tác ph?m ?? tr?nh bày h? th?ng các quan ?i?m c?a m?nh v? v?n hoá. Nh?ng toàn b? t? t??ng c?a các ông v? v?n ?? này ???c th? hi?n r?t sâu s?c thông qua h? th?ng các quan ?i?m duy v?t bi?n ch?ng v? con ng??i và x? h?i. K? th?a và phát tri?n quan ni?m c?a các nhà sáng l?p ch? ngh?a Mác v? v?n hoá và vai tr? c?a v?n hoá trong công cu?c xây d?ng x? h?i m?i, t? th?c ti?n công cu?c xây d?ng ch? ngh?a x? h?i ? n??c Nga, V.I.Lênin ?? ti?p t?c b? sung và phát tri?n nh?ng v?n ?? lý lu?n v? xây d?ng n?n v?n hóa x? h?i ch? ngh?a, h?nh thành nên h? th?ng l? lu?n v? n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a. 

Theo các nhà kinh ?i?n c?a ch? ngh?a Mác Lênin, b?n ch?t c?a v?n hoá là sáng t?o, là s? k?t tinh n?ng l?c b?n ch?t con ng??i. V?n hoá là ph??ng th?c b?c l?, phát huy nh?ng n?ng l?c b?n ch?t con ng??i g?n v?i nh?ng ho?t ??ng s?ng c?a h?, làm cho con ng??i tr? nên t?t ??p h?n, hoàn thi?n h?n. Nh?ng n?i dung ?ó c?ng là m?c tiêu c?a ch? ngh?a x? h?i. Hi?u theo góc ?? này th? ch? ngh?a x? h?i là ch? ?? x? h?i mang nh?ng ??c tr?ng c?a v?n hoá, C.Mác khái quát m?i b??c con ng??i ti?n ??n v?n hoá là m?i b??c con ng??i ti?n ??n t? do. ??n V.I.Lênin, t? t??ng ?ó ?? ???c di?n ??t c? th? h?n khi ông ??a ra lu?n ?i?m v? n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a do nhân dân lao ??ng xây d?ng "V?n hoá vô s?n = ch? ngh?a c?ng s?n" . Nh? v?y, xét trên ph??ng di?n chung nh?t, ch? ngh?a Mác-Lênin quan ni?m b?n ch?t v?n hoá x? h?i ch? ngh?a chính là ch? ngh?a c?ng s?n, xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a g?n li?n v?i xây d?ng x? h?i c?ng s?n  

C?n v? ph??ng di?n l?ch s?, n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a ra ??i là s? phát tri?n t? nhiên, h?p quy lu?t khi ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a ?? l?i th?i và ph??ng th?c s?n xu?t x? h?i ch? ngh?a ?? h?nh thành. V.I.Lênin vi?t "V?n hoá vô s?n không ph?i b?ng nhiên mà có, nó không ph?i do nh?ng ng??i t? cho m?nh là chuyên gia v? v?n hoá vô s?n phát minh ra. V?n hoá vô s?n ph?i là s? phát tri?n h?p quy lu?t c?a t?ng s? nh?ng ki?n th?c mà loài ng??i tích lu? ???c d??i ách th?ng tr? c?a x? h?i t? b?n, x? h?i c?a b?n ??a ch? và x? h?i c?a b?n quan liêu" .  

Ch? ?? m?i x? h?i ch? ngh?a ???c xác l?p v?i hai ti?n ?? quan tr?ng là ti?n ?? chính tr? (giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng ?? giành ???c chính quy?n) và ti?n ?? kinh t? (ch? ?? s? h?u x? h?i ch? ngh?a v? t? li?u s?n xu?t ch? y?u ???c thi?t l?p). T? hai ti?n ?? chính tr? và kinh t? ?ó, ti?n tr?nh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a ti?p t?c ???c phát tri?n trên m?i l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i, trong ?ó có l?nh v?c v?n hoá tinh th?n và n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a ???c t?ng b??c xây d?ng. N?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a là k?t qu? s? phát tri?n liên t?c c?a các n?n v?n hoá, nó th? hi?n tr?nh ?? phát tri?n cao c?a loài ng??i 

N?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a là n?n v?n hoá ???c xây d?ng và phát tri?n trên n?n t?ng kinh t? - chính tr? c?a x? h?i x? h?i ch? ngh?a, ??c bi?t trên c? s? h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân, do ??ng c?ng s?n l?nh ??o, nh?m tho? m?n nhu c?u không ng?ng t?ng lên v? ??i s?ng v?n hoá tinh th?n c?a nhân dân, ??a nhân dân lao ??ng th?c s? tr? thành ch? th? sáng t?o và h??ng th? v?n hoá. 

c. ??c tr?ng c?a n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

N?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a có nh?ng ??c tr?ng c? b?n sau 

1) Ch? ngh?a Mác Lênin v?i t? cách là h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân, gi? vai tr? ch? ??o, là n?n t?ng t? t??ng và quy?t ??nh ph??ng h??ng phát tri?n n?i dung c?a n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a. T? t??ng, ? th?c h? là c?t l?i c?a m?i n?n v?n hoá. Do ?ó, sau khi giai c?p công nhân tr? thành giai c?p c?m quy?n th? ch? ngh?a Mác Lênin gi? vai tr? ch? ??o trong ??i s?ng tinh th?n c?a x? h?i là m?t t?t y?u. Vai tr? ch? ??o c?a ch? ngh?a Mác Lênin ??i v?i n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a là ?i?u ki?n quy?t ??nh ??a nhân dân lao ??ng th?c s? tr? thành ch? th? t? giác và h??ng th? v?n hoá c?a x? h?i m?i. ??c tr?ng này ph?n ánh b?n ch?t giai c?p công nhân và tính ??ng c?a n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

2) N?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a có tính nhân dân r?ng r?i và tính dân t?c sâu s?c. Trong x? h?i t? b?n, giai c?p t? s?n ?? "t??c ?o?t" các giá tr? v?n hoá c?a qu?n chúng lao ??ng, bi?n nh?ng giá tr? v?n hoá ?y thành tài s?n c?a giai c?p th?ng tr?. Chính ?i?u này ?? khi?n cho qu?n chúng tách bi?t v?i v?n hoá. Trong ti?n tr?nh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a, ho?t ??ng sáng t?o và h??ng th? v?n hoá không c?n là ??c quy?n, ??c l?i c?a thi?u s? giai c?p bóc l?t. Công cu?c c?i bi?n cách m?ng toàn di?n trên t?t c? các l?nh v?c kinh t?, chính tr?, v?n hoá, x? h?i t?ng b??c t?o ra ti?n ?? v?t ch?t và tinh th?n ?? ?ông ??o nhân dân tham gia xây d?ng n?n v?n hoá m?i và h??ng th? nh?ng giá tr? c?a n?n v?n hoá ?ó. V? v?y, n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a mang tính nhân dân r?ng r?i 

3) N?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a ??t d??i s? l?nh ??o c?a giai c?p công nhân thông qua t? ch?c ??ng c?ng s?n và qu?n l? c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a. ?ây là v?n ?? có tính nguyên t?c, là nhân t? quy?t ??nh tr??c tiên ??i v?i vi?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a. N?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a không h?nh thành và phát tri?n m?t cách t? phát, trái l?i, nó ph?i ???c h?nh thành và xây d?ng m?t cách t? giác, có s? qu?n l? c?a Nhà n??c và s? l?nh ??o c?a ??ng c?ng s?n. M?i s? coi nh? ho?c ph? nh?n vai tr? l?nh ??o c?a ??ng c?ng s?n và vai tr? qu?n l? c?a Nhà n??c ??i v?i ??i s?ng tinh th?n c?a x? h?i, ??i v?i n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a s? d?n ??n làm m?t ph??ng h??ng chính tr? c?a n?n v?n hoá - n?n t?ng tinh th?n c?a x? h?i. 

2. Tính t?t y?u c?a vi?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

Tính t?t y?u c?a vi?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a ???c xu?t phát t? nh?ng c?n c? sau 

1) Xu?t phát t? tính tri?t ??, toàn di?n c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a ??i h?i ph?i thay ??i ph??ng th?c s?n xu?t tinh th?n, làm cho ph??ng th?c s?n xu?t tinh th?n phù h?p v?i ph??ng th?c s?n xu?t m?i c?a x? h?i x? h?i ch? ngh?a. T?n t?i x? h?i quy?t ??nh ý th?c x? h?i, ph??ng th?c s?n xu?t v?t ch?t quy?t ??nh ph??ng th?c s?n xu?t tinh th?n. Do ?ó, khi ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a b? xoá b?, ph??ng th?c s?n xu?t m?i x? h?i ch? ngh?a ra ??i th? vi?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a c?ng ??ng th?i di?n ra nh?m thay ??i b?n ch?t c?a ý th?c x? h?i, xây d?ng ? th?c x? h?i m?i phù h?p v?i s? thay ??i v? ch?t ?? t?o ra v?i vi?c xác l?p quy?n l?c kinh t? và quy?n l?c chính tr? c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng. 

2) Xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a là t?t y?u trong quá tr?nh c?i t?o tâm l?, ? th?c và ??i s?ng tinh th?n c?a ch? ?? c? ?? l?i nh?m gi?i phóng nhân dân lao ??ng thoát kh?i ?nh h??ng t? t??ng, ý th?c c?a x? h?i c? l?c h?u. M?t khác, xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a c?n là m?t yêu c?u c?n thi?t trong vi?c ??a qu?n chúng nhân dân th?c s? tr? thành ch? th? s?n xu?t và tiêu dùng, sáng t?o và h??ng th? v?n hoá tinh th?n. ?ó là m?t nhi?m v? c? b?n, ph?c t?p và lâu dài c?a quá tr?nh xây d?ng n?n v?n hoá m?i x? h?i ch? ngh?a. V? th?c ch?t ?ây chính là cu?c ??u tranh trên l?nh v?c v?n hoá, ??u tranh gi?a hai h? t? t??ng t? s?n và h? t? t??ng vô s?n trong quá tr?nh phát tri?n x? h?i. 

3) Xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a là t?t y?u trong quá tr?nh nâng cao tr?nh ?? v?n hoá cho qu?n chúng nhân dân lao ??ng, kh?c ph?c t?nh tr?ng thi?u h?t v?n hóa. ?ây là ?i?u ki?n c?n thi?t ?? ?ông ??o nhân dân lao ??ng chi?n th?ng nghèo nàn, l?c h?u, nâng cao tr?nh ?? và nhu c?u v?n hoá c?a qu?n chúng. Trong quá tr?nh ch? ??o th?c ti?n xây d?ng ch? ngh?a x? h?i hi?n th?c ? n??c Nga, V.I.Lênin ch? ra ba k? thù c?a ch? ngh?a x? h?i, ?ó là b?nh kiêu ng?o c?ng s?n, n?n mù ch?, n?n h?i l? và ??ng th?i ông c?ng kh?ng ??nh r?ng ch? có làm cho t?t c? m?i ng??i ??u ph?i có v?n hoá, ph?i nâng cao tr?nh ?? v?n hoá c?a qu?n chúng nhân dân th? m?i có th? chi?n th?ng ???c k? thù ?ó m?t cách c?n b?n. 

4) Xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a là t?t y?u xu?t phát t? yêu c?u khách quan, v?n hoá v?a là m?c tiêu, v?a là ??ng l?c c?a quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. Xây d?ng và phát tri?n kinh t?-x? h?i trong x? h?i x? h?i ch? ngh?a ph?i nh?m m?c tiêu v?n hoá, v? m?t x? h?i công b?ng, dân ch?, v?n minh, v? s? phát tri?n t? do, toàn di?n c?a con ng??i. ?i?u ?ó cho th?y v?n hoá là k?t qu? c?a n?n kinh t? x? h?i ch? ngh?a, nh?ng ??ng th?i các nhân t? v?n hoá c?ng luôn g?n bó v?i ??i s?ng kinh t?-x? h?i và tr? thành ??ng l?c c?a s? phát tri?n kinh t?-x? h?i. N?n v?n hoá m?i x? h?i ch? ngh?a t?o nh?ng ti?n ?? quan tr?ng nâng cao ph?m ch?t, n?ng l?c, h?c v?n, giác ng? chính tr? cho qu?n chúng nhân dân lao ??ng, t?o c? s? nâng cao n?ng su?t lao ??ng v.v. V?n hoá x? h?i ch? ngh?a v?i n?n t?ng là h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân tr? thành ?i?u ki?n tinh th?n c?a quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i, là ??ng l?c và m?c tiêu c?a ch? ngh?a x? h?i. 

3. N?i dung và ph??ng th?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

a. Nh?ng n?i dung c? b?n c?a n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

1) Nâng cao tr?nh ?? dân trí, h?nh thành ??i ng? trí th?c c?a x? h?i m?i. Xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a trên cái n?n c?a v?n hoá t? s?n, d?a vào v?t li?u c?a ch? ngh?a t? b?n ?em l?i mà y?u t? quan tr?ng nh?t là con ng??i. Ch? nhân c?a x? h?i m?i là công nhân và nông dân. Trong các ch? ?? c?, h? không ???c h??ng th? nh?ng giá tr? v?n hoá, không ???c ch?m lo v? giáo d?c. V? v?y, m?c dù h? là nh?ng ng??i h?ng hái ??u tranh cho ch? ngh?a x? h?i, mu?n nhanh chóng xây d?ng x? h?i m?i t?t ??p nh?ng h? l?i ch?a có ?? h?c th?c, không có tr?nh ?? v?n hoá c?n thi?t ?? làm vi?c ?ó, V.I.Lênin cho r?ng ng??i mù ch? ??ng ngoài chính tr?. Do ?ó, nâng cao dân trí là ?i?u ki?n không th? thi?u ?? xây d?ng n?n dân ch? x? hôi ch? ngh?a, ?? qu?n chúng có nh?n th?c ?úng và tham gia tr?c ti?p vào qu?n l? nhà n??c.  

2) Xây d?ng con ng??i m?i phát tri?n toàn di?n. Con ng??i là s?n ph?m c?a l?ch s? nh?ng ??ng th?i con ng??i c?ng chính là ch? th? quá tr?nh phát tri?n c?a l?ch s?. Các nhà kinh ?i?n c?a ch? ngh?a Mác Lênin xem vi?c ?ào t?o con ng??i m?i v?i t? cách là ch? th? sáng t?o có ? th?c c?a x? h?i m?i- x? h?i ch? ngh?a và c?ng s?n ch? ngh?a, là m?t yêu c?u t?t y?u. Do ?ó, xây d?ng con ng??i m?i là m?t trong nh?ng n?i dung c? b?n c?a vi?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a. 

Con ng??i m?i x? hô? ch? ngh?a là con ng??i phát tri?n toàn di?n. Nh?ng con ng??i ?y th? hi?n m?t m?u nhân cách s?ng có l? t??ng, s?ng có trách nhi?m v?i công vi?c, v?i x? h?i, v?i m?i ng??i và v?i chính m?nh. H? ph?i là nh?ng ng??i có h?c th?c, có ni?m tin khoa h?c, có n?ng l?c ho?t ??ng sáng t?o, làm vi?c v?i tính t? ch?c, tính k? lu?t cao, ??u tranh cho l? ph?i, chân lý, cho s? công b?ng, b?nh ??ng, dân ch?. ?ó là nh?ng con ng??i có s? phát tri?n lành m?nh v? th? ch?t, trí tu?, ??o ??c, s? phong phú v? ??i s?ng tinh th?n. 

3) Xây d?ng l?i s?ng m?i x? h?i ch? ngh?a. L?i s?ng là d?u hi?u bi?u th? s? khác bi?t gi?a nh?ng c?ng ??ng ng??i khác nhau; là t?ng th? các h?nh thái ho?t ??ng c?a con ng??i, ph?n ánh ?i?u ki?n v?t ch?t, tinh th?n và x? h?i c?a con ng??i; là s?n ph?m t?t y?u c?a m?t h?nh thái kinh t?-x? h?i và có tác ??ng ??n h?nh thái kinh t?-x? h?i ?ó. L?i s?ng m?i x? h?i ch? ngh?a là m?t ??c tr?ng có tính nguyên t?c c?a x? h?i x? h?i ch? ngh?a và vi?c xây d?ng l?i s?ng m?i t?t y?u tr? thành m?t n?i dung c?a n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a. L?i s?ng m?i x? h?i ch? ngh?a ???c xây d?ng, h?nh thành trên nh?ng ?i?u ki?n c? b?n c?a nó, ?ó là ch? ?? công h?u v? t? li?u s?n xu?t, trong ?ó s? h?u toàn dân gi? vai tr? ch? ??o; nguyên t?c phân ph?i theo lao ??ng; quy?n l?c nhà n??c thu?c v? nhân dân; ch? ngh?a Mác Lênin gi? vai tr? ch? ??o trong ??i s?ng tinh th?n c?a x? h?i v.v. 

4) Xây d?ng gia ??nh v?n hóa x? h?i ch? ngh?a. N?u v?n hoá là toàn b? nh?ng giá tr? v?t ch?t và tinh th?n do con ng??i sáng t?o ra nh?m tho? m?n nh?ng nhu c?u c?a m?nh, th? gia ??nh là m?t giá tr? v?n hoá c?a x? h?i. V?n hoá gia ??nh luôn g?n bó, t??ng tác v?i v?n hoá c?ng ??ng, dân t?c, giai c?p và t?ng l?p x? h?i trong m?i th?i k? nh?t ??nh c?a m?t qu?c gia dân t?c nh?t ??nh. Do ?ó, có th? quan ni?m, gia ??nh là m?t h?nh th?c t? ch?c c? b?n trong ??i s?ng c?ng ??ng c?a con ng??i, m?t thi?t ch? v?n hoá - x? h?i ??c thù ???c h?nh thành, t?n t?i và phát tri?n trên c? s? quan h? hôn nhân, huy?t th?ng và quan h? nuôi d??ng, giáo d?c gi?a các thành viên. 

Gia ??nh v?n hoá x? h?i ch? ngh?a ???c t?ng b??c xây d?ng cùng v?i ti?n tr?nh phát tri?n c?a cu?c cách m?ng x? h?i ch? ngh?a. Xu?t phát t? m?i quan h? bi?n ch?ng gi?a gia ??nh và x? h?i (gia ??nh ???c xem là t? bào c?a x? h?i), có th? nói, th?c ch?t c?a vi?c xây d?ng gia ??nh v?n hoá là nh?m góp ph?n xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a. 

Gia ??nh v?n hoá là gia ??nh ???c xây d?ng, t?n t?i và phát tri?n trên c? s? gi? g?n và phát huy giá tr? v?n hoá t?t ??p c?a dân t?c, xoá b? nh?ng y?u t? l?c h?u, nh?ng tàn tích c?a ch? ?? hôn nhân và gia ??nh ki?u c?, ??ng th?i ti?p thu nh?ng giá tr? ti?n b? c?a nhân lo?i v? gia ??nh. 

Gia ??nh v?n hoá m?i x? h?i ch? ngh?a là gia ??nh ti?n b?, ?ánh d?u b??c phát tri?n c?a cac h?nh th?c gia ??nh trong l?ch s? nhân lo?i. Xây d?ng gia ??nh v?n hoá m?i x? h?i ch? ngh?a ?em l?i l?i ích cho c? cá nhân và x? h?i. Con ng??i m?i c?a x? h?i m?i khi t?o d?ng cho h?nh phúc gia ??nh c?ng là góp ph?n cho s? phát tri?n c?a x? h?i. V?i ? ngh?a ?ó, xây d?ng gia ??nh v?n hoá m?i tr? thành n?i dung quan tr?ng c?a vi?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a, là s? th? hi?n tính ?u vi?t c?a n?n v?n hoá ?y so v?i các n?n v?n hoá tr??c ?ó. 

b. Ph??ng th?c xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a 

1) Gi? v?ng và t?ng c??ng vai tr? ch? ??o c?a h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân trong ??i s?ng tinh th?n c?a x? h?i. Trong quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i, giai c?p công nhân v?i t? cách là giai c?p c?m quy?n, ph?i b?ng m?i bi?n pháp thông qua các nhà t? t??ng và các thi?t ch? t? t??ng c?a m?nh ?? tác ??ng, chi ph?i các quan h? t? t??ng, quá tr?nh t? t??ng nh?m gi? v?ng, t?ng c??ng vai tr? ch? ??o c?a h? t? t??ng c?a m?nh trong ??i s?ng tinh th?n x? h?i b?i v?, nh? ch? ngh?a Mác Lênin ?? kh?ng ??nh, nh?ng t? t??ng th?ng tr? c?a m?t th?i ??i bao gi? c?ng ch? là nh?ng t? t??ng c?a giai c?p th?ng tr?. 

Xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a là ho?t ??ng có m?c ?ích c?a giai c?p công nhân thông qua ??ng c?ng s?n và Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a, nh?m xây d?ng và phát tri?n h? t? t??ng x? h?i ch? ngh?a- h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân thành h? t? t??ng ch? ??o trong x? h?i. Do ?ó, gi? v?ng và t?ng c??ng vai tr? ch? ??o c?a h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân trong ??i s?ng tinh th?n x? h?i là ph??ng th?c quan tr?ng ?? xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a. ?ây là ph??ng th?c c? b?n ?? gi? v?ng ??c tr?ng, b?n ch?t c?a n?n v?n hoá ?ó. 

2) Không ng?ng t?ng c??ng s? l?nh ??o c?a ??ng c?ng s?n và vai tr? qu?n l? c?a Nhà n??c ??i v?i ho?t ??ng v?n hoá. S? l?nh ??o c?a ??ng c?ng s?n và qu?n l? c?a Nhà n??c ??i v?i m?i ho?t ??ng v?n hoá là v?n ?? có tính nguyên t?c, là nhân t? quy?t ??nh th?ng l?i s? nghi?p xây d?ng n?n v?n hóa x? h?i ch? ngh?a. ?ây là s? ??m b?o v? chính tr?, t? t??ng ?? n?n v?n hoá xây d?ng trên n?n t?ng c?a h? t? t??ng c?a giai c?p công nhân ?i ?úng qu? ??o và m?c tiêu xác ??nh. Theo các nhà kinh ?i?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin th?c ch?t ?ây là s? t?ng c??ng chuyên chính vô s?n trong ho?t ??ng v?n hoá.  

??ng l?nh ??o xây d?ng n?n v?n hoá b?ng c??ng l?nh, ???ng l?i, chính sách v?n hoá c?a m?nh và s? l?nh ??o c?a ??ng ph?i ???c th? ch? hoá trong hi?n pháp, pháp lu?t, chính sách. Nhà n??c th?c hi?n qu?n l? v?n hoá theo ?úng các nguyên t?c, quan ?i?m, ch? tr??ng c?a ??ng C?ng s?n. 

3) Xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a ph?i theo ph??ng th?c k?t h?p vi?c k? th?a nh?ng giá tr? trong di s?n v?n hoá dân t?c v?i ti?p thu có ch?n l?c nh?ng tinh hoa v?n hoá c?a nhân lo?i. Trong t? t??ng c?a các nhà kinh ?i?n n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a ph?i ???c xây d?ng trên c? s? k? th?a, ti?p thu có ch?n l?c nh?ng giá tr? v?n hoá dân t?c c?ng nh? c?a nhân lo?i, ??c bi?t là nh?ng thành qu? mà ch? ngh?a t? b?n ?? t?o ra. Nhi?m v? mà các nhà kinh ?i?n ??t ra cho giai c?p vô s?n là ph?i ti?p thu và c?i bi?n toàn b? di s?n v?n hoá truy?n th?ng và thành t?u c?a v?n minh nhân lo?i. ?ó là ?i?u ki?n tiên quy?t ?? t?o nên nh?ng giá tr? v?n hoá m?i trong n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a.  

S? g?n k?t gi?a gi? g?n, k? th?a v?n hoá dân t?c, ti?p thu giá tr? v?n hoá nhân lo?i v?i quá tr?nh s?n sinh giá tr? m?i, t?o nên s? th?ng nh?t bi?n ch?ng c?a hai m?t gi? g?n và sáng t?o v?n hoá. ?ây ???c coi là ph??ng th?c nh?m xây d?ng n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a phong phú, ?a d?ng. 

4) T? ch?c và lôi cu?n qu?n chúng nhân dân vào các ho?t ??ng và sáng t?o v?n hoá. Trong ti?n tr?nh cách m?ng x? h?i ch? ngh?a nhân dân lao ??ng ?? tr? thành ch? th? sáng t?o và h??ng th? v?n hoá. Tuy nhiên, ?? phát huy t?i ?a tính ch? ??ng, sáng t?o c?a qu?n chúng, ??ng và Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a c?n ph?i t? ch?c nhi?u phong trào nh?m lôi cu?n ?ông ??o nhân dân tham gia vào các ho?t ??ng và sáng t?o v?n hoá. 

III. GI?I QUY?T ?ÚNG ??N V?N ?? DÂN T?C VÀ TÔN GIÁO  

1. V?n ?? dân t?c và nh?ng nguyên t?c c?a ch? ngh?a Mác Lênin trong vi?c gi?i quy?t v?n ?? dân t?c 

a. Khái ni?m dân t?c 

Dân t?c là m?t h?nh th?c t? ch?c c?ng ??ng ng??i có tính ch?t ?n ??nh ???c h?nh thành trong l?ch s?, là s?n ph?m c?a quá tr?nh phát tri?n lâu dài c?a l?ch s? x? h?i 

Trong các tác ph?m kinh ?i?n c?a C.Mác, Ph.?ngghen, V.I.Lênin không ch? ?? c?p ??n lo?i h?nh dân t?c h?nh thành trong th?i ??i t? b?n ch? ngh?a mà ?? ?? c?p ??n các lo?i h?nh dân t?c khác, không ph?i t? s?n. Trong tác ph?m Ngu?n g?c c?a gia ??nh, c?a ch? ?? t? h?u và c?a nhà n??c, Ph.?ngghen cho r?ng, nhà n??c là ?i?u ki?n t?n t?i c?a dân t?c. N?u v?y th? h?nh thái c?ng ??ng ng??i d??i ch? ?? chi?m h?u nô l?, phong ki?n c?ng là c?ng ??ng dân t?c. Do ?ó, thu?t ng? dân t?c không ch? ?? áp d?ng cho dân t?c t? s?n, mà c?n ?? g?i các c?ng ??ng ng??i trong các x? h?i có nhà n??c 

Trong Tuyên ngôn c?a ??ng C?ng s?n, C.Mác, Ph.?ngghen c?n g?i nh?ng c?ng ??ng ng??i ch?a ??t ??n h?nh thành nhà n??c c?ng b?ng thu?t ng? dân t?c "Nh? c?i ti?n mau chóng công c? s?n xu?t và làm cho các ph??ng ti?n giao thông tr? nên vô cùng thu?n l?i, giai c?p t? s?n lôi cu?n ??n c? nh?ng dân t?c d? man nh?t vào trào l?u v?n minh" . Th?i ??i d? man loài ng??i s?ng d??i ch? ?? th? t?c, b? l?c, ch?a có giai c?p, nhà n??c. Nh? v?y, ? ?ây, thu?t ng? dân t?c c?ng ???c dùng ?? ch? các c?ng ??ng ng??i ?ang s?ng d??i ch? ?? th? t?c, b? l?c, khi nhà n??c c?n ch?a ra ??i.  

V? v?y, thu?t ng? dân t?c không th? ch? hi?u nh? lâu nay theo ??nh ngh?a dân t?c c?a Xtalin v?i b?n y?u t? b?t bu?c (c?ng ??ng v? ngôn ng?, l?nh th?, kinh t?, v?n hóa), mà c?n ???c hi?u r?ng h?n, g?m dân t?c-qu?c gia d??i các h?nh thái kinh t?-x? h?i khác nhau; dân t?c ch?a ??t ??n tr?nh ?? qu?c gia; các dân t?c trong m?t qu?c gia ?a dân t?c. 

B?i v?y, khái ni?m dân t?c là m?t khái ni?m ?a ngh?a, ?a c?p ??, ???c xác ??nh tu? theo c?nh hu?ng c? th?. Hi?n nay có th? hi?u khái ni?m dân t?c theo hai ngh?a dân t?c ???c hi?u là dân t?c-qu?c gia v?i t? cách là m?t c?ng ??ng chính tr?-x? h?i r?ng l?n và dân t?c ???c hi?u là c?ng ??ng dân t?c-t?c ng??i. 

Dân t?c-qu?c gia là m?t c?ng ??ng ng??i ?n ??nh, h?nh thành trong l?ch s?, có chung m?t ngôn ng?, m?t l?nh th?, cùng chung m?t v?n m?nh l?ch s?, có nh?ng l?i ích chung (v? kinh t?, chính tr?), có chung n?n v?n hoá (th? hi?n trong phong t?c t?p quán, tín ng??ng, tâm lý, l?i s?ng v.v) 

Dân t?c-t?c ng??i là m?t c?ng ??ng ng??i ?n ??nh ho?c t??ng ??i ?n ??nh, có chung m?t ngôn ng?, m?t n?n v?n hoá, có ý th?c t? giác t?c ng??i. V?i ba tiêu chí này ?? t?o ra s? ?n ??nh trong m?i dân t?c trong quá tr?nh phát tri?n. R? ràng là c? nh?ng khi có s? thay ??i v? l?nh th? hay thay ??i v? ph??ng th?c sinh ho?t kinh t?, c?ng ??ng dân t?c v?n t?n t?i trên th?c t?. 

b. Hai xu h??ng phát tri?n c?a dân t?c và v?n ?? dân t?c trong xây d?ng ch? ngh?a x? h?i 

Khi nghiên c?u v?n ?? dân t?c và phong trào dân t?c trong ch? ngh?a t? b?n, V.I.Lênin ?? phát hi?n ra hai xu h??ng khách quan 1) Do s? chín mu?i c?a ? th?c dân t?c, s? th?c t?nh v? quy?n s?ng c?a m?nh, các c?ng ??ng dân c? mu?n tách ra ?? thành l?p các qu?c gia dân t?c ??c l?p. Xu h??ng này n?i lên trong giai ?o?n ??u c?a ch? ngh?a t? b?n nh? nh?ng phong trào ??u tranh ch?ng áp b?c dân t?c ?? ?i ??n thành l?p các qu?c gia dân t?c ??c l?p. 2) Xu h??ng liên hi?p các dân t?c. ?ó là xu h??ng các dân t?c trong m?t qu?c gia, k? c? các dân t?c ? nhi?u qu?c gia mu?n liên hi?p l?i v?i nhau. Xu h??ng này do nhu c?u phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t, c?a khoa h?c, công ngh?, giao l?u kinh t? và v?n hoá. Xu h??ng này tác ??ng m?nh m? khi ch? ngh?a t? b?n b??c sang giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a. 

Sau th?ng l?i c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a, cùng v?i quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i, d??i s? l?nh ??o c?a giai c?p công nhân, là quá tr?nh h?nh thành và phát tri?n c?a dân t?c x? h?i ch? ngh?a. Dân t?c trong ti?n tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i có s? v?n ??ng m?i theo h??ng ngày càng v?n minh, ti?n b?. Trong ?ó hai xu h??ng c?a s? phát tri?n dân t?c s? phát huy tác d?ng cùng chi?u, b? sung, h? tr? cho nhau và di?n ra trong t?ng dân t?c, trong c? c?ng ??ng qu?c gia và ??n t?t c? các quan h? dân t?c. S? xích l?i g?n nhau trên c? s? t? nguy?n, b?nh ??ng gi?a các dân t?c s? t?o ?i?u ki?n cho t?ng dân t?c ?i nhanh t?i s? t? ch?, ph?n vinh. ??ng th?i s? t? ch?, ph?n vinh c?a t?ng dân t?c l?i là ?i?u ki?n ?? các dân t?c xích l?i g?n nhau h?n, hoà h?p v?i nhau ? m?c ?? cao h?n trong m?i l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i.  

c. Các nguyên t?c c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin trong vi?c gi?i quy?t v?n ?? dân t?c 

Quan ?i?m c?a Ch? ngh?a Mác-Lênin v? gi?i quy?t v?n ?? dân t?c ???c th? hi?n t?p trung ? C??ng l?nh dân t?c c?a V.I.Lênin, ???c tr?nh bày trong tác ph?m V? quy?n dân t?c t? quy?t, v?i n?i dung ???c tóm t?t là "Các dân t?c hoàn toàn b?nh ??ng, các dân t?c ???c quy?n t? quy?t, liên h?p công nhân t?t c? các dân t?c l?i" . C??ng l?nh này ???c V.I.Lênin xây d?ng trên c? s? t? t??ng c?a C.Mác và Ph.?ng ghen v? v?n ?? dân t?c; d?a vào s? t?ng k?t kinh nghi?m ??u tranh c?a phong trào cách m?ng th? gi?i và cách m?ng Nga; phân tích sâu s?c hai xu h??ng khách quan c?a phong trào dân t?c.  

1) Các dân t?c hoàn toàn b?nh ??ng. ?ây là m?t nguyên t?c c?c k? quan tr?ng trong c??ng l?nh. Nguyên t?c này xu?t phát t? m?c tiêu c?a cách m?ng vô s?n. Giai c?p vô s?n ph?n ??i m?i t?nh tr?ng b?t b?nh ??ng gi?a các dân t?c, ph?n ??i m?i ??c quy?n ??c l?i và áp b?c dân t?c. Giai c?p vô s?n ch? th?c hi?n ???c s? m?nh l?ch s? c?a m?nh cùng v?i vi?c th?c hi?n s? b?nh ??ng gi?a các dân t?c. V.I.Lênin ch? r? "Ng??i nào không th?a nh?n và không b?o v? quy?n b?nh ??ng gi?a các dân t?c và b?nh ??ng gi?a các ngôn ng?, không ??u tranh ch?ng m?i áp b?c hay b?t b?nh ??ng dân t?c, ng??i ?ó không ph?i là ng??i mácxít, th?m chí không ph?i là ng??i dân ch? n?a" . T? ?ó, ông nêu ? ngh?a th?c s? vi?c ??i quy?n b?nh ??ng chung quy ch? là ??i th? tiêu giai c?p. 

Các dân t?c hoàn toàn b?nh ??ng có ngh?a là các dân t?c l?n hay nh? (k? c? b? t?c và ch?ng t?c) không phân bi?t tr?nh ?? phát tri?n cao hay th?p, ??u có ngh?a v? và quy?n l?i ngang nhau trong các sinh ho?t kinh t?, chính tr?, v?n hoá-x? h?i; không m?t dân t?c nào ???c gi? ??c quy?n ??c l?i và có quy?n ?i áp b?c bóc l?t dân t?c khác, th? hi?n trong lu?t pháp m?i n??c và lu?t pháp qu?c t?. 

V.I.Lênin c?ng ?? tri?n khai n?i dung b?nh ??ng ? hai c?p ??: b?nh ??ng gi?a các qu?c gia dân t?c và b?nh ??ng gi?a các dân t?c-t?c ng??i trong m?t qu?c gia ?a dân t?c. ?ây là c? s? giúp các ??ng c?ng s?n và công nhân qu?c t? gi?i quy?t ???c nh?ng v?n ?? liên quan ??n quan h? dân t?c ??i n?i và quan h? dân t?c ??i ngo?i. 

Trong m?t qu?c gia có nhi?u dân t?c, quy?n b?nh ??ng gi?a các dân t?c ph?i ???c pháp lu?t b?o v? và ???c th? hi?n trong m?i l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i, trong ?ó vi?c ph?n ??u kh?c ph?c s? chênh l?ch v? tr?nh ?? phát tri?n kinh t?, v?n hoá do l?ch s? ?? l?i có ý ngh?a c? b?n. 

Trên ph?m vi gi?a các qu?c gia dân t?c, ??u tranh cho s? b?nh ??ng gi?a các dân t?c trong giai ?o?n hi?n nay g?n li?n v?i cu?c ??u tranh ch?ng ch? ngh?a phân bi?t ch?ng t?c, ch? ngh?a dân t?c l?n, ch? ngh?a dân t?c h?p h?i; g?n li?n v?i cu?c ??u tranh xây d?ng tr?t t? kinh t? th? gi?i m?i; ch?ng s? áp b?c bóc l?t c?a các n??c t? b?n phát tri?n ??i v?i các n??c ch?m phát tri?n v? kinh t?. 

Th?c hi?n quy?n b?nh ??ng gi?a các dân t?c là c? s? ?? th?c hi?n quy?n dân t?c t? quy?t và xây d?ng m?i quan h? h?u ngh? gi?a các dân t?c. 

2) Các dân t?c ???c quy?n t? quy?t. Theo V.I.Lênin, ?ây là v?n ?? ??t ra tr??c tiên khi ng??i ta mu?n nghiên c?u theo quan ?i?m mácxít v? v?n ?? dân t?c.  

C?ng nh? quy?n b?nh ??ng dân t?c, quy?n t? quy?t ???c th? hi?n trên t?t c? các l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i, nh?ng th?c ch?t là t? quy?t v? chính tr?. V.I.Lênin vi?t "Trong c??ng l?nh c?a nh?ng ng??i mácxít, quy?n dân t?c t? quy?t, ??ng trên quan ?i?m m?t l?ch s?-kinh t? mà xét, không th? có ngh?a nào khác h?n là quy?n t? quy?t v? chính tr?, là quy?n ??c l?p qu?c gia, là s? thành l?p qu?c gia dân t?c" . Nh? v?y, quy?n dân t?c t? quy?t là quy?n làm ch? c?a m?i dân t?c ??i v?i v?n m?nh c?a dân t?c m?nh, quy?n t? l?a ch?n ch? ?? chính tr?-x? h?i và con ???ng phát tri?n c?a dân t?c m?nh. 

Quy?n t? quy?t bao g?m quy?n t? do ??c l?p v? chính tr? tách ra thành m?t qu?c gia dân t?c ??c l?p v? l?i ích c?a các dân t?c và c?ng bao g?m quy?n t? nguy?n liên hi?p v?i các dân t?c khác trên c? s? b?nh ??ng. 

V.I.Lênin cho r?ng quy?n dân t?c t? quy?t có ngh?a là quy?n phân l?p v? m?t nhà n??c c?a dân t?c ?ó ra kh?i các t?p th? dân t?c khác, có ngh?a là thành l?p m?t qu?c gia dân t?c ??c l?p. Tuy nhiên, theo V.I.Lênin, quy?n phân l?p v? chính tr? ch? y?u ??t ra ??i v?i các dân t?c b? áp b?c, l? thu?c. Lênin c?ng nh?n m?nh: các dân t?c có quy?n t? quy?t không ph?i là ?? các dân t?c tách ra mà chính là ?? các dân t?c xích l?i g?n nhau. Th?c hi?n t? do phân l?p chính là t?o c? s? ?? th?c hi?n s? liên hi?p các dân t?c. 

V.I.Lênin c?ng kh?ng ??nh m?t trong nh?ng nguyên t?c c?a v?n ?? dân t?c t? quy?t là ph?i có quan ?i?m l?ch s? c? th? khi nghiên c?u và gi?i quy?t v?n ?? dân t?c. Khi xem xét, gi?i quy?t v?n ?? dân t?c t? quy?t c?a dân t?c c?n ??ng v?ng trên l?p tr??ng c?a giai c?p công nhân. Ch? ?ng h? s? phân l?p mang t?i l?i ích c?a giai c?p công nhân, nhân dân lao ??ng và c?a dân t?c, ?ng h? cu?c ??u tranh gi?i phóng trong ph?m vi ?y. Kiên quy?t ??u tranh ch?ng l?i m?i âm m?u, th? ?o?n c?a các th? l?c ?? qu?c và ph?n ??ng l?i d?ng chiêu bài "dân t?c t? quy?t" ?? can thi?p sâu vào công vi?c n?i b? c?a các n??c. 

3) Liên hi?p công nhân t?t c? các dân t?c. C? s? khách quan c?a nguyên t?c nay, theo V.I.Lênin, là khi ch? ngh?a t? b?n ?? tr? thành l?c l??ng qu?c t? th? giai c?p vô s?n mu?n chi?n th?ng ph?i có s? liên hi?p trên ph?m vi qu?c t?. N?u không có s? ?oàn k?t c?a giai c?p vô s?n các n??c ?i áp b?c và các dân t?c b? áp b?c th? phong trào cách m?ng vô s?n ? các n??c ?? qu?c ch? ngh?a và phong trào gi?i phóng dân t?c nh?t ??nh b? h?n ch?.  

Liên hi?p công nhân t?t c? các dân t?c ph?n ánh b?n ch?t qu?c t? c?a phong trào công nhân, ph?n ánh s? th?ng nh?t gi?a s? nghi?p gi?i phóng dân t?c và gi?i phóng giai c?p. Nó ??m b?o cho phong trào dân t?c có ?? s?c m?nh ?? giành th?ng l?i. Liên hi?p công nhân t?t c? các dân t?c quy ??nh m?c tiêu h??ng t?i, quy ??nh ???ng l?i, ph??ng pháp xem xét, cách gi?i quy?t quy?n dân t?c t? quy?t, quy?n b?nh ??ng dân t?c. ??ng th?i nó là y?u t? s?c m?nh ??m b?o cho giai c?p công nhân và các dân t?c chi?n th?ng k? thù c?a m?nh. 

?oàn k?t, liên hi?p công nhân các dân t?c là c? s? v?ng ch?c ?? ?oàn k?t, t?p h?p các t?ng l?p nhân dân lao ??ng r?ng r?i thu?c các dân t?c trong cu?c ??u tranh ch?ng ch? ngh?a ?? qu?c, v? ??c l?p dân t?c và ti?n b? x? h?i. 

C??ng l?nh dân t?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin là m?t b? ph?n trong c??ng l?nh cách m?ng c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng trong s? nghi?p ??u tranh gi?i phóng dân t?c, gi?i phóng giai c?p; là c? s? l? lu?n c?a ???ng l?i, chính sách dân t?c c?a các ??ng C?ng s?n và Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a. 

2. Tôn giáo và nh?ng nguyên t?c c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin trong vi?c gi?i quy?t v?n ?? tôn giáo 

a. Khái ni?m tôn giáo 

Trong Góp ph?n phê phán tri?t h?c pháp quy?n c?a Hêghen, C.Mác vi?t "Tôn giáo là s? t? ? th?c và s? t? c?m giác c?a con ng??i ch?a t?m ???c b?n thân m?nh ho?c ?? l?i ?? m?t b?n thân m?nh m?t l?n n?a. Nh?ng con ng??i không ph?i là m?t sinh v?t tr?u t??ng, ?n náu ?âu ?ó ? ngoài th? gi?i. Con ng??i chính là th? gi?i con ng??i, là nhà n??c, là x? h?i. Nhà n??c ?y, x? h?i ?y s?n sinh ra tôn giáo, t?c th? gi?i quan l?n ng??c, v? b?n thân chúng là th? gi?i l?n ng??c (...) Tôn giáo là ti?ng th? dài c?a chúng sinh b? áp b?c, là trái tim c?a th? gi?i không có trái tim, c?ng gi?ng nh? nó là tinh th?n c?a nh?ng tr?t t? không có tinh th?n. Tôn giáo là thu?c phi?n c?a nhân dân" .  

Qua lu?n ?i?m này c?n l?u ? m?t s? v?n ?? sau 1) Tôn giáo không ph?i là cái t? có mà là s?n ph?m c?a con ng??i, t?c x? h?i con ng??i, c?ng t?c là ph??ng th?c t?n t?i c?a con ng??i. Nói cách khác, tôn giáo ch? là s? ph?n ánh x? h?i con ng??i vào trong ? th?c c?a con ng??i. V? th? tôn giáo là m?t h?nh thái ? th?c x? h?i ??c bi?t, ph?n ánh cái t?n t?i x? h?i ?? sinh ra nó. 2) Song s? ph?n ánh ?ó ch? là s? ph?n ánh phi l? tính, hoang ???ng, ?? r?i sau ?ó l?y cái phi lý, cái hoang ???ng làm chân l?, chu?n m?c, ?? gi?i thích ho?c chi ph?i cái hi?n th?c. 3) Tôn giáo là s?n ph?m c?a con ng??i, nh?ng không ph?i là con ng??i cá nhân, riêng l?, mà là con ng??i x? h?i ( hay x? h?i con ng??i ), do ?ó tôn giáo là m?t hi?n t??ng x? h?i. 4) Xét v? b?n ch?t, tôn giáo là m?t hi?n t??ng x? h?i tiêu c?c, nó v?a bi?u th? s? ph?n kháng tiêu c?c tr??c nh?ng n?i kh? ?au và b?t h?nh c?a con ng??i, v?a bi?u th? s? nh?n nh?c, s? b?t l?c c?a con ng??i tr??c nh?ng s?c m?nh t? phát c?a t? nhiên và x? h?i. 

Trong tác ph?m Ch?ng ?uyrinh, Ph.?ngghen ?? làm r? b?n ch?t c?a tôn giáo trên c? s? xem tôn giáo nh? là m?t h?nh thái ? th?c x? h?i "T?t c? m?i tôn giáo ch?ng qua ch? là s? ph?n ánh h? ?o- vào trong ??u óc c?a con ng??i- c?a nh?ng l?c l??ng ? bên ngoài chi ph?i cu?c s?ng hàng ngày c?a h?; ch? là s? ph?n ánh trong ?ó nh?ng l?c l??ng ? tr?n th? ?? mang h?nh th?c nh?ng l?c l??ng siêu tr?n th?" .  

Nh? v?y, tôn giáo là s?n ph?m c?a con ng??i, g?n v?i nh?ng ?i?u ki?n l?ch s? t? nhiên và l?ch s? x? h?i xác ??nh. Xét v? m?t b?n ch?t, tôn giáo là m?t hi?n t??ng x? h?i tiêu c?c. Tuy nhiên, tôn giáo c?ng ch?a ??ng m?t s? giá tr? v?n hoá phù h?p v?i ??o ??c, ??o lý c?a x? h?i. Ch? ngh?a Mác-Lênin và nh?ng ng??i c?ng s?n, ch? ?? x? h?i ch? ngh?a luôn tôn tr?ng quy?n t? do tín ng??ng và không tín ng??ng c?a nhân dân. 

Tôn giáo ???c t?o thành b?i ba yêú t? c? b?n ? th?c tôn giáo (g?m tâm l? tôn giáo và h? t? t??ng tôn giáo), h? th?ng nghi l? tôn giáo (trong ?ó ho?t ??ng th? cúng là y?u t? c? b?n), t? ch?c tôn giáo (th??ng có h? th?ng t? trung ??ng ??n c? s?). V? v?y, tôn giáo là m?t l?c l??ng x? h?i tr?n th?, có tác ??ng không nh? ??n ??i s?ng x? h?i. 

b. V?n ?? tôn giáo trong ti?n tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i 

Ngu?n g?c c?a tôn giáo. Theo V.I.Lênin, toàn b? nh?ng nguyên nhân và ?i?u ki?n t?t y?u làm n?y sinh ni?m tin tôn giáo là nh?ng ngu?n g?c c?a tôn giáo. T? quan ?i?m này có th? phân ??nh ngu?n g?c tôn giáo nh? sau  

1) Ngu?n g?c kinh t?-x? h?i. Theo Ph.?ngghen "tôn giáo sinh ra trong th?i ??i h?t s?c nguyên thu?, t? nh?ng khái ni?m h?t s?c sai l?m, nguyên th?y c?a con ng??i v? b?n ch?t c?a chính h? và v? gi?i t? nhiên bên ngoài, xung quanh h?" . Ngh?a là trong x? h?i c?ng s?n nguyên thu?, tôn giáo ra ??i do tr?nh ?? l?c l??ng s?n xu?t th?p kém. Tr?nh ?? th?p kém c?a l?c l??ng s?n xu?t ?? làm cho con ng??i không n?m b?t ???c th?c ti?n nh?ng l?c l??ng t? nhiên. Do v?y, con ng??i c?m th?y y?u ?u?i và b?t l?c tr??c t? nhiên r?ng l?n và bí ?n, v? th?, h? ?? gán cho t? nhiên nh?ng s?c m?nh, quy?n l?c to l?n, th?n thánh hóa nh?ng s?c m?nh ?ó. ?ó là h?nh th?c t?n t?i ??u tiên c?a tôn giáo. Khi x? h?i xu?t hi?n nh?ng giai c?p ??i kháng, bên c?nh c?m giác y?u ?u?i tr??c s?c m?nh t? phát c?a t? nhiên, con ng??i l?i c?m th?y b?t l?c tr??c nh?ng s?c m?nh t? phát c?a x? h?i ho?c c?a m?t th? l?c nào ?ó c?a x? h?i. Không gi?i thích ???c ngu?n g?c c?a s? phân hoá giai c?p và áp b?c bóc l?t, c?a nh?ng ng?u nhiên, may r?i, con ng??i l?i h??ng ni?m tin h? ?o vào "th? gi?i bên kia" d??i h?nh th?c các tôn giáo. Nh? v?y, s? y?u kém c?a tr?nh ?? phát tri?n l?c l??ng s?n xu?t, s? b?n cùng v? kinh t?, áp b?c v? chính tr?, th?t v?ng, b?t l?c tr??c nh?ng b?t công x? h?i là ngu?n g?c sâu xa c?a tôn giáo. 

2) Ngu?n g?c nh?n th?c. ? nh?ng giai ?o?n l?ch s? nh?t ??nh, nh?n th?c c?a con ng??i v? t? nhiên, x? h?i và b?n thân m?nh là có gi?i h?n. T?n t?i c?a s? v?t trong th? gi?i hi?n th?c là t?n t?i ??y mâu thu?n, mà nh? V.I.Lênin nói, b?n ch?t c?a s? v?t không ph?i bao gi? c?ng l? ra. Con ng??i ngày càng khám phá ra nh?ng bí ?n c?a th? gi?i, nh?ng c?ng ngày càng ??t ra các v?n ?? m?i, ngày càng g?p ph?i nh?ng gi?i h?n, mà trong nh?ng ?i?u ki?n c? th?, con ng??i không th? v??t qua ???c. Kho?ng cách gi?a cái bi?t và cái ch?a bi?t luôn luôn t?n t?i. Cho nên, tr??c m?t con ng??i, th? gi?i v?a luôn là cái hi?u ???c, v?a luôn là cái bí ?n. Do không gi?i thích ???c cái bí ?n ?y nên con ng??i d? xuyên t?c nó, ?i?u g? khoa h?c ch?a gi?i thích ???c, ?i?u ?ó d? b? tôn giáo thay th?. S? xu?t hi?n và t?n t?i c?a tôn giáo c?n g?n li?n v?i ??c ?i?m nh?n th?c c?a con ng??i. Con ng??i ngày càng nh?n th?c ??y ?? h?n, sâu s?c h?n th? gi?i khách quan, khái quát hoá thành các khái ni?m, ph?m trù, quy lu?t. Nh?ng càng khái quát hoá, tr?u t??ng hóa ??n m?c h? ?o th? s? v?t, hi?n t??ng ???c con ng??i nh?n th?c càng có kh? n?ng xa r?i hi?n th?c và d? ph?n ánh sai l?c hi?n th?c. Nh? v?y, th?c ch?t ngu?n g?c nh?n th?c c?a tôn giáo là s? tuy?t ??i hoá, c??ng ?i?u hoá m?t ch? th? c?a nh?n th?c con ng??i, d?n ??n thi?u khách quan, m?t d?n c? s? hi?n th?c, d? r?i vào ?o t??ng, th?n thánh hoá ??i t??ng 

3) Ngu?n g?c tâm l?. ?ó là ?nh h??ng c?a y?u t? tâm l? ??n s? ra ??i c?a tôn giáo. ??c bi?t là nh?ng tr?ng thái tâm l? tiêu c?c. Các nhà duy v?t c? ??i ??a ra quan ?i?m cho r?ng "s? s? h?i sinh ra th?n linh". V.I.Lênin tán thành và v?ch r? ngu?n g?c x? h?i c?a nh?ng t?nh c?m tiêu c?c (s? s? h?i) làm n?y sinh tôn giáo, ông nh?n m?nh r?ng trong x? h?i có giai c?p "s? s? h?i ?? t?o ra th?n linh" . Trong cu?c s?ng, nh?ng tr?ng thái tâm l? mang tính tiêu c?c nh? s? b?t h?nh, ?au kh?, n?i kinh hoàng, s? h?i v.v d? d?n con ng??i ??n v?i tôn giáo ?? mong ???c s? an ?i, che ch?, giúp ?? làm gi?m n?i kh? ?au c?a con ng??i trong cu?c s?ng hi?n th?c. M?c dù s? giúp ?? ?y ch? là m?t s? giúp ?? "h? ?o", nh?ng tôn giáo nhi?u khi là ph??ng ti?n khá h?u hi?u giúp con ng??i cân b?ng s? h?ng h?t tâm l?, gi?i thoát s? cô ??n, b?t h?nh trong cu?c s?ng. Không ch? v?y, nh?ng tr?ng thái tâm lý tích c?c nh? s? hân hoan, vui s??ng, m?n nguy?n v.v, ?ôi khi c?ng có th? là m?t nguyên nhân d?n con ng??i ??n v?i tôn giáo. Con ng??i mu?n ???c san s? trong tôn giáo nh?ng t?nh c?m vui s??ng c?a m?nh, mu?n ???c ??m m?nh trong không gian tôn giáo ?? ???c h??ng v? cái thiêng liêng, cao c?, ?ôi khi ?? ???c l?ng quên hi?n t?i. S? thành ??t, may m?n, h?nh phúc trong cu?c s?ng nhi?u khi l?i ???c hi?u là do th?n thánh ban cho. L?ng kính tr?ng, s? bi?t ?n c?ng có th? làm xu?t hi?n trong con ng??i nhu c?u mu?n th?n thánh hoá, linh thiêng hoá ?? th? hi?n l?ng kính tr?ng, s? bi?t ?n ?y (ví d?; th? cúng t? tiên, th? anh hùng dân t?c, hay th? các v? nhiên th?n v.v). Ngoài ra, các y?u t? nh? thói quen, truy?n th?ng, phong t?c, t?p quán c?ng là nh?ng nguyên nhân tâm l? d?n ??n s? h?nh thành, duy tr? và phát tri?n ni?m tin tôn giáo. 

Vi?c nghiên c?u các ngu?n g?c c?a tôn giáo cung c?p cho chúng ta c? s? khoa h?c ?? có th? lý gi?i v? nguyên nhân t?n t?i c?a tôn giáo trong x? h?i x? h?i ch? ngh?a 

Nguyên nhân t?n t?i c?a tôn giáo trong quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i 

1) Nguyên nhân nh?n th?c. Trong quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i nhi?u hi?n t??ng t? nhiên, x? h?i và c?a con ng??i mà khoa h?c ch?a th? l? gi?i ???c. Do ?ó tr??c nh?ng s?c m?nh t? phát c?a gi?i t? nhiên và x? h?i mà con ng??i v?n ch?a th? nh?n th?c và ch? ng? ???c ?? khi?n m?t b? ph?n nhân dân ?i t?m s? an ?i, che ch? và l? gi?i t? s?c m?nh c?a ??ng siêu nhiên. 

2) Nguyên nhân kinh t?. Trong quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i, v?i s? t?n t?i c?a n?n kinh t? nhi?u thành ph?n v?i nh?ng l?i ích khác nhau c?a các giai c?p, t?ng l?p x? h?i, v?i nh?ng s? b?t b?nh ??ng nh?t ??nh v? kinh t?, chính tr?, v?n hoá, x? h?i ?? mang ??n cho con ng??i nh?ng y?u t? ng?u nhiên, may r?i, làm cho con ng??i d? tr? nên th? ??ng v?i t? t??ng nh? c?y, c?u mong vào nh?ng l?c l??ng siêu nhiên 

3) Nguyên nhân tâm l?. Tôn giáo là m?t trong nh?ng h?nh thái ? th?c x? h?i b?o th? nh?t, ?? in sâu vào ??i s?ng tinh th?n, ?nh h??ng khá sâu ??m ??n n?p ngh?, l?i s?ng c?a m?t b? ph?n nhân dân qua nhi?u th? h?. V? v?y, dù có th? có nh?ng bi?n ??i l?n lao v? kinh t?, chính tr?, x? h?i th? tôn giáo c?ng không thay ??i ngay theo ti?n ?? c?a nh?ng bi?n ??i kinh t?-x? h?i mà nó ph?n ánh. 

4) Nguyên nhân chính tr?-x? h?i. Tôn giáo có nh?ng ?i?m c?n phù h?p v?i ch? ngh?a x? h?i, v?i ???ng l?i, chính sách c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a. Giá tr? ??o ??c, v?n hoá c?a tôn giáo ?áp ?ng ???c nhu c?u c?a m?t b? ph?n nhân dân. Chính v? v?y, trong m?t ch?ng m?c nh?t ??nh, tôn giáo v?n có s?c thu hút m?nh m? ??i v?i m?t b? ph?n qu?n chúng. 

5) Nguyên nhân v?n hoá. Trong th?c t?, sinh ho?t tôn giáo ?? ?áp ?ng ???c ph?n nào nhu c?u v?n hoá tinh th?n c?a c?ng ??ng x? h?i và trong m?t m?c ?? nh?t ??nh, có ý ngh?a giáo d?c ý th?c c?ng ??ng, phong cách, l?i s?ng c?a cá nhân trong c?ng ??ng. V? v?y, sinh ho?t tôn giáo ?? lôi cu?n m?t b? ph?n nhân dân xu?t phát t? nhu c?u v?n hoá tinh th?n, t?nh c?m c?a h?. 

T? nh?ng nguyên nhân trên ?? d?n ??n s? t?n t?i c?a tôn giáo trong quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. Song c?ng c?n nh?n th?c ???c r?ng tôn giáo c?ng có nh?ng bi?n ??i cùng v?i s? bi?n ??i c?a nh?ng ?i?u ki?n kinh t?-x? h?i c?a quá tr?nh c?i t?o và xây d?ng x? h?i m?i. 

c. Các nguyên t?c c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin trong vi?c gi?i quy?t v?n ?? tôn giáo 

1) Kh?c ph?c d?n ?nh h??ng tiêu c?c c?a tôn giáo trong ??i s?ng x? h?i g?n li?n v?i công cu?c c?i t?o x? h?i c? và xây d?ng x? h?i m?i. Tôn giáo là m?t h?nh thái ? th?c x? h?i nên ?? thay ??i ý th?c x? h?i, tr??c h?t, c?n làm thay ??i t?n t?i x? h?i, mu?n xoá b? ?o t??ng n?y sinh trong t? t??ng con ng??i ph?i xoá b? ngu?n g?c gây nên nh?ng ?o t??ng ?y. Ch? ngh?a Mác Lênin kh?ng ??nh: mu?n xóa b? ???c thiên ???ng h? ?o t?n t?i trong ??u óc c?a qu?n chúng th? ph?i t?ng b??c xây d?ng ???c m?t thiên ???ng có th?t trên th? gi?i. ?ó là m?t quá tr?nh lâu dài, g?n v?i công cu?c c?i t?o x? h?i c?, xây d?ng x? h?i m?i, nâng cao ??i s?ng v?t ch?t, tinh th?n và trí tu? cho con ng??i. C?ng c?n l?u ? r?ng, m?c dù v? ph??ng di?n th? gi?i quan th? th? gi?i quan duy v?t và th? gi?i quan tôn giáo là ??i l?p nhau. Nh?ng quan ?i?m c?a Ch? ngh?a Mác Lênin là không xem th??ng ho?c tr?n áp nh?ng nhu c?u tín ng??ng h?p pháp c?a nhân dân, luôn tôn tr?ng quy?n t? do tín ng??ng và không tín ng??ng c?a nhân dân. V? v?y, kh?c ph?c ? ?ây không ph?i là kh?c ph?c tôn giáo nói chung, mà là kh?c ph?c m?t tiêu c?c c?a tôn giáo. Y?u t? tiêu c?c l?n nh?t là mê tín d? ?oan và s? l?i d?ng tôn giáo c?a các th? l?c ph?n ??ng. Vi?c kh?c ph?c nh?ng ?nh h??ng tiêu c?c c?a tôn giáo ph?i ???c ti?n hành d?n d?n, t? t?, không ???c nôn nóng. 

2) Tôn tr?ng, ??m b?o quy?n t? do tín ng??ng và không tín ng??ng c?a công dân. Nguyên t?c này m?t m?t xu?t phát t? b?n ch?t, ngu?n g?c, tính ch?t c?a tôn giáo, vào ??c ?i?m c?a s? chuy?n bi?n t? t??ng c?a con ng??i là chuy?n bi?n t? giác; m?t khác xu?t phát t? b?n ch?t c?a n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a, t? th?c t? tôn giáo là v?n ?? t? nh?, nh?y c?m, n?u b? xúc ph?m s? có nh?ng ph?n ?ng gay g?t. N?i dung c?a nguyên t?c này là: B?t k? ai c?ng ???c hoàn toàn t? do theo ho?c không theo m?t tôn giáo nào; vi?c theo ??o, chuy?n ??o hay b? ??o trong khuôn kh? quy ??nh c?a pháp lu?t hi?n hành là quy?n t? do c?a m?i ng??i; Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a th?a nh?n và b?o ??m cho m?i công dân có ho?c không có tín ng??ng, tôn giáo ??u b?nh ??ng v? ngh?a v? và quy?n l?i, không có s? phân bi?t ??i x? v? l? do tín ng??ng, tôn giáo; các tôn giáo ???c Nhà n??c th?a nh?n ??u b?nh ??ng tr??c pháp lu?t; nghiêm c?m l?i d?ng tôn giáo ?? hành ngh? mê tín d? ?oan và ho?t ??ng chính tr? ph?n ??ng. 

3) Th?c hi?n ?oàn k?t tôn giáo. ?oàn k?t gi?a nh?ng ng??i theo v?i nh?ng ng??i không theo m?t tôn giáo nào, ?oàn k?t các tôn giáo h?p pháp, chân chính, ?oàn k?t toàn dân t?c xây d?ng và b?o v? T? qu?c. Nghiêm c?m m?i hành vi chia r? v? l? do tín ng??ng, tôn giáo. V.I.Lênin nh?n m?nh, nh?ng l?i tuyên chi?n ?m ? v?i ch? ngh?a duy tâm, nh?ng m?nh l?nh ng?n c?m tín ng??ng, tôn giáo là nh?ng hành vi d?i d?t, vô chính ph?, làm cho k? thù l?i d?ng ?? kích ??ng t?nh c?m tôn giáo c?a tín ??, làm cho h? ngày càng g?n bó v?i tôn giáo, xa lánh, th?m chí ?i ??n ch?ng l?i công cu?c c?i t?o và xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. ???ng nhiên nh? v?y không có ngh?a là coi nh? vi?c giáo d?c ch? ngh?a vô th?n khoa h?c, th? gi?i quan duy v?t cho toàn dân, trong ?ó có nh?ng tín ?? tôn giáo, vi?c làm ?ó góp ph?n nâng cao tr?nh ?? ki?n th?c cho toàn dân. 

4) C?n phân bi?t r? hai m?t chính tr? và t? t??ng trong vi?c gi?i quy?t v?n ?? tôn giáo. ?ây là vi?c c?n thi?t, b?i b?n thân tôn giáo nào c?ng g?m hai m?t này và phân bi?t ?? tránh hai khuynh h??ng h?u khuynh ho?c t? khuynh trong gi?i quy?t v?n ?? tôn giáo. Th?c ch?t c?a vi?c phân bi?t m?t chính tr? và m?t t? t??ng trong tôn giáo là phân bi?t hai mâu thu?n t?n t?i trong b?n thân tôn giáo: mâu thu?n chính tr? và mâu thu?n nh?n th?c. Mâu thu?n chính tr? ph?n ánh l?i ích giai c?p, l?i ích dân t?c, gi?a giai c?p bóc l?t và giai c?p b? bóc l?t, gi?a qu?n chúng nhân dân lao ??ng và nh?ng k? l?i d?ng tôn giáo v? m?c ?ích ph?n ??ng- ?ây là mâu thu?n ??i kháng. Mâu thu?n này hi?n nay ???c bi?u hi?n ? vi?c m?t s? ph?n t? ph?n ??ng ??i l?t tôn giáo ch?ng l?i s? nghi?p cách m?ng x? h?i ch? ngh?a c?a giai c?p công nhân. Mâu thu?n nh?n th?c ph?n ánh mâu thu?n n?i b? gi?a ng??i có ??o và ng??i không có ??o, gi?a nh?ng ng??i theo các tín ng??ng tôn giáo khác nhau- ?ây là mâu thu?n không ??i kháng, nó ???c th? hi?n ? tín ng??ng c?a con ng??i. V? v?y, cách gi?i quy?t hai mâu thu?n này khác nhau. V?i mâu thu?n chính tr? (m?t chính tr?) ph?i b?ng bi?n pháp t?ng h?p: giáo d?c, thuy?t ph?c, hành chính, m?nh l?nh, c??ng ch?, th?m chí c? b?o l?c khi vi?c l?i d?ng tôn giáo v? m?c ?ích chính tr? r? ràng. V?i mâu thu?n nh?n th?c (m?t t? t??ng) ph?i kiên tr?, lâu dài, g?n v?i quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i, nâng cao ??i s?ng v?t ch?t, tinh th?n cho ??ng bào có tín ng??ng.  

5) Ph?i có quan ?i?m l?ch s? c? th? khi gi?i quy?t v?n ?? tôn giáo. ? nh?ng th?i k? l?ch s? khác nhau, vai tr?, tác ??ng c?a t?ng tôn giáo ??i v?i ??i s?ng x? h?i không gi?ng nhau. Quan ?i?m, thái ?? c?a các giáo h?i, giáo s?, giáo dân v? các l?nh v?c c?a ??i s?ng x? h?i luôn có s? khác bi?t. V? v?y, c?n có quan ?i?m l?ch s? c? th? khi xem xét, ?ánh giá và ?ng x? ??i v?i nh?ng v?n ?? có liên quan ??n tôn giáo, nh? V.I.Lênin ?? nh?c nh? "ng??i mácxít ph?i bi?t chú ? ??n toàn b? t?nh h?nh c? th?". Trên c? s? nh?ng quan ?i?m chung ?y, c?n c? vào t?nh h?nh tôn giáo th?c t? mà các ??ng c?ng s?n xây d?ng, ho?ch ??nh chính sách tôn giáo phù h?p ?? gi?i quy?t ?úng ??n v?n ?? tôn giáo ? n??c m?nh.  

Câu h?i ôn t?p 

1. ??c tr?ng, ch?c n?ng, nhi?m v? c?a Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a? 

2. Tính t?t y?u c?a vi?c xây d?ng Nhà n??c x? h?i ch? ngh?a? 

3. Dân ch? là g?? Nh?ng ??c tr?ng c? b?n c?a n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a? 

4. Tính t?t y?u c?a vi?c xây d?ng n?n dân ch? x? h?i ch? ngh?a? 

5. Nh?ng ??c tr?ng c?a n?n v?n hoá x? h?i ch? ngh?a? 

6. Tr?nh bày tính t?t y?u và nh?ng n?i dung c? b?n trong xây d?ng n?n v?n hóa x? h?i ch? ngh?a? 

7. Dân t?c là g?? N?i dung C??ng l?nh Dân t?c c?a ch? ngh?a Mác-Lênin? 

8. Phân tích b?n ch?t, ngu?n g?c c?a tôn giáo? 

9. Nguyên nhân t?n t?i c?a tôn giáo trong ch? ngh?a x? h?i? Nh?ng nguyên t?c c? b?n c?a ch? ngh?a Mác Lênin trong vi?c gi?i quy?t v?n ?? tôn giáo?

CH??NG 9. CH? NGH?A X? H?I- HI?N TH?C VÀ TRI?N V?NG

Sau th?i k? phát tri?n t??ng ??i hoà b?nh, khi chuy?n sang giai ?o?n ?? qu?c ch? ngh?a, s? phát tri?n không ??u ?? làm cho nh?ng mâu thu?n c?a ch? ngh?a t? b?n b?c l? m?t cách sâu s?c. ?? gi?i quy?t nh?ng mâu thu?n ?ó, các n??c ?? qu?c ?? ti?n hành chi?n tranh ?? phân chia l?i th? gi?i. Các cu?c chi?n tranh ?? qu?c ?? làm b?c l? khâu y?u nh?t trong dây chuy?n c?a ch? ngh?a ?? qu?c. Chính ? ?ó, cu?c ??u tranh giai c?p c?a công nhân và nh?ng ng??i lao ??ng d??i s? l?nh ??o c?a ??ng C?ng s?n ?? ??ng lên l?t ?? ch? ?? bóc l?t, xây d?ng nhà n??c x? h?i ch? ngh?a ??u tiên trên th? gi?i- n??c Nga Xôvi?t. 

I. CH? NGH?A X? H?I HI?N TH?C 

1. Cách m?ng tháng M??i Nga và mô h?nh ch? ngh?a x? h?i hi?n th?c ??u tiên trên th? gi?i 

a. Cách m?ng tháng M??i Nga 

Chi?n tranh th? gi?i th? nh?t n? ra và kéo dài 4 n?m (1914-1918) không ch? ?ánh d?u ch?m d?t th?i k? phát tri?n t??ng ??i hoà b?nh c?a ch? ngh?a t? b?n mà c?n ch?ng t? nh?ng mâu thu?n c?a ch? ngh?a t? b?n ?? b?c l? r?t sâu s?c. Nh?ng mâu thu?n c?a ch? ngh?a t? b?n ?? làm xu?t hi?n t?nh th? cách m?ng ? nhi?u n??c t? b?n trong ?ó có n??c Nga. ? Nga t? sau c?i cách nông nô (1861), kinh t? t? b?n ch? ngh?a ?? phát tri?n nh?ng v? chính tr? ch? ?? chuyên ch? phong ki?n ?ang t?n t?i. N??c Nga cu?i th? k? XIX, ??u th? k? XX không ch? ??ng tr??c cu?c cách m?ng dân ch? t? s?n, mà c?n ?ang ??ng tr??c cu?c cách m?ng x? h?i ch? ngh?a. 

Ngay t? 1905, khi vi?t tác ph?m Hai sách l??c c?a ??ng dân ch? x? h?i trong cu?c cách m?ng dân ch?, VI.Lênin ?? phát tri?n t? t??ng cách m?ng không ng?ng c?a C.Mác và Ph.?nghen, chu?n b? v? t? t??ng lý lu?n cho giai c?p công nhân Nga, ông c?ng ?? làm r? s? phát tri?n không ??u c?a ch? ngh?a t? b?n khi?n cho cách m?ng x? h?i ch? ngh?a có th? th?ng l?i ? m?t n??c ho?c vài n??c, n?i ?ó không nh?t thi?t ph?i là n?i ch? ngh?a t? b?n phát tri?n cao nh?t, và ??t ra nhi?m v? cho giai c?p công nhân "bi?n chi?n tranh ?? qu?c thành n?i chi?n cách m?ng". 

Trong chi?n tranh th? gi?i l?n th? I, Nga là n??c tham chi?n và tr? thành n?i t?p trung mâu thu?n, là khâu y?u nh?t trong s?i dây c?a ch? ngh?a ?? qu?c. Sau ba n?m chi?n tranh nhân dân Nga ??ng tr??c s? l?a ch?n ho?c là ti?p t?c ch?t ngoài chi?n tr??ng b?i cu?c chi?n tranh vô ngh?a, s?ng trong c?nh ?ói nghèo ki?t qu?, ho?c ph?i ??ng lên làm cách m?ng. 

Tháng 2 n?m 1917, nhân dân Nga ?? ti?n hành cu?c cách m?ng l?t ?? ch? ?? chuyên ch? Nga hoàng, chính ph? lâm th?i ???c thành l?p nh?ng ?ó là chính ph? c?a giai c?p t? s?n và ti?p t?c theo ?u?i chi?n tranh. Nh?ng mâu thu?n c? b?n c?a x? h?i Nga v?n ch?a ???c gi?i quy?t, sau cách m?ng Tháng Hai n??c Nga ?ang ? "?êm tr??c c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a". D??i s? l?nh ??o c?a ??ng Bônsêvích ??ng ??u là VI.Lênin, giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng Nga ?? ti?n hành kh?i ngh?a v? trang giành chính quy?n ? Pêtôgrat (th? ?ô n??c Nga lúc ?ó) ?êm 24 r?ng ngày 25 tháng 10 n?m 1917 (l?ch c? c?a n??c Nga). 

Th?ng l?i c?a cách m?ng Tháng M??i Nga là th?ng l?i c?a cách m?ng x? h?i ch? ngh?a ??u tiên trên th? gi?i, ?? ??a ch? ngh?a x? h?i t? l? lu?n tr? thành hi?n th?c, nó ?? ??t ra và gi?i quy?t nh?ng v?n ?? lý lu?n c? b?n nh?t c?a ch? ngh?a Mác v? cách m?ng vô s?n, chuyên chính vô s?n, v? vi?c xây d?ng l?c l??ng ??ng minh c?a giai c?p vô s?n. Cách m?ng Tháng M??i c?n ch?ng minh nh?ng d? báo, s? phát tri?n l? lu?n ch? ngh?a Mác c?a VI.Lênin là ?úng ??n, có giá tr? m? ???ng cho phong trào cách m?ng c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng trên toàn th? gi?i. 

Nh? nh?n ??nh c?a H? Chí Minh "gi?ng nh? m?t tr?i chói l?i, cách m?ng Tháng M??i Nga chi?u sáng kh?p n?m châu, th?c t?nh hàng tri?u ng??i b? áp b?c bóc l?t trên trái ??t". V?i th?ng l?i Cách m?ng Tháng M??i, nhân lo?i b??c vào th?i ??i m?i- th?i ??i quá ?? t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a x? h?i trên ph?m vi toàn th? gi?i. 

b. Mô h?nh ch? ngh?a x? h?i ??u tiên trên th? gi?i 

Cách m?ng Tháng M??i thành công, nhà n??c Xôvi?t- chính quy?n c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng- ???c thành l?p. N??c Nga tr? thành n??c ??u tiên ?i lên ch? ngh?a x? h?i trong v?ng vây thù ??ch c?a ch? ngh?a ?? qu?c. Trong t?nh h?nh không có b?t c? kinh nghi?m nào có th? noi theo, ??ng Bônsêvích và nhà n??c Xôvi?t ch? có th? c?n c? vào ? t??ng c?a Mác v? x? h?i ch? ngh?a t??ng lai và t?nh h?nh n??c Nga lúc b?y gi? mà t?m ki?m ph??ng th?c xây d?ng ch? ngh?a x? h?i. 

Pháp l?nh ??u tiên c?a chính quy?n Xôvi?t ban hành là hoà b?nh nh?m rút ra kh?i chi?n tranh ?? qu?c ch? ngh?a và ru?ng ??t nh?m xoá b? ch? ?? s? h?u ru?ng ??t c?a ??a ch?. ??u n?m 1918, V.I.Lênin vi?t tác ph?m Nh?ng nhi?m v? tr??c m?t c?a chính quy?n Xôvi?t, ??t ra nh?ng nhi?m v? nh?m "t? ch?c và qu?n lí n??c Nga" ch? tr??ng thông qua ch? ngh?a t? b?n quá ?? ?i lên ch? ngh?a x? h?i. Nh?ng s? can thi?p v? trang c?a các n??c ?? qu?c và cu?c ph?n lo?n ph?n cách m?ng trong n??c bu?c nhà n??c Xôvi?t ph?i th?c hi?n chính sách "C?ng s?n th?i chi?n" (1918-1920). ? th?i ?y này, mô h?nh ch? ngh?a x? h?i phát tri?n theo h??ng l?y qu?c h?u hoá t? li?u s?n xu?t làm c? s?, mà ??c tr?ng là th? ch? k? ho?ch và phân ph?i nhà n??c t?p trung cao ??, m?i quy?n l?c t?p trung vào trung ??ng. Nhà n??c tr?ng thu không b?i th??ng l??ng th?c c?a nông dân, xoá b? th? tr??ng, c?m trao ??i hàng hoá và ho?t ??ng buôn bán, th?c hi?n ch? ?? tem phi?u cung c?p v.v. M?c dù th? ch? này có ? ngh?a v?i th?ng l?i n?i chi?n nh?ng nó ?? c?n tr? s? phát tri?n s?n xu?t, phá ho?i liên minh công nông, ?e do? s? t?n t?i c?a nhà n??c Xôvi?t. 

Mùa xuân n?m 1921, chi?n tranh và n?i chi?n k?t thúc, V.I.Lênin t?nh táo ?ánh giá t?nh h?nh ?? thay ??i, u?n n?n nh?ng sai l?m nóng v?i, k?p th?i chuy?n Chính sách c?ng s?n th?i chi?n sang chính sách Kinh t? m?i; t? b? ti?n th?ng, l?a ch?n bi?n pháp ?i v?ng lên ch? ngh?a x? h?i. Xu?t phát t? hi?n tr?ng kinh t? n??c Nga l?c h?u, V.I.Lênin ch? tr??ng cho phép b? ph?n kinh t? t? b?n ch? ngh?a phát tri?n, thu hút v?n n??c ngoài, th?c hi?n ch? ?? tô nh??ng và cho thuê, ?? ch? ngh?a x? h?i có th? ???c h?c h?i thông qua c?nh tranh th? tr??ng hàng hoá, qua ?ó có th? h?c t?p k? th?a không ch? kinh nghi?m s?n xu?t kinh doanh mà c?n là kinh nghi?m qu?n l? kinh t?, qu?n l? nhà n??c. Nhà n??c công nông ph?i nhanh chóng ?u?i k?p làn sóng cách m?ng k? thu?t m?i c?a th? gi?i. ? th?i k? này, V.I.Lênin c?ng r?t quan tâm ??n vi?c xây d?ng b? máy nhà n??c. N?m n?m sau cách m?ng Tháng M??i, V.I.Lênin c?m nh?n r?ng "nh?ng c? quan này ch? luôn tô ?i?m b? ngoài, c?n các m?t khác xem ra v?n là m?t s? c? quan nhà n??c ki?u c? ?i?n h?nh nh?t". B? máy nhà n??c t?p quy?n n?ng n?, b?nh quan liêu n?y n? v? th? c?n có s? thay ??i, V.I.Lênin ?? ?? ra hàng lo?t bi?n pháp phân quy?n, phát huy dân ch? v.v trong c? quan nhà n??c, trong m?i quan h? gi?a ??ng và các c? quan nhà n??c. ?i?u này ch?ng t? V.I.Lênin và ??ng Bônsêvích ?? c? g?ng k?t h?p th?c ti?n ?? v?n d?ng ch? ngh?a Mác nh?m không ng?ng c?ng c? và hoàn thi?n chính quy?n nhà n??c, ??m b?o cho vi?c xây d?ng thành công ch? ngh?a x? h?i. 

Sau khi V.I.Lênin m?t, Chính sách Kinh t? m?i không ???c quán tri?t th?c hi?n ??y ?? trên th?c t?; t? n?m 1930 d??i s? l?nh ??o c?a Stalin, Liênxô ch? tr??ng ??y nhanh quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i, ??y nhanh quá tr?nh t?p th? hoá nông nghi?p toàn di?n. C?ng th?i gian này, sau cu?c ??i kh?ng ho?ng kinh t? th? gi?i (1929 - 1933), nguy c? c?a m?t cu?c chi?n tranh th? gi?i m?i ??n g?n. Trong b?i c?nh ?ó ph?i làm sao nhanh chóng bi?n n??c Nga l?c h?u thành n??c công nghi?p, v?a ?? xây d?ng c? s? v?t ch?t cho ch? ngh?a x? h?i, xoá b? nghèo nàn l?c h?u, v?a ?? chu?n b? ??i phó v?i nguy c? chi?n tranh. ?? gi?i quy?t nhi?m v? ?ó nhà n??c Xôvi?t không th? không áp d?ng c? ch? k? ho?ch hoá t?p trung. C? ch? ?ó có ?i?u ki?n t?p trung ph?n l?n nhân l?c, v?t l?c và th?c t? ?? làm cho công cu?c xây d?ng ch? ngh?a x? h?i ? Liênxô ??t ???c nh?ng thành t?u quan tr?ng; ch? trong m?t th?i gian ng?n thông qua ba k? ho?ch 5 n?m, Liênxô ?? th?c hi?n công nghi?p hoá, ?i?n khí hoá, t?p th? hoá và c? gi?i hoá nông nghi?p. Công h?u hoá và k? ho?ch hoá n?n kinh t? qu?c dân ?? làm cho Liênxô t? m?t n??c nông nghi?p l?c h?u tr? thành n??c công nghi?p tiên ti?n, ??a Liênxô t? v? trí th? 5 trong n?n kinh t? th? gi?i tr??c cách m?ng (sau M?, Anh, Pháp, ??c) nh?y v?t lên ??ng th? 2 (sau M?). ? trong n??c, Liênxô ?? xoá b? kinh t? t? h?u và giai c?p bóc l?t, c?i t?o kinh t? cá th? c?a nông dân thành kinh t? t?p th?, ??i s?ng c?a các t?ng l?p nhân dân, các dân t?c ???c c?i thi?n và nâng cao, b? m?t x? h?i ?? có nh?ng thay ??i to l?n. Th?c ti?n x? h?i t? r? tính ?u vi?t h?n h?n ch? ngh?a t? b?n. Ng??c l?i, th? gi?i t? b?n ch? ngh?a sau kh?ng ho?ng kinh t? 1929-1933 ???c ph?c h?i ?ôi chút, n?m 1937 l?i r?i vào kh?ng ho?ng kinh t? m?i làm cho nh?ng mâu thu?n c?a ch? ngh?a t? b?n b?c l? gay g?t cu?i cùng n? ra chi?n tranh th? gi?i th? hai. Trong b?i c?nh ?ó, Liênxô, nh? nh?ng thành t?u kinh t? mà s?c m?nh t?ng h?p c?a ??t n??c ???c t?ng c??ng, ?? góp ph?n quy?t ??nh vào vi?c chi?n th?ng ch? ngh?a phát xít, c?u loài ng??i kh?i th?m ho? trong chi?n tranh th? gi?i th? hai và nâng cao uy tín c?a ch? ngh?a x? h?i trên th? gi?i. 

2. S? ra ??i c?a h? th?ng x? h?i ch? ngh?a và nh?ng thành t?u c?a nó 

a. S? ra ??i và phát tri?n c?a h? th?ng x? h?i ch? ngh?a 

Trong chi?n tranh th? gi?i th? hai, ??ng C?ng s?n ? nhi?u n??c châu Âu và châu Á ?? l?nh ??o qu?n chúng nhân dân ph?i h?p v?i H?ng quân Liênxô thành m?t m?t tr?n ch?ng phát xít, có s? ph?i h?p chi vi?n cho nhau, t?ng c??ng liên h? qu?c t?. Chính s? l?n m?nh c?a các ??ng C?ng s?n trong th?i k? chi?n tranh là c? s? ?? khi ch? ngh?a phát xít b? ?ánh b?i, ??ng C?ng s?n ? nhi?u n??c ?? ??ng lên l?nh ??o qu?n chúng nhân dân v? trang giành chính quy?n thành l?p nhà n??c dân ch? nhân dân. Trong th?i gian 5 n?m (t? n?m 1944 ??n n?m 1949) ? châu Âu và châu Á ?? có 11 n??c do ??ng C?ng s?n l?nh ??o b?ng 3 ph??ng th?c ?? giành ???c chính quy?n và sau ?ó ?i lên ch? ngh?a x? h?i. 

Ph??ng th?c th? nh?t ch? y?u d?a vào l?c l??ng v? trang c?a nhân dân n??c m?nh, xây d?ng các c?n c? ??a cách m?ng, khi th?i c? ??n ?? l?nh ??o nhân dân ??ng lên giành chính quy?n nh?: c?ng hoà nhân dân liên bang Nam T? thành l?p 1944; n??c Vi?t Nam Dân ch? C?ng hoà thành l?p 1945; c?ng hoà nhân dân Anbani n?m 1946 và c?ng hoà nhân dân Trung Hoa 1949. 

Ph??ng th?c th? hai ch? y?u d?a vào H?ng quân Liênxô gi?i phóng ??ng th?i ph?i h?p v? trang c?a nhân dân n??c m?nh nh? C?ng hoà nhân dân BaLan (1945), Bungari (1946), Rummani (1948), Hunggari và Ti?p Kh?c (1946) nh?ng sau ?ó ph?i ??u tranh trong n?i b? chính ph? ?? tr?c xu?t các ph?n t? t? s?n, tr? thành n??c c?ng hoà dân ch? nhân dân do ??ng C?ng s?n l?nh ??o (Hunggari 7/1947; Ti?p Kh?c 2/1948) và C?ng hoà dân ch? nhân dân Tri?u Tiên thành l?p 1948. 

Ph??ng th?c th? ba hoàn toàn do H?ng quân Liênxô gi?i phóng và d??i s? giúp ?? c?a Liênxô ?? ?i lên con ???ng ch? ngh?a x? h?i nh? CHDC ??c (10/1949). 

V?y là sau chi?n tranh th? gi?i th? hai, ch? ngh?a x? h?i t? m?t n??c ?? m? r?ng ra 13 n??c ? châu Âu và châu Á; v?i th?ng l?i c?a cách m?ng dân ch? ? Cu Ba n?m 1959, Phong trào 26 tháng 7 do Phiden Castrô l?nh ??o, n??c c?ng hoà Cu Ba chuy?n sang ch? ngh?a x? h?i. Nh? v?y ch? ngh?a x? h?i ?? không ch? ? châu Âu, châu Á mà c?n m? r?ng ??n châu M? Latinh. Nh?ng n??c này v? h?nh thái ? th?c ??u l?y ch? ngh?a Mác-Lênin làm t? t??ng ch? ??o. V? chính tr? h?nh thành phe ch? ngh?a x? h?i do Liênxô ??ng ??u, v? quân s? ? châu Âu h?nh thành t? ch?c thông qua Hi?p ??c Vacsava. V? quan h? kinh t?, ?ó là nh?ng n??c có chung m?t ki?u c? s? kinh t?-x? h?i, quy?n s? h?u công c?ng v? t? li?u s?n xu?t và thông qua các hi?p ??c song ph??ng và H?i ??ng t??ng tr? kinh t? ?? t??ng tr? giúp ?? l?n nhau xây d?ng c?ng ??ng th? tr??ng th? gi?i x? h?i ch? ngh?a. Ch? ngh?a x? h?i tr? thành h? th?ng t?n t?i song song v?i h? th?ng t? b?n ch? ngh?a. 

b. Nh?ng thành t?u c?a ch? ngh?a x? h?i hi?n th?c 

Khi b?t ??u s? nghi?p c?i t?o x? h?i ch? ngh?a và xây d?ng ch? ngh?a x? h?i, các n??c x? h?i ch? ngh?a có nh?ng ??c ?i?m khác nhau nh?ng có ?i?m chung n?i b?t là ??u t? ?i?m xu?t phát th?p v? kinh t?-x? h?i, nhi?u n??c ?i lên ch? ngh?a x? h?i t? m?t n?n kinh t? nông nghi?p l?c h?u. ? châu Âu, tuy kinh t? t? b?n ch? ngh?a ?? phát tri?n ? tr?nh ?? nh?t ??nh nh?ng giai c?p t? s?n tr??c ?ó c?ng ch?a t?o ???c m?t n?n công nghi?p t??ng ??i hoàn ch?nh. ? châu Á, các n??c ?i lên ch? ngh?a x? h?i nh? Vi?t Nam, Trung Qu?c, Tri?u Tiên, Mông C? ??u là nh?ng n??c l?c h?u t? s?n xu?t nh? ch?a qua t? b?n ch? ngh?a ?i lên ch? ngh?a x? h?i. H?n n?a các n??c ?i lên ch? ngh?a x? h?i ??u ph?i tr?i qua nh?ng cu?c chi?n tranh kéo dài, ??t n??c b? tàn phá n?ng n?. Có th?y h?t nh?ng khó kh?n khi b?t tay vào th?c hi?n nh?ng nhi?m v? ch?a t?ng có ti?n l? trong l?ch s?, m?i th?y ???c nh?ng thành t?u trong quá tr?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i mà các n??c ?i lên ch? ngh?a x? h?i t?o ra. 

Tr?i qua h?n 70 n?m t?n t?i và phát tri?n ch? ngh?a x? h?i ?? ?em l?i nh?ng thành t?u to l?n 

1) V? chính tr?. Ch? ?? ng??i bóc l?t ng??i ?? b? xoá b?, trên ph?m vi toàn x? h?i không c?n t?n t?i giai c?p bóc l?t, ch? ?? x? h?i ch? ngh?a t?ng b??c ???c xây d?ng, nhân dân lao ??ng tr? thành ng??i làm ch? ??t n??c. Ch? ?? x? h?i ch? ngh?a ?? t?o nên s? th?ng nh?t trong c?ng ??ng x? h?i d??i s? l?nh ??o c?a ??ng, vai tr? qu?n lí ?i?u hành c?a nhà n??c ?? t?p trung ???c m?i ngu?n l?c, s? ??ng thu?n c?a x? h?i ?? v??t qua khó kh?n th? thách. 

2) V? kinh t?. T? nh?ng ?i?m xu?t phát th?p, nh?ng nh? t?p trung ngu?n l?c c?a c?i v?t ch?t, phát huy s?c m?nh chính tr?, các n??c x? h?i ch? ngh?a ?? ??t ???c nh?ng thành t?u to l?n trong kinh t?. N??c Nga sau cách m?ng Tháng M??i, qua 3 n?m chi?n tranh và n?i chi?n nh? ng??i "b? ?ánh s?p ch?t" và t?n t?i trong v?ng vây thù ??ch c?a ch? ngh?a ?? qu?c nh?ng ??n n?m 1938 s?n l??ng công nghi?p c?a Liênxô t?ng h?n 9 l?n so v?i 1913, trong khi ?ó M?, Anh và ??c ch? t?ng kho?ng 1,3 l?n. Liênxô t? m?t n??c nông nghi?p l?c h?u ch? qua 3 k? ho?ch 5 n?m th?c hi?n công nghi?p hoá, ?i?n khí hoá, t?p th? hoá và c? gi?i hoá nông nghi?p ?? tr? thành n??c công nghi?p ti?n ti?n. S? l?n m?nh v? kinh t? t?o ?i?u ki?n ?? phát tri?n công nghi?p qu?c ph?ng, ??m b?o cho Liênxô có ?i?u ki?n b?o v? v?ng ch?c t? qu?c x? h?i ch? ngh?a và góp ph?n quy?t ??nh vào vi?c chi?n th?ng ch? ngh?a phát xít trong chi?n tranh th? gi?i th? hai. Sau chi?n tranh th? gi?i th? II, h? th?ng x? h?i ch? ngh?a có s? phát tri?n to l?n, ch? tính riêng các n??c tham gia H?i ??ng t??ng tr? kinh t?, khi m?i thành l?p (1949) ch? chi?m 20% t?ng s?n l??ng công nghi?p th? gi?i, ??n ??u nh?ng n?m 80 ?? chi?m 40%. Nh?p ?? phát tri?n kinh t? trong nh?ng n?m 60, 70 c?a th? k? XX ? các n??c x? h?i ch? ngh?a ?? cao h?n 2 l?n so v?i các n??c t? b?n ch? ngh?a.  

3) V? v?n hoá khoa h?c k? thu?t. Các n??c x? h?i ch? ngh?a c?ng ?? ??t ???c nh?ng thành t?u r?c r?: nâng cao tr?nh ?? h?c v?n cho ng??i lao ??ng, d?n ??u th? gi?i v? nhi?u l?nh v?c, nh?t là l?nh v?c nghiên c?u chinh ph?c kho?ng không v? tr?. Trong các l?nh v?c v?n hoá, giáo d?c, y t? c?ng có nh?ng thành t?u to l?n. 

V?i s?c m?nh t?ng h?p c?a m?nh, h? th?ng x? h?i ch? ngh?a ?? có ?nh h??ng to l?n ??n ??i s?ng chính tr? th? gi?i. Ch? ngh?a x? h?i tr? thành ch? d?a c?a phong trào gi?i phóng dân t?c, phong trào b?o v? hoà b?nh th? gi?i. Các n??c x? h?i ch? ngh?a ?? góp ph?n th?c t?nh, c? v? phong trào ??u tranh gi?i phóng dân t?c, làm s?p ?? h? th?ng thu?c ??a c?a ch? ngh?a ?? qu?c. ? nhi?u n??c sau khi giành ??c l?p dân t?c ?? l?a ch?n con ???ng x? h?i ch? ngh?a cho dân t?c m?nh. C?ng chính s? l?n m?nh c?a ch? ngh?a x? h?i, s? phát tri?n c?a phong trào gi?i phóng dân t?c và cu?c ??u tranh c?a giai c?p công nhân và nhân dân lao ??ng nh?ng th?p niên 50, 60 và 70 c?a th? k? XX bu?c các n??c t? b?n ch? ngh?a mu?n t?n t?i ph?i có nh?ng ?i?u ch?nh c?a nó. 

II. S? KH?NG HO?NG VÀ S?P ?? C?A MÔ H?NH CH? NGH?A X? H?I XÔ VI?T. NGUYÊN NHÂN C?A NÓ 

1. S? kh?ng ho?ng và s?p ?? c?a mô h?nh ch? ngh?a x? h?i Xô Vi?t 

Ra ??i và t?n t?i trong ?i?u ki?n bao vây c?a ch? ngh?a ?? qu?c, ?? t?n t?i và phát tri?n, V.I.Lênin ?? t?ng th? nghi?m hai ph??ng th?c xây d?ng ch? ngh?a x? h?i: C?ng s?n th?i chi?n và chính sách kinh t? m?i. Sau khi V.I.Lênin m?t, Stalin ?? th?c hi?n công cu?c xây d?ng ch? ngh?a x? h?i theo mô h?nh a) Công nghi?p hoá và t?p th? hoá nông nghi?p v?i t?c ?? t?p trung cao trong ?ó ?u tiên phát tri?n công nghi?p n?ng. b) Nhanh chóng xoá b? ch? ?? s? h?u t? nhân, thi?t l?p ch? ?? công h?u v? t? li?u s?n xu?t, d??i hai h?nh th?c s? h?u toàn dân và s? h?u t?p th?. Xoá b? th? tr??ng t? do, thi?t l?p n?n kinh t? hi?n v?t. c) Nhà n??c tr?c ti?p ?i?u hành n?n kinh t? theo k? ho?ch t?p trung th?ng nh?t, ??ng gi? vai tr? l?nh ??o nh?ng th?c ch?t ??ng tr?c ti?p ?i?u hành nhà n??c. 

V?i mô h?nh t? ch?c kinh t? x? h?i nh? v?y, ch? ngh?a x? h?i ?? bi?n t?t c? m?i thành viên trong x? h?i tr? thành ng??i làm công ?n l??ng cùng v?i c? ch? k? ho?ch hoá t?p trung, làm h?n ch? kh? n?ng, s?c sáng t?o c?a ng??i lao ??ng. 

Song s? ra ??i, t?n t?i c?a ch? ngh?a x? h?i ki?u Xôvi?t không ph?i là s?n ph?m thu?n tu? mà b?t ngu?n t? hoàn c?nh và nhu c?u l?ch s? c? th?. Khi ch? ngh?a t? b?n ?? b?c l? nh?ng m?t x?u xa c?a nó th? ch? ngh?a x? h?i ra ??i nh? là nhân t? ch?ng l?i nh?ng m?t x?u ?ó và nó ???c t? ch?c mang nh?ng ??c tr?ng ??i l?p v?i ch? ngh?a t? b?n. Chính v? th? nó ?? phát huy s?c m?nh giúp cho Liênxô tr??c ?ây và Vi?t Nam sau này t?p trung ???c s?c m?nh trong cu?c chi?n tranh gi?i phóng. 

Tuy nhiên, mô h?nh ch? ngh?a x? h?i Xôvi?t ???c xây d?ng trên c? s? ch?a ?? chín mu?i v? c? s? v?t ch?t, nên trong th?c t? ?? vi ph?m quy lu?t kinh t? khách quan quan h? s?n xu?t ph?i phù h?p v?i tr?nh ?? phát tri?n c?a l?c l??ng s?n xu?t. Trong ?i?u ki?n l?c l??ng s?n xu?t ch?a phát tri?n và c?n ? nhi?u tr?nh ?? khác nhau, nh?ng ?? v?i v? xác l?p quan h? s?n xu?t công h?u và ph??ng th?c phân ph?i mang tính b?nh quân, bao c?p, t? ?ó h?n ch? tính sáng t?o c?a c? s?, c?a ng??i lao ??ng. Nh?ng mâu thu?n trong vi?c t? ch?c x? h?i theo mô h?nh Xôvi?t trong nh?ng ?i?u ki?n l?ch s? nh?t ??nh l?i b? che khu?t b?i ph?i ph?c v? cho nh?ng m?c tiêu chính tr? cao h?n. Khi m?c tiêu chính tr? ?? ???c gi?i quy?t th? nh?ng mâu thu?n ?ó b?t ??u b?c l?, nh?ng do ch?a k?p th?i t?ng k?t nh?ng bài h?c t? th?c ti?n xây d?ng ch? ngh?a x? h?i ?? b? sung phát tri?n, làm cho ch? ngh?a x? h?i hi?n th?c lâm vào t?nh tr?ng khó kh?n kh?ng ho?ng vào cu?i nh?ng n?m 80 c?a th? k? XX. 

?? thoát kh?i khó kh?n kh?ng ho?ng các n??c x? h?i ch? ngh?a ??u nh?n th?y s? c?n thi?t là ph?i ti?n hành c?i cách, c?i t?, ??i m?i. Trong quá tr?nh th?c hi?n m?t s? n??c ?? thành công t?ng b??c ??a ??t n??c v??t qua khó kh?n, kh?ng ho?ng. ti?p t?c kiên ??nh ??a ??t n??c ?i lên ch? ngh?a x? h?i. M?t s? n??c khác do nh?ng nguyên nhân khách quan và ch? quan, ch? ?? x? h?i ch? ngh?a sau nhi?u n?m xây d?ng, nh?ng ch? trong 2 n?m ch? ngh?a x? h?i ? Liênxô (tháng 12/1991) và ?ông Âu (tháng 9/1989) ?? s?p ??. 

2. Nguyên nhân d?n ??n kh?ng ho?ng và s?p ?? c?a ch? ngh?a x? h?i hi?n th?c mô h?nh ki?u Liênxô 

a. Nguyên nhân sâu xa là nh?ng sai l?m thu?c v? mô h?nh phát tri?n c?a ch? ngh?a x? h?i Xôvi?t 

Ch? ngh?a x? h?i hi?n th?c ra ??i và t?n t?i h?n 70 n?m, ?? qua nh?ng th? thách khó kh?n c?c k? to l?n, ngay lúc m?i ra ??i n?m trong v?ng vây thù ??ch c?a ch? ngh?a ?? qu?c và s? ph?n lo?n t? bên trong, dù b? bao vây kinh t? hay chi?n tranh th? gi?i ??u không th? ?ánh ?? ???c Liênxô, không th? ?ánh ?? ???c ch? ngh?a x? h?i. Không nh?ng th? trong khó kh?n th? thách ?? làm cho ch? ngh?a x? h?i không ng?ng l?n m?nh, t? m?t n??c ?? tr? thành h? th?ng th? gi?i. Liênxô t? m?t n??c kinh t?, v?n hoá l?c h?u phát tri?n thành m?t "siêu c??ng", ??i tr?ng v?i M?- c??ng qu?c t? b?n ch? ngh?a s? m?t th? gi?i. Nh?ng t?i sao trong m?t th?i gian ng?n l?i x?y ra nh?ng thay ??i to l?n ??n th?? Nguyên nhân c?a nó ? ?âu? C?n có l?i gi?i xác ?áng. 

Nh? ?? phân tích ? trên, ch? ngh?a x? h?i Xôvi?t ra ??i trong ?i?u ki?n l?ch s? ??c bi?t, mô h?nh t? ch?c x? h?i ?? thích ?ng v?i hoàn c?nh l?ch s? ?ó khó tránh kh?i nh?ng khuy?t t?t. Khi ?i?u ki?n l?ch s? thay ??i mô h?nh ?ó không k?p th?i thay ??i b? sung ?? thích ?ng th? nh?ng khuy?t t?t ?y b?c l? ra và d?n t?i kh?ng ho?ng toàn h? th?ng. N?u nh? mô h?nh t? ch?c x? h?i d?a trên k? ho?ch hoá t?p trung ?? phát huy ???c s?c m?nh cho cu?c chi?n tranh ái qu?c v? ??i th? trong ?i?u ki?n hoà b?nh xây d?ng ch? ngh?a x? h?i mô h?nh này t? ra không phù h?p. C? ch? k? ho?ch hoá t?p trung làm m?t ?i tính ch? ??ng sáng t?o c?a ng??i lao ??ng, ch?m tr? trong vi?c ti?p thu nh?ng thành t?u c?a cu?c cách m?ng khoa h?c và công ngh?. Trong khi ?ó các n??c t? b?n ch? ngh?a v?i n?n kinh t? th? tr??ng l?i ti?p nh?n thành t?u c?a cu?c cách m?ng khoa h?c công ngh? vào nh?ng n?m 80 c?a th? k? XX nhanh h?n các n??c x? h?i ch? ngh?a. Trong nh?ng ?i?u ki?n l?ch s? m?i, mô h?nh ch? ngh?a x? h?i Xôvi?t t? ra không c?n phù h?p, chính ?ó là nguyên nhân sâu xa làm cho x? h?i ch? ngh?a lâm vào kh?ng ho?ng d?n t?i s?p ?? ? Liênxô và ?ông Âu. 

b. Nguyên nhân ch? y?u và tr?c ti?p d?n ??n s? s?p ?? 

V?i cùng m?t mô h?nh t? ch?c x? h?i ki?u Xôvi?t, khi g?p khó kh?n kh?ng ho?ng các n??c x? h?i ch? ngh?a ??u ti?n hành c?i cách, c?i t?, ??i m?i, nh?ng Liênxô và các n??c x? h?i ch? ngh?a ? ?ông Âu th? s?p ??, m?t s? n??c x? h?i ch? ngh?a khác th? không. Chung quy l?i v?n ?? n?y sinh t? n?i b? ??ng c?m quy?n và sai l?m, s? ph?n b?i c?a nh?ng ng??i l?nh ??o cao nh?t. B?i v?, các n??c x? h?i ch? ngh?a do ??ng C?ng s?n l?nh ??o, ??ng là trung tâm l?nh ??o và ch? huy c?a nhà n??c và x? h?i. ??ng có v?n ?? th? ?ó là v?n ?? mang tính s?ng c?n ??i v?i nhà n??c và ??i v?i ch? ??. 

Trong c?i t?, ??ng C?ng s?n Liên Xô ?? m?c sai l?m r?t nghiêm tr?ng v? ???ng l?i chính tr?, t? t??ng và t? ch?c. ??ng không coi tr?ng k?t h?p ch? ngh?a Mác-Lênin v?i th?c ti?n n??c m?nh và ??c ?i?m th?i ??i, không coi tr?ng vi?c k? th?a, b? sung và phát tri?n l? lu?n mácxít. Ho?c là giáo ?i?u, r?p khuôn máy móc, không c?n c? vào t?nh h?nh m?i ?? phát tri?n sáng t?o. ?ánh giá không công b?ng v?i l?ch s?, t? ch? phê phán sai l?m c?a cá nhân ?i ??n ph? nh?n toàn b? l?ch s? c?a ??ng và c?a nhà n??c, ph? ??nh ch? ?? x? h?i ch? ngh?a, ph? ??nh ch? ngh?a Mác-Lênin ?? cu?i cùng ?i theo con ???ng ch? ngh?a dân ch? x? h?i. 

V? t? ch?c. Ch? ?? t?p trung trong ??ng b? phá ho?i, không nh?ng làm cho ??ng m?t kh? n?ng c?a b? ch? huy chi?n ??u mà ngay mâu thu?n trong ??ng c?ng không gi?i quy?t n?i. Tính ch?t quan liêu, giáo ?i?u b?o th? r?t n?ng n? ? b? ph?n l?nh ??o c?p cao c?a ??ng và nhà n??c tác ??ng to l?n ??n ??i s?ng x? h?i. Nhân danh c?i t? v?i kh?u hi?u dân ch? hoá, công khai hóa trong b? ph?n l?nh ??o c?p cao ?? h?nh thành các phe nhóm. V?i chiêu bài phi chính tr? l?c l??ng v? trang, quân ??i có nhi?m v? b?o v? t? qu?c ch? không thu?c ??ng phái nào ?? tách l?c l??ng v? trang kh?i s? l?nh ??o c?a ??ng C?ng s?n, t?ng b??c vô hi?u hoá và gi?i tán ??ng C?ng s?n. S? phân li?t ??ng C?ng s?n thành các phe nhóm chính tr? khác nhau, nhi?u t? ch?c, ??ng phái chính tr? ra ??i ??u tranh giành quy?n l?c chính tr?. Khuynh h??ng dân t?c ly khai n?y sinh, nh?ng cu?c xung ??t ??m máu x?y ra t?o môi tr??ng cho các l?c l??ng ph?n ??ng tr?i d?y, x? h?i m?t ph??ng h??ng gây th?m ho? cho nhân dân. 

L?c l??ng ph?n b?i trong n??c t?m ch? d?a t? các chính ph? t? s?n bên ngoài, các th? l?c ch?ng ch? ngh?a x? h?i c?ng xem ?ây là c? h?i t?t ?? th?c hi?n ý ?? "di?n bi?n hoà b?nh". Chúng ra s?c c? v? lôi kéo nh?ng ph?n t? c? h?i, ph?n b?i gi? ??a v? cao ? các c? quan ??ng, nhà n??c ?? ??a ??t n??c theo xu h??ng t? b?n. Khi b? ph?n l?nh ??o t?i cao ?? liên k?t v?i l?c l??ng ?? qu?c bên ngoài th? ch? ngh?a x? h?i theo mô h?nh Xôvi?t d? dàng s?p ??. 

V?y ch? ngh?a x? h?i s?p ?? có ph?i là t?t y?u l?ch s?? Trong b?i c?nh ch? ngh?a x? h?i mô h?nh Xôvi?t tr? tr? và kh?ng ho?ng th? c?i cách, c?i t?, ??i m?i là t?t y?u m?i có th? ??a ??t n??c ra kh?i kh?ng ho?ng. Nh?ng s? s?p ?? c?a ch? ngh?a x? h?i không th? là t?t y?u v? th?c t? ? nh?ng n??c x? h?i ch? ngh?a khác qua c?i cách ??i m?i ?? ??a ??t n??c t?ng b??c thoát kh?i khó kh?n. kh?ng ho?ng nh? Trung Qu?c, Vi?t Nam. V?n ?? là ? ch? c?i cách, c?i t?, ??i m?i nh? th? nào, c?n ph?i gi? v?ng nguyên t?c nào mà thôi. 

III. TRI?N V?NG C?A CH? NGH?A X? H?I 

1. Ch? ngh?a t? b?n không ph?i là t??ng lai c?a x? h?i loài ng??i 

a. B?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n không thay ??i 

C.Mác và Ph.?ngghen ?? t?ng ?ánh giá r?t cao vai tr? l?ch s? c?a giai c?p t? s?n và ch? ngh?a t? b?n. Trong tác ph?m Tuyên ngôn c?a ??ng c?ng s?n, các ông vi?t "giai c?p t? s?n ?? ?óng vai tr? h?t s?c cách m?ng trong l?ch s?"; song các ông c?ng d? báo và ch?ng minh nh?ng d? báo c?a m?nh "s? s?p ?? c?a giai c?p t? s?n và s? th?ng l?i c?a giai c?p vô s?n ??u là t?t y?u nh? nhau". 

V?n d?ng quan ?i?m, ph??ng pháp lu?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin trong tác ph?m "Ch? ngh?a ?? qu?c giai ?o?n t?t cùng c?a ch? ngh?a t? b?n" ch? ra nh?ng mâu thu?n, xu h??ng v?n ??ng c?a ch? ngh?a t? b?n ??n ch? ngh?a ?? qu?c là giai ?o?n "t?t cùng", ?n bám và gi?y ch?t và là ph?ng ch? c?a ch? ngh?a x? h?i. Nh?ng t?nh h?nh th?c t? trong m?y th?p niên v?a qua, ch? ngh?a t? b?n ngày nay phát tri?n r?t m?nh do bi?t t? ?i?u ch?nh và thích ?ng, bi?t t?m bí quy?t ?? s?ng l?i t? con ???ng cùng. Ch? ngh?a t? b?n c?n kh? n?ng ?? phát tri?n nh?ng b?n ch?t c?a ch? ngh?a t? b?n th? không thay ??i, nh?ng mâu thu?n c?a ch? ngh?a t? b?n, b?n thân nó không th? kh?c ph?c n?i, ?ó là t?nh tr?ng kh?ng ho?ng kinh t?, ngoài kh?ng ho?ng mang tính chu k? ra c?n có kh?ng ho?ng c? c?u, kh?ng ho?ng th? ch?, kh?ng ho?ng tài chính ti?n t? v.v. Các lo?i kh?ng ho?ng và nh?ng khó kh?n c?a ch? ngh?a t? b?n ?? d?n t?i hàng lo?t v?n ?? x? h?i n?y sinh nh? t?nh tr?ng th?t nghi?p, nghèo khó và chênh l?ch giàu nghèo x? h?i, mâu thu?n dân t?c t?ng lên, tr?t t? x? h?i h?n lo?n, ho?t ??ng t?i ph?m gia t?ng v.v. Ch? ngh?a t? b?n ngày nay dù ?? có nh?ng ?i?u ch?nh nh?ng v?n là "m?t th? gi?i không th? ch?p nh?n" nh? Renê Duynông kh?ng ??nh trong cu?n sách c?a m?nh. 

b. Các y?u t? x? h?i ch? ngh?a ?ang n?y sinh trong l?ng ch? ngh?a t? b?n 

Theo quan ?i?m c?a C.Mác "s? thay th? c?a các h?nh thái kinh t?-x? h?i là m?t quá tr?nh l?ch s?-t? nhiên". Ch? ngh?a t? b?n và ch? ngh?a x? h?i v?i t? cách là hai h?nh thái kinh t? x? h?i khác nhau, k? ti?p nhau, x? h?i tr??c t?t y?u b? x? h?i sau thay th?, x? h?i sau v?a ph? nh?n x? h?i tr??c v?a k? th?a và phát tri?n nh?ng thành t?u mà x? h?i tr??c t?o ra. Ch? ngh?a t? b?n ngày nay ?? phát tri?n ??n giai ?o?n cao nh?t c?a nó- ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c- ?? g?n v?i ch? ngh?a x? h?i h?n. Theo V.I. Lênin ch? ngh?a t? b?n ??c quy?n nhà n??c là s? chu?n b? ??y ?? nh?t cho ch? ngh?a x? h?i, là giai ?o?n tr??c c?a ch? ngh?a x? h?i. Ch? ngh?a t? b?n ngày nay ?? t?o ra n?n s?n xu?t l?n v?i khoa h?c công ngh? ngày càng hi?n ??i, s? phát tri?n x? h?i hoá s?n xu?t ?ang "n?y m?m" nh?ng nhân t? c?a ch? ngh?a x? h?i. S? xu?t hi?n nh?ng công ty c? ph?n trong ph??ng th?c s?n xu?t t? b?n ch? ngh?a, s? t?ng lên c?a nó và nh?ng nhân t? x? h?i ch? ngh?a khác có ngh?a là s? phát tri?n c?a quá tr?nh l?ch s? t? nhiên trong ?ó ch? ngh?a t? b?n b?t ??u quá ?? sang ph??ng th?c s?n xu?t m?i. Trong x? h?i t? b?n hi?n ??i, v? m?t s? h?u, s? xu?t hi?n qu?c h?u hoá, ch? ?? h?p tác, công ty c? ph?n, nhà n??c ?óng vai tr? ?i?u ti?t qu?n lý v? v?n, ngu?n lao ??ng tham gia qu?n lý xí nghi?p ? m?c ?? khác nhau, s? rút ng?n kho?ng cách gi?a thành th? và nông thôn, lao ??ng trí óc v?i lao ??ng chân tay, tính dân ch? và x? h?i c?a nhà n??c t?ng lên v.v t?t c? nh?ng cái ?ó n?u không nói ?ó là nh?ng nhân t? c?a ch? ngh?a x? h?i ? m?c ?? nh?t ??nh, th? ?ó c?ng là s? chu?n b? ?i?u ki?n v?t ch?t cho ch? ngh?a x? h?i. Tuy nhiên ?i?u ?ó v?n ch?a v??t ra kh?i cái khung t? b?n ch? ngh?a, s? bi?n ??i v? l??ng ch?a chuy?n thành s? bi?n ??i v? ch?t, v?n là ch? ngh?a t? b?n. 

c.Tính ?a d?ng các xu h??ng phát tri?n c?a th? gi?i ???ng ??i 

Sau cách m?ng Tháng M??i nh?t là t? sau chi?n tranh th? gi?i th? hai, v?i s? t?n t?i hai h? th?ng kinh t? x? h?i ??i l?p nhau ?? tác ??ng ??n s? l?a ch?n con ???ng phát tri?n c?a các dân t?c. 

? các n??c v?n tr??c ?ây là thu?c ??a c?a ch? ngh?a ?? qu?c sau khi giành ??c l?p ??, ?ang l?a ch?n con ???ng phát tri?n c?a dân t?c m?nh. Con ???ng t? b?n t? ngh?a trong nh?ng ?i?u ki?n nh?t ??nh ?? ?em l?i nh?ng thành công cho m?t s? n??c c?n ph?n l?n cách n??c khác không thoát kh?i ?ói nghèo, n? n?n ch?ng ch?t. 

Ngay ? các n??c t? b?n phát tri?n c?ng n?y sinh xu h??ng phát tri?n "phi t? b?n", "h?u t? b?n", xu h??ng x? h?i dân ch? v.v ?i?u này ch?ng t? ch? ngh?a t? b?n không ph?i là "x? h?i t?t ??p cu?i cùng", không ph?i là t??ng lai c?a loài ng??i mà nó s? ph?i b? thay th?. 

2. Ch? ngh?a x? h?i- t??ng lai c?a x? h?i loài ng??i 

a. S? s?p ?? c?a Liênxô và các n??c ?ông Âu không có ngh?a là s? cáo chung c?a ch? ngh?a x? h?i 

Cu?i nh?ng n?m 80 ??u nh?ng n?m 90 c?a th? k? XX, s? ki?n Liênxô, ?ông Âu s?p ??, phong trào x? h?i ch? ngh?a th? gi?i b? t?n th?t nghiêm tr?ng. K? thù th? v?i v? vui m?ng cho ?ó là s? cáo chung c?a ch? ngh?a x? h?i, s? cáo chung c?a ch? ngh?a Mác, c?n ng??i dân c?ng không kh?i hoang mang b?i r?i. S? th?t, s? tan r? c?a Liên xô, ?ông Âu không ph?i là s? th?t b?i c?a ch? ?? và nguyên t?c c? b?n c?a ch? ngh?a x? h?i mà ch? là s? th?t b?i c?a m?t mô h?nh th?c ti?n nh?t ??nh. Mô h?nh ch? ngh?a x? h?i ki?u Liênxô, mô h?nh ch? ngh?a x? h?i c?ng nh?c, nó không ??ng ngh?a v?i s? s?p ?? c?a ch? ngh?a x? h?i v?i tính cách là m?t h?nh thái kinh t?-x? h?i mà loài ng??i ?ang v??n t?i. S? s?p ?? c?a Liênxô và ?ông Âu c?ng không v? th? mà thay ??i n?i dung, tính ch?t c?a th?i ??i. Th?i ??i ngày nay v?n là th?i ??i quá ?? t? ch? ngh?a t? b?n lên ch? ngh?a x? h?i, s? tan r? c?a ch? ngh?a x? h?i ? Liênxô và ?ông Âu ch? ch?ng t? tính quanh co, ph?c t?p c?a s? phát tri?n x? h?i mà thôi. 

b. Các n??c x? h?i ch? ngh?a c?n l?i ti?n hành c?i cách m? c?a, ??i m?i và ngày càng thu ???c nh?ng thành t?u to l?n 

Trong b?i c?nh Liênxô và các n??c x? h?i ch? ngh?a ?ông Âu s?p ??, th? ? m?t s? n??c x? h?i ch? ngh?a khác ?i?n h?nh là Trung Qu?c và Vi?t Nam ?? ti?n hành ??i m?i, c?i cách m? c?a thành công, ?? ??a ??t n??c v??t qua khó kh?n kh?ng ho?ng và ??t ???c nh?ng thành t?u to l?n. Trên c? s? kiên tr?, v?n d?ng sáng t?o ch? ngh?a Mác - Lênin vào ?i?u ki?n c? th? c?a n??c m?nh, trong qua tr?nh ??i m?i, c?i cách, m? c?a ?? gi? v?ng nguyên t?c, ??m b?o s? l?nh ??o c?a ??ng C?ng s?n ??i v?i nhà n??c và x? h?i. ?? gi? v?ng vai tr? l?nh ??o, ??ng ph?i t? ??i m?i theo h??ng dân ch?, khoa h?c phù h?p v?i ?i?u ki?n c? th? c?a n??c m?nh. 

?? t? b? mô h?nh kinh t? k? ho?ch t?p trung chuy?n sang kinh t? th? tr??ng, th?a nh?n s? t?n t?i c?a các thành ph?n kinh t?, ?a d?ng hoá các h?nh th?c s? h?u, l?y h?nh th?c phân ph?i theo lao ??ng là nguyên t?c ch? y?u. Xây d?ng nhà n??c pháp quy?n x? h?i ch? ngh?a phù h?p v?i ?i?u ki?n h?i nh?p qu?c t?. Nhà n??c qu?n lí v? mô, gi?m d?n s? can thi?p vi mô, th?c hi?n ch? ?? dân ch?, công khai minh b?ch. Xác ??nh con ???ng ?i lên ch? ngh?a x? h?i là con ???ng khó kh?n lâu dài, tr?i qua nhi?u giai ?o?n. 

Sau h?n 30 n?m (1978) c?i cách, m? c?a c?a Trung Qu?c, h?n 20 n?m (1986) ??i m?i ? Vi?t Nam, Trung Qu?c và Vi?t Nam ?? ??t ???c nh?ng thành t?u to l?n, ???c c?ng ??ng qu?c t? th?a nh?n và ?ánh giá cao, v? th? c?a Trung Qu?c và Vi?t Nam ngày càng ???c th? gi?i tôn tr?ng. Thành công c?a c?i cách, m? c?a c?a Trung Qu?c, ??i m?i ? Vi?t Nam c?ng là th?ng l?i c?a ch? ngh?a Mác-Lênin, c?a ch? ngh?a x? h?i. 

c. S? xu?t hi?n xu h??ng ?i lên ch? ngh?a x? h?i ? các n??c M? Latinh 

Cùng v?i nh?ng thành công c?a công cu?c c?i cách, ??i m?i c?a Trung Qu?c và Vi?t Nam, s? h?i ph?c c?a các ??ng C?ng s?n ? các n??c x? h?i ch? ngh?a tr??c ?ây, ? M? Latinh ?? xu?t hi?n xu h??ng thiên t? t? nh?ng n?m 90 c?a th? k? XX và hi?n nay không ng?ng l?n m?nh. Thông qua b?u c? các l?c l??ng dân ch?, ti?n b? ?? thành l?p ???c chính ph? lên c?m quy?n ? các n??c M? Latinh nh? Vênêzuala, Nicaragoa, Bôlivia, Braxin, Acgentina v.v nhi?u n??c ?? tuyên b? l?a ch?n con ???ng x? h?i ch? ngh?a. Mô h?nh ch? ngh?a x? h?i nhi?u n??c M? Latinh l?a ch?n t?o thành mô h?nh "ch? ngh?a x? h?i M? Latinh th? k? XXI", mô h?nh này v? ??i th? có nh?ng n?i dung c? b?n là V? t? t??ng, l?y ch? ngh?a Mác, t? t??ng ti?n b? c?a Ximôn Bôlivia, t? t??ng nhân ??o thiên chúa giáo làm n?n t?ng. V? chính tr?, nh?n m?nh t? t??ng "dân ch? cách m?ng" và chính quy?n nhân dân, xây d?ng mô h?nh x? h?i theo ?ó nhân dân tham gia vào công vi?c c?a nhà n??c, th?c hi?n công b?ng x? h?i. V? kinh t?, ch? tr??ng th?c hi?n kinh t? nhi?u thành ph?n trong ?ó kinh t? nhà n??c và h?p tác gi? vai tr? ch? ??o, giành l?i ch? quy?n dân t?c ??i v?i tài nguyên thiên nhiên ??c bi?t là d?u m?, n??c s?ch v.v th?c hi?n công b?ng, gi?i quy?t v?n ?? b?t b?nh ??ng và phân hoá x? h?i. V? ??i ngo?i, thúc ??y kh?i ??i ?oàn k?t M? Latinh và quan h? h?u ngh? v?i t?t c? các n??c, l?y h?p tác thay th? c?nh tranh, ??u tranh cho m?t th? gi?i ?a c?c dân ch?, chú tr?ng kinh nghi?m qu?c t? c?a các n??c x? h?i ch? ngh?a nh? Cu Ba, Vi?t Nam, Trung Qu?c. Mô h?nh ch? ngh?a x? h?i M? Latinh tuy c?n ?i?m này ?i?m khác, c?n ti?p t?c ???c nghiên c?u, theo d?i, nh?ng v?i s? xu?t hi?n mô h?nh ?ó ch?ng t? s?c s?ng và kh? n?ng phát tri?n c?a ch? ngh?a x? h?i và l?ng tin vào l? t??ng c?ng s?n ch? ngh?a c?a nhân dân lao ??ng. 

Tóm l?i, t?nh h?nh th? gi?i ?ang v?n ??ng r?t ph?c t?p, nh?ng di?n bi?n t? sau cách m?ng Tháng M??i Nga ??n nay c?ng ch?ng t? dù ph?i tr?i qua nh?ng b??c quanh co ph?c t?p nh?ng loài ng??i nh?t ??nh ti?n t?i ch? ngh?a x? h?i, ?ó c?ng chính là quy lu?t v?n ??ng khách quan c?a l?ch s?. 

Câu h?i ôn t?p 

1. S? ra ??i h? th?ng x? h?i ch? ngh?a và nh?ng thành t?u c?a nó? 

2. Nguyên nhân d?n ??n kh?ng ho?ng và s?p ?? c?a mô h?nh ch? ngh?a x? h?i Xôvi?t?

TÀI LI?U THAM KH?O

1. B? Giáo d?c và ?ào t?o: Nh?ng Nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin. Nxb. Nxb. Chính tr? qu?c gia, Hà N?i, 2009;  

2. B? Giáo d?c và ?ào t?o: Ch??ng tr?nh môn h?c Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin, ban hành theo Quy?t ??nh s? 52/2008/Q?-BGD?T ngày 18/9/ 2008 c?a B? tr??ng B? Giáo d?c và ?ào t?o; 

3. B? Giáo d?c và ?ào t?o: D? th?o 5 Giáo tr?nh Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin, tháng 9/2008 (Tài li?u T?p hu?n tháng 10 n?m 2008); 

4. B? Giáo d?c và ?ào t?o: Nh?ng nguyên l? c? b?n c?a ch? ngh?a Mác-Lênin (Tài li?u ph?c v? d?y và h?c Ch??ng tr?nh các môn L? lu?n chính tr? trong các tr??ng ??i h?c, cao ??ng). Nxb. ??i h?c Kinh t? qu?c dân, Hà N?i, 2008; 

5. H?i ??ng Trung ??ng ch? ??o biên so?n Giáo tr?nh qu?c gia các b? môn khoa h?c Mác-Lênin, t? t??ng H? Chí Minh: Giáo tr?nh Tri?t h?c Mác-Lênin. Nxb. Chính tr? qu?c gia, Hà N?i, 1999;  

6. H?i ??ng Trung ??ng ch? ??o biên so?n Giáo tr?nh qu?c gia các b? môn khoa h?c Mác-Lênin, t? t??ng H? Chí Minh: Giáo tr?nh Kinh t? chính tr? Mác-Lênin. Nxb. Chính tr? qu?c gia, Hà N?i;  

7. H?i ??ng Trung ??ng ch? ??o biên so?n Giáo tr?nh qu?c gia các b? môn khoa h?c Mác-Lênin, t? t??ng H? Chí Minh: Giáo tr?nh Ch? ngh?a x? h?i khoa h?c. Nxb. Chính tr? qu?c gia, Hà N?i; 

8. H? Chí Minh: Toàn t?p. Nxb. Chính tr? qu?c gia, Hà N?i, 2002. Tr?n b? 12 t?p 

9. C.Mác và Ph.?ngghen: Toàn t?p. Nxb. Chính tr? qu?c gia, Hà N?i, 2004. Tr?n b? 50 t?p; 

10. V.I.Lênin: Toàn t?p. Nxb. Chính tr? qu?c gia, Hà N?i, 2005. Tr?n b? 55 t?p 

11. Các nghiên c?u và bài gi?ng c?a các ??ng nghi?p

Chúc các em ??t ???c nhi?u thành công  

trong m?i l?nh v?c c?a cu?c s?ng