C1

CHƯƠNG 1: QUẢN LÝ VÀ MÔI TRƯỜNG QUẢN LÝ


Chương này làm rõ các nội dung cơ bản:


- Khái luận về quản lý


+ Tiếp cận và quan niệm khác nhau về quản lý


+ Bản chất của quản lý


+ Vai trò của quản lý


+ Phân loại quản lý


- Môi trường quản lý


+ Khái niệm "Môi trường quản lý"


+ Phân loại môi trường quản lý


+ Một số nhân tố cơ bản của môi trường vĩ mô tác động tới quản lý


• Nhân tố chính trị


• Nhân tố kinh tế


• Nhân tố văn hóa - xã hội





1.1 Khái luận về quản lý


1.1.1 Tiếp cận và quan niệm khác nhau về quản lý


Quản lý là một dạng hoạt động đặc biệt quan trọng của con người. Quản lý

chứa đựng nội dung rộng lớn, đa dạng phức tạp và luôn vận động, biến đổi, phát triển. Vì vậy, khi nhận thức về quản lý, có nhiều cách tiếp cận và quan niệm khác

nhau.


F.W Taylor (1856-1915) là một trong những người đầu tiên khai sinh ra

khoa học quản lý và là "ông tổ" của trường phái "quản lý theo khoa học", tiếp cận

quản lý dưới góc độ kinh tế - kỹ thuật đã cho rằng: Quản lý là hoàn thành công việc của mình thông qua người khác và biết được một cách chính xác họ đã hoàn

thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất.


H. Fayol (1886-1925) là người đầu tiên tiếp cận quản lý theo quy trình và là

người có tầm ảnh hưởng to lớn trong lịch sử tư tưởng quản lý từ thời kỳ cận - hiện

đại tới nay, quan niệm rằng: Quản lý hành chính là dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển, phối hợp và kiểm tra.


M.P Follet (1868-1933) tiếp cận quản lý dưới góc độ quan hệ con người, khi

nhấn mạnh tới nhân tố nghệ thuật trong quản lý đã cho rằng: Quản lý là một nghệ thuật khiến cho công việc của bạn được hoàn thành thông qua người khác.


C. I. Barnarrd (1866-1961) tiếp cận quản lý từ góc độ của lý thuyết hệ

thống, là đại biểu xuất sắc của lý thuyết quản lý tổ chức cho rằng: Quản lý không phải là công việc của tổ chức mà là công việc chuyên môn để duy trì và phát triển

tổ chức. Điều quyết định đối với sự tồn tại và phát triển của một tổ chức đó là sự sẵn sàng hợp tác, sự thừa nhận mục tiêu chung và khả năng thông tin.


H. Simon (1916) cho rằng ra quyết định là cốt lõi của quản lý. Mọi công việc

của tổ chức chỉ diễn ra sau khi có quyết định của chủ thể quản lý. Ra quyết định quản lý là chức năng cơ bản của mọi cấp trong tổ chức.


Paul Hersey và Ken Blanc Harh tiếp cận quản lý theo tình huống quan niệm

rằng không có một phương thức quản lý và lãnh đạo tốt nhất cho mọi tình huống khác nhau. Người quản lý sẽ lựa chọn phương pháp quản lý căn cứ vào tình huống

cụ thể.


J.H Donnelly, James Gibson và J.M Ivancevich trong khi nhấn mạnh tới

hiệu quả sự phối hợp hoạt động của nhiều người đã cho rằng: Quản lý là một quá

trình do một người hay nhiều người thực hiện nhằm phối hợp các hoạt động của

những người khác để đạt được kết quả mà một người hành động riêng rẽ không thể

nào đạt được.


Stephan Robbins quan niệm: Quản lý là tiến trình hoạch định, tổ chức, lãnh

đạo và kiểm soát những hành động của các thành viên trong tổ chức và sử dụng tất

cả các nguồn lực khác của tổ chức nhằm đạt được mục tiêu đã đặt ra.


Harold Koontz, Cyril Odonnell và Heinz Weichrich đã nhóm gộp các tiếp

cận về quản lý thành các loại:


- Tiếp cận theo kinh nghiệm hoặc thoe trường hợp


- Tiếp cận theo hành vi quan hệ cá nhân


- Tiếp cận theo hành vi nhóm


- Tiếp cận theo hệ thống hợp tác xã hội


- Tiếp cận theo hệ thống kỹ thuật - xã hội


- Tiếp cận theo lý thuyết quyết định


- Tiếp cận hệ thống


- Tiếp cận toán học hoặc " khoa học quản lý"


- Tiếp cận theo điều kiện hoặc theo tình huống


- Tiếp cận theo các vai trò quản lý



- Tiếp cận tác nghiệp


Trong số các tiếp cận trên, Harold Koontz và các đồng sự đặc biệt lưu ý và

đồng quan điểm với tiếp cận tác nghiệp (tiếp cận này còn được gọi là trường phái

quy trình quản lý). Tiếp cận này được đề cao bởi vì "Trường phái tác nghiệp thừa

nhận sự tồn tại một hạt nhân trung tâm của khoa học quản lý và lý thuyết đặc dụng

cho quản lý và cũng rút tỉa những đóng góp quan trọng từ các trường phái và các cách tiếp cận khác". Chính vì vậy, Harold Koontz và các đồng nghiệp cho rằng:

Bản chất quản lý là phối hợp các nỗ lực của con người thông qua các chức năng

lập kế hoạch, xây dựng tổ chức, xác định biên chế, lãnh đạo và kiểm tra.


Điều đáng lưu ý là các tác giả của "Những vấn đề cốt yếu của quản lý" cho

rằng: "khu rừng lý thuyết quản lý không chỉ tiếp tục nở hoa mà còn rậm rạp hơn

gần gấp đôi con số các trường phái hoặc cách tiếp cận đã được tìm ra trong hơn hai

mươi năm trước".


Những tiếp cận và quan niệm khác nhau đã tạo ra bức tranh đa dạng và

phong phú về quản lý, góp phần cho việc nhận thức ngày càng đầy đủ và đúng đắn hơn về quản lý.


Tuy nhiên, các tiếp cận và quan niệm trên chỉ mới xem xét quản lý ở những

góc độ và khía cạnh nhất định mà chưa nhìn nhận nó như một chỉnh thể với những

quan hệ cơ bản, vì vậy, chưa vạch ra được bản chất của quản lý.


Sở dĩ có những sự khác nhau trong tiếp cận và quan niệm như vậy là do các

nguyên nhân sau:


- Quản lý là lĩnh vực chứa đựng nội dung rộng lớn, đa dạng, phức tạp và

luôn biến đổi cùng với sự thay đổi của những điều kiện kinh tế - xã hội ở những

giai đoạn nhất định.


- Nhu cầu mà thực tiễn quản lý đặt ra ở các giai đoạn lịch sử là không giống

nhau, vì vậy, đòi hỏi phải có những quan niệm, lý thuyết về quản lý làm cơ sở lý luận cho việc giải quyết những vấn đề thực tiễn cũng khác nhau.


- Trình độ phát triển ngày càng cao của các khoa học và khả năng ứng dụng

những thành tựu của chúng vào lĩnh vực quản lý làm xuất hiện những trường phái

mới với những lý thuyết mới trong quản lý.


- Vị thế, chỗ đứng, lập trường giai cấp của các nhà tư tưởng quản lý là không

giống nhau.


1.1.2 Bản chất của quản lý


Để làm rõ bản chất của quản lý, trước hết cần phải xác định điểm xuất phát

khi nghiên cứu về quản lý.


Quản lý là một trong vô lượng các hoạt động của con người, nhưng đó là

một loại hình hoạt động đặc biệt là lao động siêu lao động, lao động về lao động,

nghĩa là nó lấy các loại hình lao động cụ thể làm đối tượng để tác động tới nhằm phối kết hợp chúng lại thành một hợp lực từ đó tạo nên sức mạnh chung của một tổ

chức. Vì vậy, quản lý vừa có những đặc điểm chung, có quan hệ hữu cơ với các

hoạt động cụ thể khác, vừa có tính độc lập tương đối và mang những đặc trưng

riêng của nó.


Chúng ta biết rằng, con người chỉ có thể tồn tại và phát triển thông qua hoạt

động để thỏa mãn những nhu cầu nhất định. Bất kỳ hoạt động nào cũng được tiến hành theo quy trình: Chủ thể (con người có ý thức) sử dụng những công cụ,

phương tiện và các cách thức nhất định để tác động vào đối tượng (tự nhiên, xã hội, tư duy) nhằm đạt tới mục tiêu xác định.




Hoạt động sản xuất vật chất là loại hình hoạt động cơ bản nhất trong tất cả

các hoạt động của con người và đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của

con người của xã hội. Hoạt động sản xuất vật chất được thực hiện theo quy trình:

Chủ thể sản xuất (con người với kinh nghiệm, kỹ năng và tri thức lao động của họ)

sử dụng những công cụ, phương tiện và các cách thức sản xuất để tác động vào đối tượng sản xuất nhằm tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu của con người.


Ngoài việc tuân theo quy trình của hoạt động nói chung và hoạt động sản

xuất nói riêng, hoạt động quản lý còn có những đặc trưng riêng của nó. Tính đặc

thù của hoạt động quản lý so với hoạt động sản xuất vật chất biểu hiện trên tất cả

các phương diện: Chủ thể; Đối tượng; Công cụ, phương tiện; Cách thức tác động

và Mục tiêu.


Sự phân biệt giữa hoạt động sản xuất vật chất và hoạt động quản lý được

minh hoạ bằng sơ đồ sau:




Tuy nhiên, sự phân biệt giữa hoạt động quản lý và hoạt động sản xuất vật

chất là có ý nghĩa tương đối và chỉ tồn tại trong lĩnh vực nhận thức. Trong thực tế

(về mặt bản thể luận) hoạt động quản lý có quan hệ hữu cơ với hoạt động sản xuất

và các hoạt động cụ thể khác của con người, bởi vì, như chúng ta đã biết: Quản lý

là hoạt động tất yếu nảy sinh khi có sự tham gia hoạt động chung của con người và vì vậy, nó là hoạt động mang tính phổ quát.


Từ xuất phát điểm như đã trình bày ở trên, kế thừa những nhân tố hợp lý của

các tiếp cận và quan niệm về quản lý trong lịch sử tư tưởng quản lý, có thể tổng

hợp và rút ra định nghĩa về quản lý như sau:


Quản lý là tác động có ý thức, bằng quyền lực, theo quy trình của chủ thể

quản lý tới đối tượng quản lý để phối hợp các nguồn lực nhằm thực hiện mục

tiêu của tổ chức trong điều kiện môi trường biến đổi.


Từ định nghĩa này, có thể thấy rằng:


- Quản lý là biểu hiện mối quan hệ giữa con người với con người, đó là quan

hệ giữa chủ thể quản lý với đối tượng quản lý.


- Quản lý là tác động có ý thức


- Quản lý là tác động bằng quyền lực


- Quản lý là tác động theo quy trình


- Quản lý là phối hợp các nguồn lực


- Quản lý nhằm thực hiện mục tiêu chung


- Quản lý tồn tại trong một môi trường luôn biến đổi.


Như vậy, quản lý là một hệ thống bao gồm những nhân tố cơ bản: chủ thể

quản lý, đối tượng quản lý, mục tiêu quản lý, công cụ, phương tiện quản lý, cách thức quản lý (có ý thức, bằng quyền lực, theo quy trình) và môi trường quản lý.

Những nhân tố đó có quan hệ và tác động lẫn nhau để hình thành nên quy luật và tính quy luật quản lý.


Để làm rõ hơn bản chất của quản lý cần phải luận giải về đặc trưng của hoạt

động quản lý. Quản lý có những đặc trưng cơ bản sau:


Thứ nhất: Quản lý là hoạt động mang tính tất yếu và phổ biến.


Tính tất yếu và phổ biến của hoạt động quản lý biểu hiện ở chỗ: Bản chất

của con nguời là tổng hoà các mối quan hệ xã hội. Điều đó có nghĩa là con người không thể tồn tại và phát triển nếu không quan hệ và hoạt động với người khác.

Khi con người cùng tham gia hoạt động với nhau thì tất yếu phải có một "ý chí

điều khiển" hay là phải có tác nhân quản lý nếu muốn đạt tới trật tự và hiệu quả.

Mặt khác, con người thông qua hoạt động để thoả mãn nhu cầu mà thoả mãn nhu cầu này lại phát sinh nhu cầu khác vì vậy con người phải tham dự vào nhiều hình

thức hoạt động với nhiều loại hình tổ chức khác nhau. Chính vì vậy, hoạt động

quản lý tồn tại như một tất yếu ở mọi loại hình tổ chức khác nhau trong đó tổ chức kinh tế chỉ là một trong những loại hình tổ chức cơ bản của con người.


Thứ hai: Hoạt động quản lý biểu hiện mối quan hệ giữa con người với con

người.


Thực chất của quan hệ giữa con người với con người trong quản lý là quan

hệ giữa chủ thể quản lý (người quản lý) và đối tượng quản lý (người bị quản lý).


Một trong những đặc trưng nổi bật của hoạt động quản lý so với các hoạt

động khác là ở chỗ: các hoạt động cụ thể của con người là biểu hiện của mối quan

hệ giữa chủ thể (con người) với đối tượng của nó (là lĩnh vực phi con người). Còn

hoạt động quản lý dù ở lĩnh vực hoặc cấp độ nào cũng là sự biểu hiện của mối quan

hệ giữa con người với con người. Vì vây, tác động quản lý (mục tiêu, nội dung,

phương thức quản lý) có sự khác biệt so với các tác động của các hoạt động khác.


Thứ ba: Quản lý là tác động có ý thức.


Chủ thể quản lý tác động tới đối tượng quản lý là những con người hiện thực

để điều khiển hành vi, phát huy cao nhất tiềm năng và năng lực của họ nhằm hoàn

thành mục tiêu của tổ chức. Chính vì vậy, tác động quản lý (mục tiêu, nội dung và

phương thức) của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý phải là tác động có ý thức,

nghĩa là tác động bằng tình cảm (tâm lý), dựa trên cơ sở tri thức khoa học (khách



quan, đúng đắn) và bằng ý chí (thể hiện bản lĩnh). Có như vậy chủ thể quản lý mới

gây ảnh hưởng tích cực tới đối tượng quản lý.


Thứ tư: Quản lý là tác động bằng quyền lực.


Hoạt động quản lý được tiến hành trên cơ sở các công cụ, phương tiện và

cách thức tác động nhất định. Tuy nhiên, khác với các hoạt động khác, hoạt động

quản lý chỉ có thể tồn tại nhờ ở yếu tố quyền lực (có thể coi quyền lực là một công cụ, phương tiện đặc biệt). Với tư cách là sức mạnh được thừa nhận, quyền lực là

nhân tố giúp cho chủ thể quản lý tác động tới đối tượng quản lý để điều khiển hành

vi của họ. Quyền lực được biểu hiện thông qua các quyết định quản lý, các nguyên tắc quản lý, các chế độ, chính sách.v.v. Nhờ có quyền lực mà chủ thể quản lý mới

đảm trách được vai trò của mình là duy trì kỷ cương, kỷ luật và xác lập sự phát

triển ổn định, bền vững của tổ chức. Điều đáng lưu ý là cách thức sử dụng quyền

lực của chủ thể quản lý có ý nghĩa quyết định tính chất, đặc điểm của hoạt động

quản lý, của văn hoá quản lý, đặc biệt là của phong cách quản lý.


Thứ năm: Quản lý là tác động theo quy trình.


Các hoạt động cụ thể thường được tiến hành trên cơ sở những kiến thức

chuyên môn, những kỹ năng tác nghiệp của nó còn hoạt động quản lý được tiến hành theo một quy trình bao gồm: Lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra. Đó

là quy trình chung cho mọi nhà quản lý và mọi lĩnh vực quản lý. Nó được gọi là các chức năng cơ bản của quản lý và mang tính "kỹ thuật học" của hoạt động quản

lý. Với quy trình như vậy, hoạt động quản lý được coi là một dạng lao động mang

tính gián tiếp và tổng hợp. Nghĩa là nó không trực tiếp tạo ra sản phẩm mà nhờ thực hiện các vai trò định hướng, thiết kế, duy trì, thúc đẩy và điều chỉnh để từ đó

gián tiếp tạo ra nhiều sản phẩm hơn và mang lại hiệu lực và hiệu quả cho tổ chức.


Thứ sáu: Quản lý là hoạt động để phối hợp các nguồn lực.





Thông qua tác động có ý thức, bằng quyền lực, theo quy trình mà hoạt động

quản lý mới có thể phối hợp các nguồn lực bên trong và bên ngoài tổ chức. Các nguồn lực được phối hợp bao gồm: nhân lực, vật lực, tài lực và tin lực. Nhờ phối

hợp các nguồn lực đó mà quản lý trở thành tác nhân đặc biệt quan trọng trong việc

tạo nên hợp lực chung trên cơ sở những lực riêng, tạo nên sức mạnh tổng hợp trên

cơ sở những sức mạnh của các bộ phận nhằm hoàn thành mục tiêu chung một cách

hiệu quả mà từng cá nhân riêng lẻ hay các bộ phận đơn phương không thể đạt tới.


Thứ bảy: Quản lý nhằm hướng tới thực hiện mục tiêu chung.


Hiệu quả của các hoạt động cụ thể được đo bằng kết quả cuối cùng mà nó

mang lại nhằm thoả mãn nhu cầu của chủ thể đến mức độ nào, còn hoạt động quản

lý ngoài việc thoả mãn nhu cầu riêng của chủ thể thì điều đặc biệt quan trọng là

phải đáp ứng lợi ích của đối tượng. Nó là hoạt động vừa phải đạt được hiệu lực,

vừa phải đạt được hiệu quả.


Trong thực tiễn quản lý, không phải bao giờ mục tiêu chung cũng được thực

hiện một cách triệt để. Điều đó tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội của những giai đoạn lịch sử nhất định. Những xung đột về lợi ích giữa chủ thể quản lý với đối

tượng quản lý thường xuyên tồn tại vì vậy, hoạt động quản lý xét đến cùng là phải

đưa ra các tác động để nhằm khắc phục những xung đột ấy. Mức độ giải quyết

xung đột và thiết lập sự thống nhất về lợi ích là tiêu chí đặc biệt quan trọng để đánh giá mức độ ưu việt của các mô hình quản lý trong thực tế.


Thứ tám: Quản lý là hoạt động vừa mang tính khoa học, vừa mang tính

nghệ thuật.


Tính khoa học của hoạt động quản lý thể hiện ở chỗ các nguyên tắc quản lý,

phương pháp quản lý, các chức năng của quy trình quản lý và các quyết định quản

lý phải được xây dựng trên cơ sở những tri thức, kinh nghiệm mà nhà quản lý có

được thông qua quá trình nhận thức và trải nghiệm trong thực tiễn. Điều đó có



nghĩa là, nội dung của các tác động quản lý phải phù hợp với điều kiện khách quan

của môi trường và năng lực hiện có của tổ chức cũng như xu hướng phát triển tất

yếu của nó.


Tính nghệ thuật của hoạt động quản lý thể hiện ở quá trình thực thi các quyết

định quản lý trong thực tiễn và được biểu hiện rõ nét trong việc vận dụng các

phương pháp quản lý, việc lựa chọn các phong cách và nghệ thuật lãnh đạo.


Tính khoa học và nghệ thuật trong quản lý không loại trừ nhau mà chúng có

mối quan hệ tương tác, tương sinh và được biểu hiện ra ở tất cả các nội dung của

tác động quản lý. Điều đó tạo nên đặc trưng nổi bật của hoạt động quản lý so với những hoạt động khác.


Thứ chín: Mối quan hệ giữa quản lý và tự quản


Quản lý và tự quản là hai mặt đối lập của một chỉnh thể. Điều đó thể hiện ở

chỗ, nếu hoạt động quản lý được thực hiện một cách khoa học nghĩa là không áp

đặt quyền lực một chiều từ phía chủ thể mà là sự tác động qua lại giữa chủ thể và đối tượng thì quản lý và tự quản lý là có sự thống nhất với nhau. Như vậy, quản lý

theo nghĩa đích thực đã bao hàm trong nó cả yếu tố tự quản.


Tuy nhiên, trong quá trình hướng tới tự do của con người, không phải khi

nào và ở đâu cũng có thể đạt tới sự thống nhất giữa quản lý và tự quản mà nó là

một mâu thuẫn cần phải được giải quyết trong từng nấc thang của sự phát triển. Quá trình đó có thể được gọi là quản lý tiệm cận tới tự quản.


1.1.3 Vai trò của quản lý


Quản lý đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc duy trì và phát triển tổ

chức ở mọi cấp độ, mọi loại hình. Với nội dung rộng lớn và đa dạng của quản lý,

để làm rõ vai trò của nó, cần tiếp cận ở hai cấp độ:


Tiếp cận vai trò của quản lý theo từng đặc trưng nổi bật của nó:



A.Smith (Nhà kinh tế học Cổ điển Anh, thế kỉ XVIII) nhấn mạnh tới vai trò

của phân công lao động đối với hiệu quả của sản xuất. A. Smith cho rằng: lao động chung mang lại hiệu quả lớn hơn lao động cá thể là nhờ có sự phân công lao động

hợp lí vì 3 lý do cơ bản: 1) Kỹ năng của người lao động được nâng cao; 2) Tiết

kiệm được thời gian vì không phải chuyển từ công việc này sang công việc khác;

3) Tạo điều kiện thuận lợi cho việc đầu tư khoa học - kỹ thuật nhằm cải tiến công cụ sản xuất.


Các Mác phát triển các tư tưởng của A.Smith và khẳng định lao động tập thể

được tổ chức hợp lý bao giờ cũng mang lại hiệu quả lớn hơn lao động cá thể điều

đó có được là nhờ ngoài việc phân công lao động hợp lý, lao động tập thể còn tạo

ra bầu không khí thi đua và từ đó kích thức tinh lực của người lao động.


Các Mác còn đặc biệt đánh giá cao vai trò của "ý chí điều khiển" trong hoạt

động chung và đồng thời coi tác nhân quản lý có vai trò như là "nhạc trưởng" của

dàn nhạc.


V.I.Lênin luôn đề cao sức mạnh to lớn của công tác tổ chức trong tiến trình

cách mạng của giai cấp vô sản. Ở thời kỳ non trẻ và khó khăn của cách mạng Nga,

ông đã đưa ra một luận điểm quan trọng: Hãy cho tôi một tổ chức của những người

cộng sản, tôi sẽ làm đảo lộn cả nước Nga. Và không phải ngẫu nhiên, trong quá

trình lãnh đạo công cuộc xây dựng trật tự xã hội mới, Lênin luôn kêu gọi và yêu cầu các nhà máy, công xưởng của Chính quyền Xô viết muốn đạt năng suất cao thì

phải học tập và áp dụng mô hình quản lý của Taylor.


Các chuyên gia Nhật Bản đưa ra học thuyết về "nhân tố thứ tư" để khẳng

định vai trò đặc biệt quan trọng của quản lý. Quản lý được coi là nhân tố thứ tư

như là nhân tố nối kết 3 nhân tố trong các xã hội truyền thống (Tư bản, ruộng đất

và lao động) và đóng vai trò là nhân tố quyết định sự phát triển của xã hội hiện đại.


Tiếp cận tổng thể về vai trò của quản lý:



Quản lý là một hoạt động hay là một hình thức lao động đặc biệt. Nó lấy các

hoạt động cụ thể làm đối tượng để tác động vào nhằm định hướng, thiết kế, duy trì, phát triển, điều chỉnh và phối hợp các hoạt động đó thành một hợp lực để hướng

tới hoàn thành mục tiêu của tổ chức. Chính vì vậy, xét về mặt tổng thể hay xét như

một quy trình, quản lý có những vai trò sau:


Thứ nhất: Vai trò định hướng


Nhờ có hoạt động quản lý với tư cách là ý chí điều khiển một cộng đồng

người, một tổ chức người mà nó có thể hướng các hoạt động của các thành viên

theo một véctơ chung. Vai trò định hướng của hoạt động quản lý được biểu hiện chủ yếu thông qua chức năng lập kế hoạch. Bản chất của lập kế hoạch chính là xác

định mục tiêu, các phương án và nguồn lực thực hiện mục tiêu. Việc xác định mục

tiêu đúng đắn, phù hợp sẽ giúp cho tổ chức vận hành, phát triển đúng hướng và

đồng thời ứng phó với sự bất định của môi trường.


Thứ hai: Vai trò thiết kế


Để thực hiện mục tiêu với các phương án và các nguồn lực đã được xác định

thì cần phải có "kịch bản". Chính vì vậy, thông qua chức năng tổ chức mà các hoạt

động quản lý sẽ thực hiện vai trò thiết kế của nó. Vai trò thiết kế liên quan tới các

nội dung: Xây dựng cơ cấu tổ chức, xác định biên chế, phân công công việc, giao

quyền và chuẩn bị các nguồn lực khác. Thực hiện tốt những nội dung này là tiền đề và điều kiện đặc biệt quan trọng đối với hiệu quả của hoạt động quản lý.


Thứ ba: Vai trò duy trì và thúc đẩy


Vai trò duy trì và thúc đẩy được thể hiện qua chức năng lãnh đạo của quy

trình quản lý.


Nhờ có hệ thống nguyên tắc quản lý (nội quy, quy chế) mới có thể bắt buộc

chủ thể quản lý và đối tượng quản lý hoạt động trong giới hạn quyền lực và thẩm




quyền của họ. Đây là nhân tố đặc biệt quan trọng góp phần tạo nên kỷ luật, kỷ

cương tính ổn định, bền vững của một tổ chức.


Thông qua hệ thống chính sách về nhân lực, vật lực, tài lực, tin lực phù hợp

và phong cách quản lý hợp lý, hoạt động quản lý là tác nhân tạo ra động cơ thúc đẩy từ đó phát huy cao nhất năng lực của người lao động và tạo điều kiện cho họ

khả năng sáng tạo cao nhất.


Thứ tư: Vai trò điều chỉnh


Thông qua chức năng kiểm tra mà hoạt động quản lý thể hiện vai trò điều

chỉnh của nó. Với hệ thống các tiêu chí được xây dựng để đo lường các kết quả

hoạt động của tổ chức để đưa ra các giải pháp nhằm điều chỉnh những sai lệch, sửa

chữa những sai lầm, từ đó đảm bảo cho tổ chức phát triển theo đúng mục tiêu đã đề

ra.


Thứ năm: Vai trò phối hợp


Thông qua các chức năng lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm ta mà hoạt

động quản lý biểu hiện vai trò phối hợp của nó. Bản chất của hoạt động quản lý là nhằm phối hợp các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực, tin lực...) để có được sức

mạnh tổng hợp nhằm thực hiện mục tiêu chung mà sự nỗ lực của một cá nhân

không thể làm được.


1.1.4 Phân loại quản lý


Quản lý tồn tại ở nhiều hình thức khác nhau, điều đó tuỳ thuộc vào căn cứ

phân loại.


- Căn cứ vào quy mô tổ chức, quản lý được phân chia thành:


+ Quản lý vi mô: quản lý một tổ chức nhỏ, đơn chức năng, đơn mục tiêu


+ Quản lý vĩ mô: quản lý một tổ chức lớn, đa chức năng, đa mục tiêu




Sự phân chia này chỉ mang tính tương đối bởi vì trong những quan hệ xác

định mà một tổ chức có thể là vi mô, có thể là vĩ mô.


- Căn cứ vào đối tượng, quản lý được phân chia thành:


+ Quản lí giới tự nhiên: Quản lý giới tự nhiên thường được hiểu theo nghĩa

là chăm sóc, trông coi và bảo vệ.v.v.


+ Quản lí hệ thống vật tư, kĩ thuật: Quản lý vật tư, kĩ thuật thường được hiểu

theo nghĩa là bảo quản, bảo dưỡng, điều khiển.v.v.


+ Quản lí con người - xã hội: Quản lý con người- xã hội được hiểu theo

nghĩa là tác động có ý thức, bằng quyền lực, theo quy trình của chủ thể quản lý tới

đối tượng quản lý để phối hợp các nguồn lực nhằm thực hiện mục tiêu của tổ chức.

Định nghĩa về quản lý ở tiết 1.1.2 được hiểu theo nghĩa này.


Tuy nhiên, sự phân chia theo căn cứ này cũng mang tính tương đối bởi vì

các hệ thống tự nhiên, vật tư, kĩ thuật, công nghệ và con người - xã hội chỉ tồn tại

một cách độc lập tương đối, trong thực tế chúng có quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau. Hơn nữa, khi nói tới quản lý, như đã trình bày, xét đến cùng là quản lý hành

vi và hoạt động của con người. Về bản chất quản lý là biểu hiện của mối quan hệ

giữa con người với con người.


- Căn cứ vào các lĩnh vực hoạt động của xã hội, quản lý được chia thành:


+ Quản lý kinh tế


+ Quản lý hành chính


+ Quản lý văn hoá


+ Quản lý xã hội.v.v.


Sự phân chia này là xét ở cấp độ chung của từng lĩnh vực. Bởi vì, ở từng lĩnh

vực hoạt động của con người lại có thể được phân chia thành những cấp độ cụ thể,

với những loại hình quản lý chuyên ngành.

- Căn cứ vào các hiện tượng, các quá trình xã hội như là những "hệ thống

động", quản lý được chia thành:


+ Quản lý biến đổi


+ Quản lý rủi ro


+ Quản lý khủng hoảng.v.v.


Những loại hình quản lý này là biểu hiện của xu hướng tiếp cận hiện đại về

quản lý vì chúng có thể bao chứa các loại hình quản lý khác nhau hoặc nhóm gộp một số loại hình quản lý lại với nhau.


- Căn cứ vào chỉnh thể tổ chức hoặc các yếu tố cấu thành tổ chức, có thể

phân chia quản lý thành:


+ Quản lý tổ chức (Toàn bộ chỉnh thể của một tổ chức)


+ Quản lý các yếu tố của tổ chức (Quản lý mục tiêu; Quản lý cơ cấu tổ chức;

Quản lý nguồn nhân lực; Quản lý chính sách; Quản lý hệ thống thông tin; Quản lý

văn hoá tổ chức)


- Căn cứ vào tính chất của hoạt động quản lý, có thể chia quản lý thành các

loại:


+ Quản lý chất lượng


+ Quản lý chỉnh thể


+ Quản lý đổi mới


+ Quản lý hài hoà.v.v.


- Căn cứ vào chủ thể của hoạt động quản lý, có thể phân chia quản lý thành:


+ Quản lý cá nhân


+ Quản lý nhà nước


+ Quản lý hành chính nhà nước

+ Quản lý xã hội.v.v.


Các hình thức quản lý này biểu hiện vai trò của các chủ thể trong các loại

hình quản lý khác nhau. Chúng có thể giống nhau về mục tiêu quản lý, nhưng có

sự khác biệt về phương thức quản lý.


Qua sự phân loại trên, cho thấy quản lý là một lĩnh vực hoạt động chứa đựng nội

dung rộng lớn, đa dạng, phong phú và tồn tại ở nhiều cấp độ, nhiều hình thức khác

nhau. Vì thế, qua việc phân loại về quản lý sẽ giúp cho nhận thức về quản lý một cách

đầy đủ và toàn diện hơn. Tuy nhiên, quản lý tồn tại dưới bất cứ loại hình nào thì xét đến

cùng bản chất của nó là biểu hiện của mối quan hệ giữa con người với con người.


1.2 Môi trường quản lý


Quản lý tồn tại dưới nhiều hình thức và cấp độ khác nhau và có thể coi là

những hệ thống quản lý xác định. Mỗi một hệ thống quản lý đều có những nhân tố bên trong và nhân tố bên ngoài. Chúng luôn có quan hệ và tác động lẫn nhau. Mối

quan hệ và tương tác của các nhân tố bên trong sẽ được trình bày ở các phần tiếp theo. Ở phần này chỉ trình bày một cách khái quát những vấn đề về môi trường

quản lý và phân tích những nhân tố cơ bản, chung nhất của môi trường quản lý mà

chúng có tác động tới quản lý ở tất cả các loại hình và cấp độ.


1.2.1 Khái niệm Môi trường quản lý


1.2.1.1 Định nghĩa


Môi trường quản lý là các yếu tố hoặc tập hợp các yếu tố bên ngoài hệ thống

quản lý, tác động và ảnh hưởng tới sự vận động, biến đổi và phát triển của hệ thống

quản lý.


1.2.1.2 Đặc trưng


Môi trường quản lý có những đặc trưng cơ bản:





- Môi trường quản lý là các yếu tố hoặc tập hợp các yếu tố ở bên ngoài hệ

thống quản lý.


+ Các yếu tố hoặc tập hợp các yếu tố của môi trường quản lý tồn tại khách

quan, nghĩa là không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của nhà quản lý.


+ Tuỳ thuộc vào từng loại hình tổ chức, từng hệ thống quản lý cụ thể mà có

các yếu tố hoặc tập hợp các yếu tố của môi trường tương ứng.


- Môi trường quản lý không phải là tĩnh tại mà luôn vận động biến đổi. Sự

biến đổi có thể là:


+ Liên tục, thường xuyên, đột biến, ngắt quãng


+ Tuần tự, tương đối ổn định.


- Môi trường quản lý có tác động tới hệ thống quản lý. Sự tác động này có

thể diễn ra theo hai hướng:


+ Tác động tích cực (thuận lợi)


+ Tác động tiêu cực (khó khăn)


- Chủ thể quản lý phải nhận thức được quy luật biến đổi của môi trường để

có sự ứng phó thích hợp (thiết kế "rào chắn", "bước đệm") nhằm hạn chế mặt

tiêu cực, phát huy mặt tích cực, giúp cho sự phát triển của tổ chức một cách ổn

định và bền vững.


1.2.2 Phân loại môi trường quản lý


Có thể phân chia môi trường quản lý thành các loại hình cơ bản sau:


- Căn cứ vào phạm vi, quy mô tác động tới hệ thống quản lý, môi trường

quản lý có thể được phân chia thành:


+ Môi trường vĩ mô: là tập hợp các yếu tố, các điều kiện ở bên ngoài các hệ

thống quản lý và có tác động tới tất cả các loại hình và cấp độ quản lý. Môi trường

vĩ mô có thể phân chia thành các nhân tố:


- Nhân tố chính trị


- Nhân tố kinh tế


- Nhân tố văn hoá - xã hội


+ Môi trường trung mô: là tập hợp các yếu tố ở bên ngoài các hệ thống quản

lý có tác động tới một số các loại hình và cấp độ quản lý.


+ Môi trường vi mô: là các yếu tố ở bên ngoài một hệ thống quản lý có tác

động tới hệ thống quản lý đó.


Bất cứ một hệ thống quản lý nào cũng chịu sự tác động của môi trường vĩ

mô, trung mô và vi mô.


- Căn cứ vào mức độ và tính chất tác động tới hệ thống quản lý, môi trường

quản lý có thể được phân chia thành:


+ Môi trường trực tiếp: là các yếu tố có liên quan mật thiết tới hệ thống quản

lý xác định và luôn tác động tới hệ thống đó.


+ Môi trường gián tiếp: là các yếu tố có liên quan ở một mức độ nhất định

tới hệ thống quản lý và tác động tới hệ thống quản lý một cách không thường

xuyên.


- Căn cứ vào tính chất ổn định hay bất ổn định, môi trường quản lý có thể

được chia thành:


+ Môi trường ổn định: là những yếu tố hoặc tập hợp các yếu tố ít có sự biến

đổi.


+ Môi trường bất định: là những yếu tố hoặc tập hợp các yếu tố thường

xuyên biến đổi.


- Căn cứ vào phạm vi hoạt động của các hệ thống quản lý, môi trường quản

lý có thể được chia thành:


+ Môi trường trong nước


+ Môi trường quốc tế


Ngoài những loại hình môi trường quản lý như đã phân loại ở trên, còn có

thể có những loại hình môi trường quản lý khác như: môi trường thuận lợi, môi

trường khó khăn, môi trường thường xuyên, môi trường nhất thời.v.v.


Tuy nhiên, sự phân loại về môi trường quản lý như trên chỉ mang tính chất

tương đối, vì giữa chúng có mối quan hệ hữu cơ với nhau.


1.2.3 Một số nhân tố cơ bản của môi trường vĩ mô tác động tới quản lý


Trong phạm vi của môn học, khi phân tích môi trường quản lý tác động tới

quản lý, Khoa học quản lý đại cương chỉ làm rõ các yếu tố cơ bản của môi trường

vĩ mô tác động tới tất cả các loại hình và cấp độ quản lý. Những nhân tố đó bao

gồm: Nhân tố kinh tế, nhân tố chính trị và nhân tố văn hoá - xã hội.


* Nhân tố kinh tế


Kinh tế là lĩnh vực chứa đựng nội dung rộng lớn, phong phú và có nhiều

cách tiếp cận, quan niệm khác nhau. Ở đây, dưới góc độ tổng quát, kinh tế được

hiểu là toàn bộ hoạt động sản xuất vật chất, trao đổi, phân phối, tiêu dùng của con

người. Đó là sản xuất vật chất theo nghĩa rộng.


Sản xuất vật chất là sự tác động của con người vào tự nhiên thông qua các

công cụ, phương tiện và cách thức sản xuất để biến đổi tự nhiên nhằm tạo ra sản

phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người. Chính vì vậy, sản xuất vật chất là cơ sở

cho sự tồn tại và phát triển của con người và xã hội loài người. Nguyên lý này giúp


ta thấy được nguyên nhân cơ bản của sự thay đổi từ nấc thang này lên nấc thang

khác trong sự phát triển của lịch sử xã hội loài người. Đó là sự thay đổi của các

phương thức sản xuất vật chất.


Phương thức sản xuất là cách thức mà con người dùng để tạo ra của cải vật

chất trong một giai đoạn lịch sử nhất định, theo cách đó, con người có những quan

hệ với tự nhiên và có những quan hệ với nhau trong sản xuất.


Phương thức sản xuất là một chỉnh thể bao gồm hai mặt thống nhất biện

chứng với nhau. Đó là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.


Lực lượng sản xuất là một thể thống nhất hữu cơ giữa tư liệu sản xuất (nhất

là công cụ sản xuất) và con người với kinh nghiệm, kỹ năng, tri thức lao động của

họ.


Quan hệ sản xuất là những quan hệ cơ bản giữa con người với con người

trong sản xuất, bao gồm: quan hệ về mặt sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ về tổ

chức quản lý sản xuất và quan hệ về phân phối sản phẩm.


Sự tác động giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tạo thành quy luật

về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực

lượng sản xuất. Đó là quy luật kinh tế cơ bản quyết định quá trình phát triển của xã

hội loài người. Quy luật này cũng có vai trò quyết định và chi phối đối với tất cả

các quy luật xã hội khác (trong đó có quy luật quản lý).


Sự tác động của nhân tố kinh tế đối với các hệ thống quản lý được thể hiện ở

chỗ đó là sự tác động của các nhân tố trong lực lượng sản xuất. Những nhân tố đó

bao gồm con người và tư liệu sản xuất (gồm: tư liệu lao động và đối tượng lao động).


- Nhân tố con người được thể hiện thông qua kinh nghiệm, kỹ năng và trình

độ của nó.



- Nhân tố tư liệu sản xuất được biểu hiện thông qua tính chất và trình độ của

công cụ, phương tiện và đặc biệt là vai trò của khoa học công nghệ.


Sự tác động của nhân tố kinh tế còn được biểu hiện qua sự tác động của các

nhân tố trong quan hệ sản xuất. Đó là quan hệ giữa con người với con người đối với tư liệu sản xuất; quan hệ giữa con người với con người trong tổ chức quản lý

sản xuất và quan hệ trong lĩnh vực phân phối sản phẩm.


Nhân tố sở hữu đóng vai trò quyết định đối với cách thức tổ chức sản xuất

cũng như tính chất của phân phối sản phẩm. Tuy nhiên, hình thức và tính chất của

sở hữu lại phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.


* Nhân tố chính trị


Có nhiều quan điểm khác nhau về chính trị, song, có thể hiểu, chính trị là

các lĩnh vực hoạt động và tương ứng với nó là các quan hệ giữa con người với nhau trong những lĩnh vực quyền lực, nhà nước, quan hệ giữa các quốc gia và giữa

các dân tộc nhằm bảo vệ lợi ích của các tầng lớp, giai cấp, các dân tộc trong xã hội trên cơ sở tôn trọng và bảo đảm quyền lực và lợi ích của giai cấp cầm quyền.


Chính trị xét về hình thức thể hiện là những quan điểm, tư tưởng, học thuyết,

cương lĩnh, đường lối của chính đảng, là chính sách pháp luật của nhà nước, của giai cấp cầm quyền; còn xét về nội dung, chính trị là những hoạt động và cùng với

nó là mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp và giữa các dân tộc liên quan tới quá trình giành, giữ, tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước.


Như vậy, nhân tố chính trị được xem xét ở đây bao gồm các nội dung:


+ Hệ thống quan điểm, đường lối, quyết sách chính trị


+ Hệ thống các quy phạm pháp luật


+ Các thể chế chính trị




Hệ thống quan điểm, đường lối, quyết sách chính trị là sự biểu hiện tập trung

và phản ánh lợi ích kinh tế, địa vị thống trị về kinh tế của giai cấp cầm quyền, có nghĩa là sự phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội ở những giai đoạn lịch sử nhất định

đồng thời có vai trò trong việc định hướng cho sự phát triển của xã hội.


Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự có tính bắt buộc chung do nhà nước

đặt ra hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí nhà nước của giai cấp thống trị trên cơ sở ghi

nhận các nhu cầu về lợi ích của toàn xã hội, được đảm bảo thực hiện bằng nhà

nước, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội với mục đích duy trì trật tự và ổn định

xã hội, vì sự phát triển bền vững của xã hội.


Thể chế chính trị là hệ thống các định chế, các giá trị chuẩn mực hợp thành

những nguyên tắc tổ chức và phương thức vận hành của một chế độ chính trị, là

hình thức thể hiện các thành tố của hệ thống chính trị thuộc thượng tầng kiến trúc,

là cơ sở chính trị - xã hội quy định tính chất, nội dung của chế độ xã hội nhằm bảo

vệ quyền lực và lợi ích của giai cấp cầm quyền.


Bất cứ hệ thống quản lý nào cũng đều chịu sự tác động của nhân tố chính trị.

Phạm vi, quy mô, mức độ, tính chất của sự tác động có thể khác nhau ở những hệ

thống quản lý cụ thể. Tuy nhiên, ảnh hưởng của sự tác động của nhân tố chính trị

đối với tất cả các loại hình và cấp độ quản lý là giống nhau ở chỗ sự tác động đó

luôn luôn diễn ra theo hai khuynh hướng: khuynh hướng tích cực và khuynh hướng tiêu cực.


Sự ảnh hưởng tích cực của nhân tố chính trị đối với các hệ thống quản lý có

được khi hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách và các quy phạm pháp luật

phản ánh đúng quy luật khách quan, phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội xác định,

cũng như phù hợp với nhu cầu và lợi ích của xã hội. Đồng thời nhân tố chính trị có

tác động tích cực khi các thiết chế chính trị được tổ chức và vận hành một cách

khoa học, hợp lý.


Nhân tố chính trị có thể có ảnh hưởng tiêu cực tới quản lý khi hệ thống các

quan điểm, đường lối, chính sách và các quy phạm pháp luật chỉ là ý chí chủ quan của lực lượng xã hội cầm quyền, và cơ chế vận hành của các thiết chế chính trị

thiếu khoa học.


* Nhân tố văn hóa - xã hội


Nhân tố văn hoá bao gồm các nội dung cơ bản:


- Trình độ dân trí


- Chuẩn mực giá trị trong quan hệ ứng xử


- Giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc


Nhân tố xã hội bao gồm:


- Cơ cấu dân cư


- Sự hình thành và biến động của các tầng lớp xã hội


- Cơ cấu quyền lực xã hội


- Phương thức sinh hoạt của xã hội


Tuỳ thuộc vào tính chất của các nhân tố văn hoá - xã hội mà chúng có thể là

điều kiện thuận lợi hoặc khó khăn và có tác động tích cực hoặc tiêu cực đối với các

hệ thống quản lý cụ thể.


Bạn đang đọc truyện trên: AzTruyen.Top

Tags: